Кіріспе

Құс түрлері

Қара қызылқұйрық (Leucosticte atrata) – АҚШ-тың батыс бөлігіндегі орман шебінен жоғары альпій аймақтарында табиғи түрде қоныстанған, Fringillidae тұқымдасына жататын, өте ұсақ құс. Бұл түр – өзінің туыстық тобындағы ең тар ареалға ие болған құс, сонымен қатар құс қадағалаушылар арасында суретке түсіруге аса танымал.

Таксономия

Қара қызғылт қарлығаш алғаш рет 1874 жылы американдық орнитолог Роберт Риджвей жіктеді. Бұл құс басқа үш қызғылт қарлығашпен бірге супертүр құрайды деп есептелген: сұр тәжді қызғылт қарлығаш (L. tephrocotis) және қоңыр қапталды қызғылт қарлығаш (L. australis), олардың барлығы 1983–1993 жылдар аралығында Азия қызғылт қарлығашымен (L. arctoa) бір түр ретінде жіктелді. Жақында алынған митохондриялық ДНК деректері қызғылт қарлығаштардың бәрінің өте жақын туыс екенін және оларды бір-бірімен шатастыру оңай екенін көрсетеді. Азияның төрт қызғылт қарлығашымен бірге Солтүстік Американың үш қызғылт қарлығашы Leucosticte туысына жатады. Қара қызғылт қарлығаштың танылған қосалқы түрлері жоқ. Басқаша атаулары: розелин (француз тілінде), Rußschneegimpel (неміс тілінде) және pinzón montano negro (испан тілінде).

Сипаттама

Ересектерінің басы, арқасы және кеудесі қара, ал құрсағы, бүйіні мен қанаттары қызғылт түсті. Басының арт жағында сұр дақ бар. Олардың аяқтары қысқа қара, ал құйрығы ұзын, екіге тілімделген. Көк басты қызыл тұяқтың денесі қара емес, қоңыр, ал қоңыр басты қызыл тұяқтың денесі де қара емес және басының арт жағында сұр дақ жоқ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қара қызылқұйрықтың көбейетін жері – ағаш шебінен жоғары, альпілік таулар мен жартастардың арасындағы таулы аймақтар. Осы себепті ол Солтүстік Америкадағы ең аз зерттелген құстардың бірі болып табылады. Оның таралу аймағы солтүстік-батыста орналасқан сұр тәжді қызылқұйрық (L. tephrocotis) және оңтүстік-шығыста орналасқан қоңыр қапталды қызылқұйрық (L. australis) аралығында жатыр. Оның көбеюінің таралуы туралы толыққанды мәліметтердің аздығы Юта штатының Жабайы табиғат ресурстары бөлімінің Жабайы табиғатты қорғау жоспарының бірлескен тобын Юта штатында осы құсты "ең көп сақтауға мұқтаж түр" деп белгілеуге алып келді.

Мінез-құлық

Қара қызылқұйрық жартастағы қуыста шошақ тәрізді ұя салады. Көптеген құстар қысқа қашықтыққа төменгі биіктікке және оңтүстікке қарай көшіп, сәуір айында таулы аймаққа қайта оралады. Бұл құстар жерде азықтанады, сондай-ақ ұшып бара жатқан жәндіктерді аулайды. Олар негізінен арамшөптер мен шөптердің тұқымдарын және жәндіктерді жейді, көбінесе қар еріген жерлерде, азық көздері ашылып, жаңа өсімдіктер өсіп жатқан жерлерде. Олар көбінесе шағын топтарда жем жейді, кейде сұр басты қызылқұйрықтармен араласады. Көбелек шағы кезінде еркек анасының аумағын, ұясын ғана емес, ол қайда барса да қорғайды. Бұл мінез-құлық қызылқұйрықтарға тән. 2002 жылға дейін қара қызылқұйрықтың ұясына тек үш ғалым ғана жеткен. Ұялар шөп пен сабақтардан жасалған, іші жұқа шөп, жүн және қауырсынмен төселген. Олар жартастардағы тесіктер, шахталар, үңгірлер және шатырлар сияқты қорғалған жерлерді пайдаланады. Олар тұқымдар мен жәндіктерді жейді, әдетте жерден, соның ішінде қарлы алаптардан тамақтанады. Олардың дауысы "шылбыр" немесе "шүйіру" дыбысына ұқсайды.

Кітап

Джонсон, Р. Е., 2002. Қара қызыл финик (Leucosticte atrata). «Солтүстік Американың құстары» жинағында, № 678 (А. Пул мен Ф. Гилл редакторылық етуімен). «Солтүстік Американың құстары» Inc., Филадельфия, ПА.

Мақалалар

Бхеле У.Х. (1973). Юта штатында қыстайтын қызғылт қызғалдақтар туралы қосымша ескертулер. Уилсон бюллетені. 85-том, 3-нөмір. 344–346 беттер. Бьорклунд К.Ф. (1991). Үлкен Мадди Cbc-де қара қызыл финишке қатысты байқау. Blue Jay. 49-том, 3-нөмір. Bull E.L. & Wales B.C. (2001). Орегон мен Вашингтон штатының шығысындағы қорғауға алынған құстарға бұзылудың әсері. Солтүстік-батыс ғылымы. 75-том, 166–173 беттер. Хендрикс П. (1978). Қоңыр қақпақты қызғылт финишке қатысты ұсыну мінез-құлқы туралы жазбалар. Уилсон бюллетені. 90-том, 2-нөмір. 285–287 беттер. Джонсон Р.Е. (1975). Құрама Штаттардың батыс бөлігінде Leucosticte үшін жаңа көбейтілу орындары. Auk. 92-том, 3-нөмір. 586–589 беттер. Джонсон Р.Е. (1977). Солтүстік Америкадағы Leucosticte туысының маусымдық өзгеруі. Condor. 79-том, 1-нөмір. 76–86 беттер. Лихтвардт, Эрик (2000). Сирек, жергілікті, жақсы танылмаған және азайып бара жатқан Солтүстік Америка көбейткіштері, жақыннан қарау: Black Rosy finch Birding 32(5): 402–408.