Этьен де Сильвет: Франция қаржысын жақсартуға жасаған тың тырысы

Кіріспе

Этьен де Силуэт (5 шілде 1709 – 20 қаңтар 1767) – Людовик XV патшалығы тұсындағы француз Ескі тәртібінің қаржы министрі.

Өмір

Кейде келесі Никколо Макиавеллиге ұқсас делінеді, ол Лимож қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі, Биарриц немесе де Зулуэта (баск тілінде) шевалье Арно де Силуэт, Бурбон әкімшісі болып тағайындалған еді. Де Силуэт қаржы және экономиканы мұқият зерттеді және Ұлыбритания экономикасын оқып білу үшін бір жыл Лондонда өткізді. Ол Александр Поуптың, Генри Болингброктың, Уильям Уорбертонның «Дін мен мемлекет арасындағы одақ» (1736) және Балтазар Грасианның «Эль политико» (1742) шығармаларын француз тіліне аударды. Кейін Конде ханзадасының партиясы оның ағылшын тілінен жасаған аудармаларын сынап-қанағаттанбады, бірақ мадам де Помпадурдың қолдауы мен болашақты көру қабілеті оған 1759 жылдың 4 наурызында Бас контролер лауазымын сыйлады. Бұл Ансиан Режимдегі ең кең ауқымды әкімшілік лауазымдардың бірі болғанмен, өте тұрақсыз еді. Оның міндеті – Францияның өсіп келе жатқан дефицитін тоқтату және Ұлыбританияға қарсы Жеті жылдық соғысқа (1754–1763) қаржыны нығайту болатын. Халық пікірі оның 72 миллион ливрлік мемлекеттік қарызын, салық жинаудың тәптірген жүйесі – жалпы фермадан гөрі артық деп санады. Ол корольдік үйдің шығындарын қысқартты, мемлекеттік зейнетақыны қайта қарады және еркін сауданы ынталандыру үшін кейбір ежелгі салықтарды азайтып, біртұтас француз нарығының идеясына сәйкес жаңа салықтар енгізді. Де Силуэт 1760 жылға арналған бюджеттің күңгірт болатынын болжады: 286 миллион ливр кіріс, 503 миллион ливр шығын, оның ішінде кем дегенде 94 миллионы қарызды өтеуге жұмсалатын еді. Патшалықтың қаржысын ағылшын тәсілімен, байлар мен жеңілдік алғандарға салық салу арқылы қалпына келтіруге тырысып (Ансиан Режимінде дворяндар мен шіркеу салықтан босатылған), де Силуэт «жалпы субсидияны», яғни байлықтың сыртқы белгілеріне салық салуды (есіктер мен терезелер, шаруашылықтар, сәндік заттар, қызметшілер, табыс) ойлап тапты. 26 қазанда ол соғыс шарасы ретінде алтын және күміс бұйымдарды балқытуға бұйрық берді. Ол ақсүйектер, соның ішінде Вольтердің сынына ұшырады, олар оның шаралары теориялық тұрғыдан пайдалы болғанымен, соғыс уақытына және француз саяси жағдайына сәйкес келмейді деп есептеді. 1759 жылдың 20 қарашасында, лауазымда сегіз ай өткен соң, ол сарайды тастап, Брай-сюр-Марнаға зейнетке шықты, онда ол бюджетті жақсарту жұмысына кірісті. 1767 жылы қайтыс болғаннан кейін оның жүрегін алған және мұрагері Клемент де Лааж оның бастаған ісін аяқтады.

Sometimes said to be akin to the next Niccolò Machiavelli, he was born at Limoges where his father Chevalier Arnaud de Silhouette, of Biarritz or de Zulueta (in Basque), had been posted as a Bourbon administrator. De Silhouette studied finance and economics assiduously and spent a year in London learning about the economy of Britain. He translated into French several works by Alexander Pope, Henry Bolingbroke, William Warburton's The Alliance between Church and State, (1736) as Dissertations sur l'Union de la Religion, de la Morale, et de la Politique (1742) and Baltasar Gracián's El político. The Prince of Condé's party later used his translations from English to criticize him, but Madame de Pompadour's support and vision saw him awarded with the position of Controller General on 4 March 1759; this was one of the most extensive administrative positions in the Ancien Régime, albeit a very unstable one. His task was to curb France's spiralling deficit and strengthen the finances for the Seven Years' War against Britain (1754–1763). Public opinion preferred his 72 million livres public loan to the ferme générale, an outsourced tax collection system. He managed to curtail Royal household expenditure, revised state pensions and to encourage free trade he reduced some ancient taxes whilst establishing new ones in accordance with the vision of a unified French market. De Silhouette forecast a bleak budget for 1760: income of 286 million livres compared to expenses of 503 million livres, including at least 94 million in debt service. In an attempt to restore the kingdom's finances by the English method of taxing the rich and privileged (nobility and church were exempt from taxes in the Ancien Régime), de Silhouette devised the "general subvention," i. e., taxes on external signs of wealth (doors and windows, farms, luxury goods, servants, profits). On 26 October, he took the war measure of ordering the melting down of goldware and silverware. He was criticized by the nobility including Voltaire, who thought his measures, though theoretically beneficial, were not suitable for wartime and the French political situation. On 20 November 1759, after eight months in the position, he left the court and retired to Bry sur Marne, where he set about improving the budget. After his death in 1767, his nephew and heir Clément de Laage completed his work.

Силуэт мұрасы

Этьен де Силуэттің қазынашылық басшысы лауазымында қысқа ғана уақыт қызмет еткеніне қарамастан, ол көптеген адамның наразылығына түсті. Оның ақшаны қысыммен жинау әдеті "а ла Силуэт" терминінің арзан немесе шарасыз нәрселерді білдіруіне себеп болды. Оның есімі силуэт өнерімен байланысты болғанына қарамастан, Этьен де Силуэттің тірі кезінде салған портретінің өзі де жоқ, тіпті силуэті де сақталмаған. Оны бейнелейтін бірнеше портрет болғанымен, олардың бәрі француз төңкерісі кезінде жойылған майлы бояулар еді.