Мельбурн аймағының алғашқы тұрғындары: Вурунджери халқы
Wurundjeri
Вурунджери – австралийские аборигены, традиционные владельцы долины реки Ярра (Мельбурн). История, культура, земля и современная жизнь коренного народа.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мельбурн аймағын отарлаудан бұрын қоныстанған Австралияның абориген халқы – Вурунджери халқы. Олар Woiwurrung тіл тобына жататын, Кулин ұлтының австралиялық аборигендері. Олар Мельбурн қаласының қазіргі орналасқан жерінің көп бөлігін қамтитын Ярра өзені аңғарының дәстүрлі иелері. Бүгінде олар осы аймақта және Австралияның басқа да аймақтарында өмір сүруде. Алғашқы еуропалық отарлаушылар оларды Ярра тайпасы деп атаған. Вурунджери тайпасының жер және өтемақы мәдени мұра кеңесі 1985 жылы Вурунджери халқы тарапынан құрылды.
Aboriginal Australian people who inhabited the Melbourne area before colonisation
The Wurundjeri people are an Australian Aboriginal people of the Woiwurrung language group, in the Kulin nation. They are the traditional owners of the Yarra River Valley, covering much of the present location of Melbourne. They continue to live in this area and throughout Australia. They were called the Yarra tribe by early European colonists. The Wurundjeri Tribe Land and Compensation Cultural Heritage Council was established in 1985 by Wurundjeri people.
Этноним
Алғашқы австралиялық этнограф Альфред Уильям Хоуиттің мәлімдемесінше, Урунджери атауы, оның транскрипциясында Урунджери, – Яра өзені бойында көптеп өсетін, манна немесе ақ евкалипт деп те аталатын эвкалипт түрі, Eucalyptus viminalis. Урунджеридің дәстүрлі әңгімелеріндегі кейбір қазіргі деректерде олардың этнонимі "wurun" (манна евкалипті) және "djeri" (ағаш ішінде кездесетін құрт түрі) деген сөздердің қосындысы екені айтылады, сондықтан бұл атауды "Солқын құрттар тайпасы" деп түсіндіреді.
According to the early Australian ethnographer Alfred William Howitt, the name Wurundjeri, in his transcription Urunjeri, refers to a species of eucalypt, Eucalyptus viminalis, otherwise known as the manna or white gum, which is common along the Yarra River. Some modern reports of Wurundjeri traditional lore state that their ethnonym combines a word, wurun, meaning Manna gum and djeri, a species of grub found in the tree, and take the word therefore to mean "Witchetty Grub People".
Тіл
Урунджери халқы Кулиннің диалектісі – войвурунг тілінде сөйлейді. Кулин тілі Кулин ұлтының бес тобында қолданылады.
Wurundjeri people speak Woiwurrung, a dialect of Kulin. Kulin is spoken by the five groups in the Kulin nation.
Елдің атауы
Норман Тиндейл Вурунджири жерлерін шамамен осылайша кеңейген деп есептеді. Бұл аймақтар Мельбурн маңындағы Ярра және Солтүстік су өзендерінің аймақтарын қамтыды, сондай-ақ солтүстікке қарай Маунт Дисаппоинтментке дейін, солтүстік-батысқа қарай Македон, Вуденд және Лансфилдке дейін созылды. Олардың шығыс шекарасы Бау-Бау тауы мен Хейлсвиллге дейін жетті. Олардың оңтүстік шекаралары Мордиаллок, Варрагул және Мое қалаларына жақындады. Вурунджири балук және Вурунджири виллам халықтары Ярра аңғары/Ярра өзенінің су жинау алабынан Хайдельбергке дейінгі аймақты мекендеді. 2021 жылдың маусым айында Мельбурн маңындағы дәстүрлі жер иелерінің екі тобы – Вурунджири және Бунвуррунгтің жерлерінің шекарасы Виктория Аборигендік мұралар кеңесі жасаған жоба бойынша екі топтың келісімімен белгіленді. Жаңа шекара қаланың батысынан шығысына қарай өтеді, орталық бизнес ауданы (ХҚКО), Ричмонд және Хоторн Вурунджири жеріне, ал Альберт Парк, Сент-Килда және Коулфилд Бунуронг жеріне кіреді. 1836 жылы кем дегенде 10 Ватауронг құрбаны болған Коттрелл тауының шекарадан жоғары бірлесіп басқарылатындығы туралы келісімге қол жеткізілді. Екі топты ұсынатын екі тіркелген Аборигендік тарап – Бунуронг жер кеңесі Аборигендік корпорациясы және Вурунджерри Вой Вуррунг мәдени мұрасы Аборигендік корпорациясы. Дегенмен, бұл шекаралар әлі де бірнеше белгілі тұлғалар арасында даулы болып тұр, және Вурунджири аумағы батысқа және оңтүстікке қарай одан да кеңірек жайылған деп мәлімдеме жасалып отыр.
