Кіріспе
АҚШ-тың қылмыстық құқық бұзушылықтар жөніндегі мемлекеттік прокуроры – АҚШ-та округтік прокурор (DA), округ прокуроры, округтік қылмыстық істер жөніндегі прокурор, мемлекеттік прокурор, айыптаушы прокурор, одақтастық адвокаты, мемлекеттік адвокат немесе сот өкілі – жергілікті мемлекеттік басқару аймағында, әдетте округте немесе округтер тобында АҚШ штатын білдіретін бас прокурор немесе бас құқық қорғау органы. Осы лауазымның нақты өкілеттігі штаттан штатқа өзгереді. Жалпы, прокурор – сот талқылауының азаматтарының өкілі болып табылады. Нью-Джерси, Коннектикут және Аляска штаттарынан (сондай-ақ Колумбия округінен) басқа барлық штаттарда округтік прокурорлар сайланады, бұл басқа ортақ құқық жүйелеріндегі ұқсас лауазымдардан өзгеше. Прокуратура – заң бұзған күдікті тұлғаға қарсы іс жүргізуге, одан әрі қылмыстық тергеуді бастауға және бағыттап, қылмыскерлерге жаза тағайындау бойынша кеңес беруге жауапты заңды тұлға. Сондай-ақ, қанағаттанарлық сот алқасының отырысына қатысуға рұқсат етілген жалғыз адвокаттар осы прокурорлар болып табылады. Прокурорлар қандай қылмыстық айыптаулар қоюға, сондай-ақ адамның осы айыптауларға қай уақытта және қай жерде жауап беруі керектігін шешеді. Өздерінің міндеттерін орындау барысында прокурорлар адамдарды тергеуге, куәгерлерге және айыпталушыларға иммунитет беруге, айыпталушылармен келіссөздер жүргізуге құқылы. Көптеген қылмыстық істер АДА-ға (округтік прокурордың көмекшілеріне) жүктеледі, ал округтік прокурор ең маңызды істерді өзі тергеп, агенттігінің және оның жұмысының жалпы жауапкершілігін өз мойнына алады. Штат заңнамасына сәйкес, DA-ны аймақтың бас атқарушы органы тағайындауы немесе жергілікті сайлаушылар сайлауы мүмкін. АҚШ-тағы қылмыстық істердің көп бөлігі мемлекеттік сот жүйелерінде қарастырылады, бірақ АҚШ Федералды үкіметі үшін соған ұқсас лауазым – АҚШ прокуроры.
In the United States, a district attorney (DA), county attorney, county prosecutor, state's attorney, prosecuting attorney, commonwealth's attorney, state attorney or solicitor is the chief prosecutor or chief law enforcement officer representing a U. S. state in a local government area, typically a county or a group of counties. The exact scope of the office varies by state. Generally, the prosecutor represents the people of the jurisdiction. With the exception of three states (New Jersey, Connecticut, and Alaska, as well as the District of Columbia), district attorneys are elected, unlike similar roles in other common law jurisdictions. The prosecution is the legal party responsible for presenting the case against an individual suspected of breaking the law, initiating and directing further criminal investigations, guiding and recommending the sentencing of offenders, and are the only attorneys allowed to participate in grand jury proceedings. The prosecutors decide what criminal charges to bring, and when and where a person will answer to those charges. In carrying out their duties, prosecutors have the authority to investigate persons, grant immunity to witnesses and accused criminals, and plea bargain with defendants.). Most prosecutions will be delegated to ADAs, with the district attorney prosecuting the most important cases and having overall responsibility for their agency and its work. Depending upon the state's law, DAs may be appointed by the chief executive of the jurisdiction or elected by local voters. Most criminal matters in the United States are handled in state judicial systems, but a comparable office for the United States Federal government is the United States Attorney.
