Кеңес Грузиясы: Тарих және тәуелсіздік жолы

Кіріспе

Кеңес Одағының одақтық республикасы (1921–1991)

Грузин Кеңес Социалистік Республикасы, сондай-ақ Совет Грузиясы, Грузин КСР немесе жай ғана Грузия деп те аталатын, 1921 жылы Ресейдің екінші рет басып алуынан бастап 1991 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Кеңес Одағының республикаларының бірі болды. Қазіргі Грузия Республикасымен аумақтық жағынан сәйкес келетін ол, Грузияның дәстүрлі аумағында құрылды, ол Кавказда 19 ғасырдың басындағы алғашқы аннексия мен басып алудан бұрын тәуелсіз мемлекеттер ретінде болған. Грузин КСР 1921 жылы құрылып, 1922 жылы Кеңес Одағына қосылды. 1936 жылға дейін ол КСРО құрамындағы одақтық республика ретінде болған Транскавказ Социалистік Федеративтік Кеңес Республикасының бір бөлігі болды. 1989 жылдың 18 қарашасынан бастап Грузин КСР кеңестік заңдарға тәуелсіздігін жариялады. Республика 1990 жылдың 14 қарашасында Грузия Республикасы болып қайта аталды, содан кейін 1991 жылдың 9 сәуірінде Кеңес Одағы тарағанға дейін тәуелсіздік алды, осыдан кейін бұрынғы КСР-лердің әрқайсы егемен мемлекеттерге айналды. Географиялық тұрғыдан алғанда, Грузин КСР оңтүстік-батыста Түркиямен, ал батыста Қара теңізімен шектесетін. Кеңес Одағының ішінде солтүстігінде Ресей КСР-мен, оңтүстігінде Армения КСР-мен және оңтүстік-шығысында Әзірбайжан КСР-мен шектесетін.

Құру

1917 жылы 28 қарашада Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін Тифлисте Транскавказ комиссариаты құрылды. 22 сәуірде Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасы құрылды, бірақ ол үш жаңа мемлекетке алмастырылғанға дейін бір ай ғана созылды: Грузин Демократиялық Республикасы, Армения Бірінші Республикасы және Әзірбайжан Демократиялық Республикасы. 1919 жылғы парламент сайлауында Грузияда Социал-демократиялық партия билікке келді. Ол орташа солшыл, көп партиялық жүйені орнатуға тырысты, бірақ ішкі және сыртқы проблемаларға тап болды. Грузия Армениямен және Осман империясының қалдықтарымен соғыстарға тартылды, ал ауылдық аймақтарда революциялық социализм идеяларының жылдам таралуы Рача, Самегрело және Душетиде кеңес қолдауымен шаруалардың көтерілістеріне әкелді. 1921 жылы дағдарысқа ұшырады. 11-ші Қызыл Армия Грузияға оңтүстіктен басып кіріп, Тбилисиге бет алды. 25 ақпанда Қызыл Армияның бір апталық шабуылынан кейін Тбилиси большевиктердің бақылауына өтті. Грузин большевиктері елді иеленді және Грузия КСР-ін жариялады. Батыс Грузияда большевик әскерлері мен грузин армиясы арасында ұсақ шайқастар да болды. 1921 жылғы наурыз айында Грузин Демократиялық Республикасының үкіметі эмиграцияға мәжбүр болды. Келесі жылдың 2 наурызында Кеңес Грузиясының тұңғыш конституциясы қабылданды. 1921 жылғы 13 қазанда Түркия мен Кеңес Одағының үш Кавказ арғы республикасы арасындағы ортақ шекараны белгілеген Карс шартына қол қойылды. Грузин КСР-і Түркияға грузин құрамындағы Артвин округін Аджарияға, саяси автономия берілген Аджарияға алмастыруға мәжбүр болды.

Транскавказдық Кеңес Федеративтік Социалистік Республикалары

1922 жылы Грузия КСР Кеңес Одағына қосылды. 1922 жылдың 12 наурызынан 1936 жылдың 5 желтоқсанына дейін Армения КСР және Әзірбайжан КСР-мен бірге Транскавказ Федеративтік Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. Осы кезеңде аймаққа Грузия Коммунистік партиясының Грузия Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Лаврентий Берия басшылық етті. 1936 жылы Транскавказ ФКСР таратылып, Грузия Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы болды. Лаврентий Берия Біріккен мемлекеттік саяси басқармасының (ОГПУ) Грузия бөлімшесінің басшысы болып тағайындалды және 1938 жылы Мәскеуге ауыстырылды.