Norman Tindale estimated Wurundjeri lands as extending over approximately These took in the areas of the Yarra and Saltwater rivers around Melbourne, and ran north as far as Mount Disappointment, northwest to Macedon, Woodend, and Lancefield. Their eastern borders went as far as Mount Baw Baw and Healesville. Their southern confines approached Mordialloc, Warragul, and Moe. The Wurundjeri balluk and Wurundjeri willam people occupied the area from the Yarra Valley/Yarra River catchment area to Heidelberg. In June 2021, the boundaries between the land of two of the traditional owner groups in greater Melbourne, the Wurundjeri and Boonwurrung, were agreed between the two groups, after being drawn up by the Victorian Aboriginal Heritage Council. The new borderline runs across the city from west to east, with the CBD, Richmond and Hawthorn included in Wurundjeri land, and Albert Park, St Kilda and Caulfield on Bunurong land. It was agreed that Mount Cottrell, the site of a massacre in 1836 with at least 10 Wathaurong victims, would be jointly managed above the line. The two Registered Aboriginal Parties representing the two groups were the Bunurong Land Council Aboriginal Corporation and the Wurundjeri Woi Wurrung Cultural Heritage Aboriginal Corporation. However, these borders are still in dispute among several prominent figures and Wurundjeri territory has been claimed to spread much further west and south.
Тарих
Еуропалықтардың алғашқы қоныс аударушылары Мельбурннен ішкі аймаққа қарай созылған, паркті еске салатын ландшафтқа тап болды. Бұл солтүстік және оңтүстік-батысқа қарай кең жатқан, шұбар далалардан тұратын және ағаштардың аз болуымен ерекшеленетін аймақ болды. Бұл жағдай, жергілікті халықтың ям маргариткаларының көптеген түбірлерін ашыққа шығару үшін жақын маңайдағы өсімдіктерді өртеу салдарынан туындаған деп есептелді. Осы түбірлер мен түрлі түйіршікті лилиялар крахмал мен көмірсулардың маңызды көзіне айналды. Ауа райының маусымдық өзгерістері, тағамның қолжетімділігі және басқа да факторлар кемпингтердің орналасқан жерін анықтады, олардың көпшілігі Бираррунг және оның салаларының жанында орналасқан. Вурунджери және Гунун Виллам Балуг тайпалары Уильям тауындағы тас шақыру карьерінде диорит кенішін өндірді. Бұл кеніштен алынған жасыл тас балта бастары өте құнды саналды және Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Аделаидаға дейінгі аумақтарда саудаланды. Кеніш Викториядағы түрлі абориген халықтары арасында экономикалық және әлеуметтік алмасу үшін күрделі сауда желісін құрды. Карьер 1500 жылдан астам уақыт бойы пайдаланылды және 18 гектар жерді алып жатты, онда бірнеше метрлік тереңдіктегі жер асты шұңқырлары бар. 2008 жылдың ақпан айында бұл орын мәдени маңыздылығы мен археологиялық құндылығы үшін Австралияның Ұлттық мұра тізіміне енгізілді. Вурунджери жерлерін қоныстандыру және иемдену, Вурунджери басшыларының кландық жерлердің ресурстарын уақытша пайдалануға рұхсат беретін тандеррум рәсімін өткізгеннен кейін көп ұзамай басталды. Джон Бэтмен және басқа ақ адамдар бұл символдық әрекетті, келісім шартында жазылған, орта ғасырлық Войвуронг аумағының толық иемденуімен теңестірді. Бірнеше жыл ішінде 1838 жылы Муллум-Муллум сағасында Майор Чарльз Ньюманмен, ал бір жылдан кейін Беал Ялоктағы Джеймс Андерсонмен, қазір Андерсон сағасы деп аталатын, Пунд-Бендтің маңында қоныстану басталды. Аборигендерді жерден қууға жасалған әрекеттері Жага-Жага бастаған партизандық шайқастармен, мал ұрлығымен және егістіктерді өртеумен ұштасты. Олар мылтықпен қаруланған және өте жақсы мергендер саналды, Андерсонға жақын жерде оқ атып, 1840 жылы Ерингке бара жатқанда картоп егісінен көмектесті. Капитан Генри Гибсон қойған тұзақ Жага-Жаганың тұтқындалуына және Вурунджеридің оны босату үшін жасаған сәтсіз күресіне әкелді. Қарсылық күші басылды және қоныстар гүлденді. Дерримут есімді ақсақал кейінірек былай деді:
"Мына зарымды көріп тұрсыңдар. Бұл жердің бәрі бұрын Дерримуткі болған. Енді бәрібір, мен тез құлап кетемін. Маған неге ешқандай әйел жоқ? Неге менің балам жоқ? Сендердің бәрің осы жердің иесісіңдер. Балалы болудың қажеті жоқ, әйелдің қажеті жоқ. Мен құлап, тез арада өліп қаламын."
