Кіріспе

Статистика саласындағы теория – Байес статистикасы (баезиандық статистика) – статистика саласындағы теория, ол Байес түсінігіне негізделген ықтималдық туралы түсінікке негізделген, онда ықтималдылық оқиғаға сену дәрежесін көрсетеді. Сену дәрежесі оқиға туралы бұрынғы білімге, мысалы, бұрынғы тәжірибелердің нәтижелеріне немесе оқиғаға қатысты жеке сенімдерге негізделуі мүмкін. Бұл, мысалы, жиіліктік түсіндірме сияқты, ықтималдықтың басқа да көптеген түсіндірмелерінен өзгеше, ол ықтималдықты көптеген тәжірибелерден кейін оқиғаның салыстырмалы жиілігінің лимиті ретінде қарастырады. Нақтырақ айтқанда, Байес әдістеріндегі талдау бұрынғы білімді алдын ала үлестірім түрінде кодификациялайды. Байес статистикалық әдістері жаңа деректер алынғаннан кейін ықтималдықтарды есептеу және жаңарту үшін Байес теоремасын қолданады. Байес теоремасы деректерге, сондай-ақ оқиға туралы немесе оқиғамен байланысты жағдайлар туралы бұрынғы ақпаратқа немесе сенімге негізделген оқиғаның шартты ықтималдығын сипаттайды. Мысалы, Байес қорытындысында Байес теоремасын ықтималдық үлестірімі немесе статистикалық модельдің параметрлерін бағалау үшін қолдануға болады. Байес статистикасы ықтималдықты сену дәрежесі ретінде қарастыратындықтан, Байес теоремасы параметрге немесе параметрлер жиынтығына сенуді сандық өлшеуге мүмкіндік беретін ықтималдық үлестірімін тікелей тағайындай алады. Лаплас бірқатар статистикалық мәселелерді шешу үшін қазір Байес деп саналатын әдістерді қолданды. Көптеген Байес әдістерін кейінгі авторлар жасады, бірақ бұл термин 1950 жылдарға дейін мұндай әдістерді сипаттау үшін кеңінен қолданылмады. 20 ғасырдың көп бөлігінде философиялық және практикалық қарастарға байланысты көптеген статистиктер Байес әдістерін жағымсыз бағалады. Көптеген Байес әдістері толыққанды есептеуді қажет етті, ал ғасыр бойында кеңінен қолданылған әдістердің көпшілігі жиіліктік түсіндірмеге негізделген. Алайда, қуатты компьютерлердің және Марков тізбегі Монте-Карло сияқты жаңа алгоритмдердің пайда болуымен, 21 ғасырда статистикада Байес әдістерінің қолданылуы артып келеді.

Бейз теоремасы

Бейес теоремасы жаңа деректер алынғаннан кейін ықтималдықтарды жаңарту үшін Бейес әдістерінде қолданылады. Екі оқиға және берілген жағдайдағы шартты ықтималдығы былай өрнектеледі:

мұнда Байес теоремасы ықтималдық теориясының негізгі нәтижесі болғанымен, оның Бейес статистикасында нақты түсіндірмесі бар. Жоғарыдағы теңдеуде әдетте бір ұсынысты білдіреді (мысалы, монетаның елу пайыз жағдайда сырға түсетіні туралы мәлімдеме), ал – дәлелді, яғни ескерілуге тиіс жаңа деректерді (мысалы, монетаны бірнеше рет лақтырудың нәтижесі). – бұл алдын ала ықтималдық, ол дәлелдерді ескере алмайынша, ұсынысқа қатысты сенімді білдіреді. Алдын ала ықтималдық сонымен қатар туралы алдыңғы білімді немесе ақпаратты мөлшерлеуі мүмкін. – ықтималдық функциясы, оны егер шын болса, дәлелдің болу ықтималдығы ретінде түсіндіруге болады. Ықтималдық дәлелдің ұсынысты қаншалықты қолдайтынын көрсетеді. – бұл кейіннен алынған ықтималдық, дәлелді ескергеннен кейін ұсыныстың ықтималдығы. Қысқасы, Бейес теоремасы жаңа дәлелдерді қарастырғаннан кейін бұрынғы сенімді жаңартады. Классикалық жиіліктік шешімдерде модель параметрлері мен гипотезалар тұрақты деп есептеледі. Жиіліктік шешімдерде ықтималдықтар параметрлерге немесе гипотезаларға тағайындалмайды. Мысалы, жиіліктік шешімдерде бір рет қана болатын оқиғаға, мысалы, әділ монетаның келесі лақтыруының нәтижесіне тікелей ықтималдық тағайындаудың мәні жоқ. Алайда, монета лақтырулар саны артқан сайын, "сырға" түсу үлесі жартысына жуықтайтынын айту орынды. Статистикалық модельдер үлгілік деректердің қалай жасалатынын көрсететін статистикалық болжамдар мен процестер жиынтығын анықтайды. Статистикалық модельдерде өзгертуге болатын бірнеше параметрлер бар. Мысалы, монетаны екі мүмкін нәтижені үлгілейтін Бернулли таралымының үлгілері ретінде бейнелеуге болады. Бернулли таралымының бір параметрі бір нәтиженің ықтималдығына тең, көбінесе бұл сырға түсу ықтималдығы. Деректер үшін жақсы модель құру Бейес шешімдерінде маңызды рөл атқарады. Көп жағдайларда модельдер нақты процесті жуықтап ғана келтіреді және деректерге әсер ететін кейбір факторларды ескермейді.

Статистикалық модельдеу

Байес статистикасын қолданатын статистикалық модельдерді құрудың ерекшелігі – кез келген белгісіз параметрлер үшін алдын ала таралымды көрсету қажеттілігі. Шындығында, алдын ала таралымдардың параметрлерінің өзі алдын ала таралымдарға ие болуы мүмкін, бұл Байес иерархиялық модельдеуге, сондай-ақ көп деңгейлі модельдеуге алып келеді. Байес желілері – ерекше жағдай. Байес статистикалық талдау жүргізу үшін ең жақсы тәжірибелер ван де Шут және авторлар тобы тарапынан талқыланады. Байес статистикалық талдау нәтижелерін есептеу үшін Джон К. Крушке ашық қолжетімді мақаласында Байес талдауын есептеу жөніндегі нұсқаулар (BARG) ұсынады.

Тәжірибелерді жобалау

Байестік тәжірибелік жобалау "алдын ала сенімнің әсері" деп аталатын ұғымды қамтиды. Бұл тәсіл келесі эксперименттің жобалауына бұрынғы эксперименттердің нәтижелерін қосу үшін ретті талдау әдістерін пайдаланады. Бұл алдыңғы және кейінгі үлестіруді қолдану арқылы "сенімдерді" жаңарту арқылы қол жеткізіледі. Бұл эксперименттерді жобалауда барлық түрдегі ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Мысалы, көпқолды қарақшы мәселесін қарастыруға болады.