Тарих
Прокурордың бұл термині бірнеше АҚШ штаттарында көп округтарды қамтитын прокурорлық юрисдикцияларды белгілеу үшін дәстүрлі түрде "аудан" терминін қолданудан туындаған. Мысалы, Нью-Йорк штаты 1813 жылға дейін бірнеше округтарға прокурорларды тағайындаған. Кейіннен бұл штаттар мұндай округтарды таратып, жеке округтарға прокурорларды тағайындауға немесе сайлауға көшкенімен, округтағы ең жоғары дәрежедегі прокурорды атау үшін "аудандық прокурор" атағын пайдалануды тоқтатпады, "округтік прокурор" деп ауыспады.
Рөл
Аудандық прокурордың негізгі міндеттері әдетте заңмен белгіленеді және аудандық прокурордың географиялық құзыретінде жасалған қылмыстар бойынша барлық қылмыстық істерде мемлекеттің өкілі болып табылуын қамтиды. Аудандық прокурордың географиялық құзыреті округ, сот аймағы немесе сот учаскесінің шекараларымен анықталуы мүмкін. Олардың міндеттеріне әдетте айыптама беру немесе үлкен жюридің актісі арқылы қылмыстарды қозғау кіреді. Қылмыстық айыптамалар қойылғаннан кейін, мемлекеттік прокурор айыпталушыларды сотқа тартады. Бұл тергеу жүргізу, соттан тыс келісімдер жасау және сот процесін қамтиды. Кейбір юрисдикцияларда аудандық прокурор қалалық полиция, округтік полиция, мемлекеттік полиция және аудандық прокурордың құзыретіндегі барлық құқық қорғау органдарының бас кеңесшісі ретінде әрекет ете алады. Кейбір юрисдикцияларда аудандық прокурор жергілікті прокурорлардың округтік ережелерді бұзуға қатысты қызметін қадағалайды. Басқа юрисдикцияларда аудандық прокурор жол қозғалысы ережелерін бұзу немесе ұсақ қылмыстарды қудалайды. Кейбір штаттарда аудандық прокурор штат заңдарын бұзуды қудалайды, егер штат жергілікті қудалауға рұқсат берсе. Аудандық прокурорлар федералдық қылмыстарды қудаламайды, олар АҚШ прокурорының құзыретінде болады. Көптеген аудандық прокурорлар қылмыстық қудалаумен байланысы жоқ міндеттерді де атқарады. Бұларға азаматтық істер бойынша округті қорғау, кейде округ атынан мұндай істерді бастау, округпен жасалған шарттарды дайындау немесе қарау және жергілікті билік органдарына заң кеңесі беру кіреді. Кейбір юрисдикцияларда аудандық прокурор ешқандай қылмыстық істерді қарамайды, тек округтің заң кеңесшісі ретінде ғана қызмет етеді. Мысалы, Аризона, Миссури, Монтана және Миннесота штаттарында аудандық прокурор округ пен штатты өз округтерінде ұсынумен, округтің ішінде жасалған барлық қылмыстарды қудалаумен және округтің құрамына кірмейтін аумақтарында жасалған құқық бұзушылықтарды қудалаумен айналысады. Миннесота округінің прокурорлары сондай-ақ барлық жасөспірімдердің істерін, олардың ауырлығына қарамастан, тергейді. Огайода округ прокуроры округ пен штатты өз округінде ұсынумен, округтегі барлық қылмыстарды қудалаумен және округ комиссарлары кеңесінің, сайлау комиссиясының және басқа да округтік органдар мен кеңестердің заң кеңесшісі болып табылады. Керісінше, Кентукки және Вирджиния штаттарындағы аудандық прокурорлар тек белгілі бір құқық бұзушылықтарды және кейде жол қозғалысы ережелерін бұзуды қудалайды және өз округтері үшін заң кеңесшісі ретінде қызмет етеді, ал аудандық прокурор қарамайтын қылмыстар мен құқық бұзушылықтар бойынша қылмыстық қудалаулар берілген округтің бас прокурорының жауапкершілігінде болады.