The earliest European settlers came across a park like landscape extending inland from Melbourne, consisting of large areas of grassy plains to the north and southwest, with little forest cover, something thought to be testimony of indigenous sheet burning practices to expose the massive number of yam daisies which proliferated in the area. These roots and various tuber lilies formed a major source of starch and carbohydrates. Seasonal changes in the weather, availability of foods and other factors would determine where campsites were located, many near the Birrarung and its tributaries. The Wurundjeri and Gunung Willam Balug clans mined diorite at Mount William stone axe quarry which was a source of the highly valued greenstone hatchet heads, which were traded across a wide area as far as New South Wales and Adelaide. The mine provided a complex network of trading for economic and social exchange among the different Aboriginal nations in Victoria. The quarry had been in use for more than 1,500 years and covered 18 hectares including underground pits of several metres. In February 2008 the site was placed on the Australian National Heritage List for its cultural importance and archeological value. Settlement and dispossession of the Wurundjeri lands began soon after a ceremony in which Wurundjeri leaders conducted a tanderrum ceremony, whose function was to allow outsiders temporary access to the resources of clan lands. John Batman and other whites interpreted this symbolic act, recorded in treaty form, as equivalent to medieval enfeoffment of all Woiwurrong territory. Within a few years settlement began around Pound Bend with Major Charles Newman at Mullum Mullum Creek in 1838, and James Anderson on Beal Yallock, now known as Anderson's Creek a year later. Their measures to clear the area of Aboriginals was met with guerrilla skirmishing, led by Jaga Jaga, with the appropriation of cattle and the burning of fields. They were armed with rifles, and esteemed to be excellent marksmen, firing close to Anderson to drive him off as they helped themselves to his potato crop while en route to Yering in 1840. A trap set there by Captain Henry Gibson led to Jaga Jaga's capture and a battle as the Wurundjeri fought unsuccessfully to secure his release. Resistance was broken, and settlements throve. One elder, Derrimut, later stated:
You see all this mine. All along here Derrimut's once. No matter now, me soon tumble down Why me have no lubra? Why me have no piccaninny? You have all this place. No good have children, no good have lubra. Me tumble down and die very soon now.
Корендеррк
1863 жылы Вурунджири тайпасының тірі қалған мүшелеріне Хельсвиллдің жанындағы Корандеррк станциясында "шартты пайдалануға" рұқсат беріліп, күштеп қоныстандырылды. Сан алуан петицияларға, хаттарға және Колониялық және Федералды үкіметке жіберілген өкілдіктерге қарамастан, жоғалған жерлердің орнына өтемақы ретінде осы жерді беруден бас тартты. Корандеррк 1924 жылы жабылды, ал бес адам елді тастаудан бас тартқаннан басқа барлық тұрғындары тағы да Гиппслендтегі Тайерс көліне көшірілді.
In 1863 the surviving members of the Wurundjeri tribe were given "permissive occupancy" of Coranderrk Station, near Healesville and forcibly resettled. Despite numerous petitions, letters, and delegations to the Colonial and Federal Government, the grant of this land in compensation for the country lost was refused. Coranderrk was closed in 1924 and its occupants bar five refusing to leave Country were again moved to Lake Tyers in Gippsland.