Тазартулар

Ұлы тазалау кезінде өлімге кесілген грузиндердің нақты саны белгісіз, бірақ кейбір ғалымдар оның 30 000-нан 60 000-ға дейін болатынын айтады. Тазалаулар барысында Михаил Джавахишвили, Евгений Микеладзе, Вахтанг Котетишвили, Паоло Яшвили, Тициан Табидзе және Дмитрий Шеварднадзе сияқты көптеген көрнекті грузин зиялылары атылып тасталды немесе ГУЛАГқа жіберілді. Партия шенеуніктері де тазалаудың құрбаны болды. Михаил Кахиани, Мамия Орахелашвили, Серго Орджоникидзе, Буду Мдивани, Михаил Окужава және Самсон Мамулия сияқты көптеген белгілі грузин большевиктері қызметтерінен алынып, өлтірілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Кавказ мұнай кен орындарына жету 1941 жылғы маусымда Адольф Гитлердің КСРО-ға шабуылының басты мақсаттарының бірі болды, бірақ Оккупациялық державалардың әскерлері Грузияға жеткен жоқ. Ел Қызыл Армияға шамамен 700 000 сарбаз (оның 350 000-ы қаза тапты) берді және мата мен қару-жарақтардың маңызды көзі болды. Осы кезеңде грузин этникалық азаматы Иосиф Сталин чечендерді, немістерді, ингуштарды, қарашайларды, қарапапақтарды, месхетиялық түркілерді және балкар халқын Кавказдан күштеп шығаруға бұйрық берді; олар нацистермен байланыста болды деген айыппен Сібір мен Орталық Азияға жер аударылды. Ол сондай-ақ олардың тиісті автономиялық республикаларын таратып жіберді. Грузин КСР-і 1957 жылға дейін олардың аумағының бір бөлігін уақытша алды.

Сталиннен кейінгі кезең

1956 жылғы 9 наурызда жүзге жуық грузин студенті Никита Хрущевтің сталинизмге қарсы саясатына наразылық білдірген демонстрацияда қаза тапты. Бұл оқиға Хрущевтің сталинизмге қарсы сөйлеген сөзінің соңында грузиндер туралы жасаған ойсыз ескертуімен бірге болды. 1950 жылдардың ортасында Хрущев енгізген орталықсыздандыру бағдарламасын грузин коммунистік партиясының шенеуніктері өздерінің аймақтық билік базасын нығайту үшін пайдаланды. Ресми мемлекеттік экономикамен қатар, дамыған жасанды капиталистік көлеңкелі экономика пайда болды. Грузия экономикасының ресми өсім көрсеткіші КСРО-дағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі болғанымен, үнемдеу деңгейі, автомобиль мен үйге иелік ету көрсеткіштері Одақтағы ең жоғары деңгейге жетіп, Грузияны экономикалық тұрғыдан сәтті кеңестік республикалардың біріне айналдырды. Сыбайлас жемқорлық деңгейі жоғары болды. Барлық одақтық республикалардың ішінде жоғары немесе арнайы орта білімі бар азаматтардың саны Грузияда ең көп болды. Мәскеудегі билік орындары Грузиядағы жемқорлықтың кең таралғанына байланысты ұялды. 1964-1972 жылдар аралығында елдің ішкі істер министрі болған Эдуард Шеварднадзе жемқорлыққа қарсы күрескен репутацияға ие болды және Грузия коммунистік партиясының жемқор бірінші хатшысы Васил Мжаванадзені қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Шеварднадзе Мәскеудің қолдауымен бірінші хатшы лауазымына көтерілді. Ол 1972 жылдан 1985 жылға дейін Грузияны тиімді басқарды, ресми экономиканы жақсартты және жүздеген жемқор шенеунікті қызметтен босатылған. 1970 жылдары кеңес билігі "Совет халқы" құрудың жаңа саясатын қабылдады. "Совет халқы" – "бір ортақ аумақты, экономиканы және социалистік мазмұнды біріктіретін, көптеген ұлттардың ерекшеліктерін көрсететін мәдениетке ие, федеративтік мемлекет және коммунизм құруға бағытталған ортақ мақсаты бар жаңа тарихи, әлеуметтік және халықаралық қауымдастық" деп сипатталды. Орыс тілі осы қауымдастықтың ортақ тілі болуға тиіс еді, өйткені орыс тілі Кеңес Одағының халықтары мен ұлттары үшін маңызды рөл атқаратын. Алайда, 1978 жылы кеңес билігі грузин тілінің Грузияның жалғыз ресми тілі ретіндегі конституциялық мәртебесін жойғаннан кейін мыңдаған грузиндер Тбилисидің орталық алаңында наразылық акциясын ұйымдастырды. 1978 жылғы 14 сәуірде халықтың наразылығына көніп, Мәскеу Шеварднадзенің сол жылы конституциялық кепілдікті қайта орнатуын мақұлдады. 14 сәуір Грузин тілі күні ретінде бекітілді. 1981 жылы республиканың 60 жылдығына арналған салтанатты шаралар Тбилисидегі Конституция алаңында Бас хатшы Брежневтің қатысуымен өтті.