Департаменттер
Аудандық прокурор әдетте өзінің қызметін қылмыстық құқықтың әртүрлі салаларын қарастыратын бірнеше бөлімдерге бөледі. Әр бөлімде бірнеше тиісті түрде тағайындалған және ант берген прокурорлар жұмыс істейді. Ірі аудандық прокуратураның бөлімдері мыналарды қамтуы мүмкін, бірақ олармен шектелмейді: ауыр қылмыстар, жеңіл қылмыстар, отбасылық зорлық-зомбылық, жол жүрісі ережелерін бұзу, кәмелетке толмағандардың ісі, айыптама (немесе іс бастау), есірткі қылмыстарына қатысты істер, мүлікті тәркілеу, азаматтық істер, мысалы, жерді мәжбүрлеп сатып алу, балалардың құқықтарын қорғау, балаларға көмек көрсету, құрбандарға көмек, апелляциялық шағымдар, аса қауіпті қылмыскерлерге қатысты істер, адам өлтіру, тергеу, ұйымдасқан қылмыс/бандық топтар, және басқару.
Номенклатура
Жергілікті прокурордың лауазымының атауы штатқа немесе юрисдикцияға қарай өзгеруі мүмкін, олар округке немесе бірнеше округты қамтитын ауданға қызмет ететініне, қудалаудан өзге мемлекетті немесе округтің мүддесін қорғау міндетіне немесе жергілікті тарихи дәстүрлерге байланысты. Аудандық прокурор және аудандық прокурордың көмекшісі – штат прокурорлары үшін ең көп қолданылатын атаулар, және АҚШ-тың Калифорния, Джорджия, Массачусетс, Невада, Нью-Мексико, Нью-Йорк, Солтүстік Каролина, Оклахома, Орегон, Пенсильвания, Техас, Юта және Висконсин штаттарында қолданылады. Мемлекеттік прокурор немесе штат прокуроры Коннектикут, Флорида (штат прокуроры), Иллинойс, Мэриленд, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота және Вермонт штаттарында қолданылады. Мэриленд штатында көмекші және орынбасар лауазымдары «Аудандық прокурор» юрисдикцияларындағыдан керісінше болып келеді, мемлекеттік прокурордың орынбасары сайланған мемлекеттік прокурордың тікелей бағыныштысы, ал мемлекеттік прокурордың көмекшілері (ASA) кеңседегі желілік деңгейдегі прокурорлар болып табылады. Вирджиния штатында бұл лауазым – одақтастық прокурор. Кентукки штаты заң бойынша бұл рөлді екі лауазымды тұлға арасында бөліп береді: одақтастық прокурор – жалпы юрисдикциядағы округтік сотта, ал округтік прокурор – шектеулі юрисдикциядағы аудандық сотта қызмет етеді, бірақ екі лауазымды тұлға өздері қалағанша міндеттерін бөлу туралы жазбаша келісімге келе алады. Одақтастық прокурорлар Вирджиния және Кентукки штаттарында тиісінше төрт және алты жыл мерзімге сайланады. Кентукки штатының округтік прокурорлары өздерінің юрисдикциясында төрт жылдық мерзімге сайланады. Солист, немесе толық атауы округтік солист, Оңтүстік Каролина штаты прокурорларын атау үшін қолданатын термин. Штаттың 16 сот округінің әрқайсысына бір солист сайланады, олар екі-бес округтен тұрады. Округтік солистке тағайындалған көмекшілер – көмекші солисттер. Ал Миссури штатының Сент-Луис округінде бұл лауазым – қудалаушы прокурор.
Аудандық прокурордың көмекшісі
Аудандық прокурордың көмекшісі (ассистент DA, ADA) немесе мемлекеттік прокурор немесе мемлекеттік прокурордың көмекшісі – қылмыс жасады деп күдіктелген адамдарды тергеу және соттауда аудандық прокурордың атынан мемлекеттік билікті ұсынып, құқық қорғау органы болып табылады. Мемлекеттік және жергілікті заңдарды сақтау міндеттерін орындау барысында ADA-ның адамдарды тергеуге алу, сотқа шақыру қағаздарын беру, ресми қылмыстық айыптаулар қою, айыпталушылармен келісім жасау және куәлар мен күдікталғандарға иммунитет беру құқығы бар. Әкімшілік көмекші аудандық прокурор (админ ADA), атқарушы көмекші аудандық прокурор (exec ADA), бас көмекші аудандық прокурор (chief ADA) немесе бірінші көмекші аудандық прокурор (First ADA) – аудандық прокурордың басшылығымен жұмыс істейтін аға ADA-ның лауазымдары. Бас ADA, Атқарушы ADA немесе бірінші ADA, кеңсеге байланысты, әдетте екінші бастық болып саналады және көбінесе тікелей аудандық прокурорға есеп береді. Әр лауазымның нақты міндеттері мен жұмыс тапсырмалары кеңсеге қарай өзгеше болуы мүмкін, бірақ көбінесе күнделікті қызметті басқару және кеңседегі мамандандырылған бөлімдерге қадағалауды қамтиды. Көбінесе, аға ADA юрисдикциядағы ірі қылмыстарды қадағалауға немесе соттауға тартылуы мүмкін. Кейбір кеңселерде Атқарушы ADA адвокаттар мен көмекші персоналды жұмысқа алуға, сондай-ақ баспасөз хабарламаларын бақылауға және кеңсе жұмысын ұйымдастыруға жауапты болады. ADA-ның жалақысы сайланған аудандық прокурордың жалақысынан төмен болады. Жұмыстың материалдық емес артықшылықтары көптеген адамдарды ADA болып жұмыс істеуге ынталандырады; оларға сот тәжірибесін жинақтау, қоғамдық қызмет атқару және кәсіби байланыстар құру мүмкіндігі кіреді. ADA лауазымынан кеткеннен кейін адамдар судья, жеке құқық фирмаларында немесе АҚШ прокурорлары болып жұмыс іздейді.
Апелляциялық шағымдар
Мемлекеттік заңнамаға сәйкес, шағымдар апелляциялық соттарға (кейбір штаттарда апелляциялық соттар, жоғары соттар немесе жоғарғы соттар деп те аталады) жіберіледі. Апелляция процесі барысында округ прокурорлары көп жағдайда барлық қатысты қудалау материалдарын мемлекеттік апелляциялық прокурорға тапсырады, ол өз кезегінде округ прокурорының кеңесімен және келісімімен апелляциялық соттарда мемлекеттің мүддесін қорғайды.
Аудандық прокурордың тергеушілері
Кейбір аудандық прокурорлар өздерінің құқық қорғау бөлімшелерін ұстайды, олардың қызметкерлері ант берген тәртіп сақшылары болып табылады. Әкімшілік аумаққа байланысты, олар аудандық прокурордың тергеушілері немесе округтік детективтер деп аталады.
Басқа елдер
Англия мен Уэльсте қылмыстық қудалаудың басым бөлігі Корольдік прокуратура қызметі арқылы жүзеге асырылады. Корольдік прокуратура қызметіне Англия мен Уэльстің Бас прокуроры тағайындайтын Прокуратура директоры басшылық етеді. Прокуратура директорына бағынышты 14 Бас Корольдік прокурор аймақтық Корольдік прокурорлар командаларын басқарады. Англия мен Уэльстің Бас прокуроры мен Солиситор-генералын қоспағанда, Англия мен Уэльсте ешбір прокурор саяси лауазымда емес, және ешбір прокурор қызметінің сипатына байланысты құқық қорғау органының қызметкері емес. Канадада округтік прокурорға баламасы провинцияға қарай корольдік прокурор, корольдік кеңесші немесе корольдік қудалаушы болып табылады, ал көмекші округтік прокурорға баламасы тиісінше корольдік прокурордың көмекшісі, корольдік кеңесшінің көмекшісі немесе корольдік қудалаушының көмекшісі болып табылады.