On March 9, 1956, about a hundred Georgian students were killed when they demonstrated against Nikita Khrushchev's policy of de Stalinization that was accompanied by an offhanded remark he made about Georgians at the end of his anti Stalin speech. The decentralisation program introduced by Khrushchev in the mid 1950s was soon exploited by Georgian Communist Party officials to build their own regional power base. A thriving pseudo capitalist shadow economy emerged alongside the official state owned economy. While the official growth rate of the economy of the Georgia was among the lowest in the USSR, such indicators as savings level, rates of car and house ownership were the highest in the Union, making Georgia one of the most economically successful Soviet republics. Corruption was at a high level. Among all the union republics, Georgia had the highest number of residents with high or special secondary education. Although corruption was hardly unknown in the Soviet Union, it became so widespread and blatant in Georgia that it came to be an embarrassment to the authorities in Moscow. Eduard Shevardnadze, the country's interior minister between 1964 and 1972, gained a reputation as a fighter of corruption and engineered the removal of Vasil Mzhavanadze, the corrupt First Secretary of the Georgian Communist Party. Shevardnadze ascended to the post of First Secretary with the blessings of Moscow. He was an effective and able ruler of Georgia from 1972 to 1985, improving the official economy and dismissing hundreds of corrupt officials. In the 1970s Soviet authorities adopted a new policy of forming a "Soviet people". The "Soviet people" were said to be a "new historical, social, and international community of people having a common territory, economy, and socialist content; a culture that reflected the particularities of multiple nationalities; a federal state; and a common ultimate goal: the construction of communism." The Russian Language was meant to become the common language of this community, considering the role that Russian was playing for the nations and nationalities of the Soviet Union. However, in 1978, Soviet authorities had to face the opposition of thousands of Georgians, who gathered in downtown Tbilisi to hold mass demonstration after Soviet officials accepted removal of the constitutional status of the Georgian language as Georgia's sole official state language. Bowing to pressure from mass street demonstrations on April 14, 1978, Moscow approved Shevardnadze's reinstatement of the constitutional guarantee the same year. April 14 was established as a Day of the Georgian Language. In 1981, massive celebrations took place in honour of the republic's 60th anniversary, with a mass event taking place in front of General Secretary Brezhnev on Tbilisi's Constitution Square.

Кеңес дәуірінің соңы

1985 жылы Шеварднадзені Кеңес Одағының сыртқы істер министрі қызметіне тағайындалғаннан кейін Грузияда оның орнын Жумбер Патиашвили басты, ол консервативті және, жалпы алғанда, тиімсіз коммунист еді, перestroиканың қиындықтарымен күресуде нашарлық танытты. 1980-жылдардың соңына қарай, коммунистік билік, қайта жанданған грузин ұлтшылдық қозғалысы және Грузияның аз саны бар аймақтарындағы (әсіресе Оңтүстік Осетия) ұлтшылдық қозғалыстар арасында күшейе түскен қақтығыстар болды. 1989 жылдың 9 сәуірінде Тбилисидегі үкімет ғимараты алдындағы бейбіт шеруді тарату үшін кеңес әскерлері қолданылды. Нәтижесінде 20 грузин қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Бұл оқиға грузин саясатын радикалдандырды, көптеген адамдар – тіпті кейбір грузин коммунистері де – тәуелсіздіктің Кеңес бірлігінен артық екеніне және Грузияға Оңтүстік Осетия мен Абхазияны толыққанды интеграциялауға мүмкіндік беретініне көз жеткізді, аталған халықтар әлі де Одаққа адал болған. 1990 жылдың 28 қазанында демократиялық парламент сайлаулары өтті. 14 қарашада Грузияның тәуелсіздігін қалпына келтіргенге дейін кезеңдік кезең жарияланды, осыған байланысты республика өз атауын "Грузия Республикасы" деп өзгертті. Грузия (Абхазияны қоспағанда) Армения, Молдова және Балтық елдерімен бірге 1991 жылғы наурызда өткен Одақты сақтау жөніндегі бүкілодақтық референдумға қатысудан бас тартқан алты республиканың бірі болды. 1991 жылдың 31 наурызында Грузияның 1918 жылғы 26 мамырдағы Тәуелсіздік Декларациясы негізінде тәуелсіздікті қалпына келтіру туралы референдум өтті. Дауыс бергендердің көпшілігі тәуелсіздікті қолдады. Бұл Горбачевқа қарсы тамыздағы сәтсіз төңкеріске дейін төрт ай бұрын Одақтан шығуды шешкен республикалардың бірі болды, аталған төңкеріске наразылардың саны азайып бара жатқан. Алайда, бұл кеңес үкіметі тарапынан мойындалмады және Грузия 1991 жылдың желтоқсанында Одақ ыдырағанға дейін КСРО құрамында болды.