Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1929–1991 ж. Кеңес Одағының республикасы.
1929–1991 republic of the Soviet Union
Тәжік Кеңес Социалистік Республикасы, сондай-ақ Кеңестік Тәжікстан, Тәжік КСР немесе жай ғана Тәжікстан деп белгілі, 1929 жылдан 1991 жылға дейін Орталық Азияда орналасқан Кеңес Одағының құрамына кірген республикалардың бірі болды. Тәжік Республикасы 1929 жылдың 5 желтоқсанында Кеңес Одағы шеңберінде тәжік халқының ұлттық мемлекеттік бірлігі ретінде құрылды. Ол 1924 жылдың 14 қазанында құрылған, негізінен түркі тілдес Өзбек КСР-інің құрамындағы Тәжік Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының (Тәжік КСР) орнын иеленді, бұл Кеңес Орталық Азиясындағы ұлттық шекараларды белгілеу процесінің нәтижесі болды. 1990 жылдың 24 тамызында Тәжік КСР өз шекараларында егемендік жариялады. 1991 жылдың 31 тамызында республика Тәжікстан Республикасы болып қайта аталды және 1991 жылдың 9 қыркүйегінде ыдырап бара жатқан Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады, осылайша қазіргі Тәжікстан оның тікелей заңи жалғасы болып табылады. Географиялық тұрғыдан алғанда, ол оңтүстікте Ауғанстанмен, шығыста Қытаймен, оңтүстікте Пакистанмен, тар Вахан дәлізі арқылы бөлініп, сондай-ақ батыста Өзбекстанмен және солтүстікте Қырғызстанмен, Кеңес Одағының басқа республикаларымен шектеседі. Ерекшелігі, Тәжік КСР Кеңес Одағының Ресей КСР-інен бірнеше республика арқылы бөлінген жалғыз республикасы болды.
The Tajik Soviet Socialist Republic, also commonly known as Soviet Tajikistan, the Tajik SSR, or simply Tajikistan, was one of the constituent republics of the Soviet Union which existed from 1929 to 1991 located in Central Asia. The Tajik Republic was created on 5 December 1929 as a national entity for the Tajik people within the Soviet Union. It succeeded the Tajik Autonomous Soviet Socialist Republic (Tajik SSR), which had been created on 14 October 1924 as a part of the predominantly Turkic Uzbek SSR in the process of national delimitation in Soviet Central Asia. On 24 August 1990, the Tajik SSR declared sovereignty in its borders. The republic was renamed the Republic of Tajikistan on 31 August 1991 and declared its independence from the disintegrating Soviet Union on 9 September 1991; thus modern Tajikistan is its direct legal successor state. Geographically, at , it was bordered by Afghanistan to the south, China to the east, Pakistan to the south, separated by the narrow Wakhan Corridor, as well as internally by fellow Soviet republics of Uzbekistan to the west, Kyrgyzstan to the north. Notably, the Tajik SSR was the only republic of the Soviet Union to be separated from the Russian SFSR by more than one other republic.
Тарих
1924 жылдың қазан айында Кеңес Одағының Орталық Азияны ұлттық-аймақтық бөлу процесінде құрылған жаңа мемлекеттердің бірі – Өзбек Кеңес Социалистік Республикасы (Өзбек КСР) немесе Кеңес Өзбекстаны болды. Сол кезде, негізінен түркі тілдес халықтар қоныстанған Өзбек КСР құрамында Кеңес Тажикстаны Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы (Тәжік АССР) ретінде құрылды – КСРО-ның геосаяси жүйесінде Кеңес Социалистік Республикасынан бір саты төмен. Жаңа автономиялық республиканың құрамына бұрынғы Шығыс Бұхара кірді және оның халқы Өзбек Кеңес Социалистік Республикасының барлық халқының (шамамен 5 миллион адам) арасында 740 мыңға жуық болды. Оның орталығы 1920 жылы 3 мың тұрғыны бар шағын ауыл болған Дүшанбе қаласында орналасты. 1929 жылдың желтоқсанында Тәжік АССР Өзбек КСР-інен бөлініп, толық республика мәртебесіне ие болды – Тәжік Кеңес Социалистік Республикасы. Сол кезде оның орталығы Иосиф Сталиннің құрметіне Сталинабад деп аталды, ал қазіргі Тажикстанның солтүстік аймағы (Суғд облысы) жаңа республиканың құрамына қосылды. Қосымша аумақтарға қарамастан, Тәжік КСР Орталық Азиядағы ең кішкентай республика болып қала берді. 1936 жылдың 5 желтоқсанында оның атауы Тәжік Кеңес Социалистік Республикасы болып өзгертілді. Ұлттық негізде құрылған Тәжік республикасымен бірге, сол сияқты ғана ұлттық сипаттағы институттар да құрылды. Кеңес Тажикстанындағы алғашқы тәжік тіліндегі газет 1926 жылы жарық көрді. Сол шамада жаңа білім беру ошақтары да жұмыс істей бастады. Балалар мен ересектерге арналған және негізгі білім беруге бағытталған алғашқы мемлекеттік мектептер 1926 жылы ашылды. Орталық үкімет тажиктердің шағын тобын мемлекеттік қызметке дайындады, оларды үкіметтік мекемелер ұйымдастырған курстарға жіберді немесе Өзбек КСР-інің білім беру орындарына жолдады. Кеңес билігі тұсында Тәжікстан экономикалық және әлеуметтік жағынан дамыды. Алайда, республикадағы тұрмыс деңгейі одақтағы ең төменгі деңгейлердің бірі болды. Халықтың көп бөлігі әлі де 200-ден 700-ге дейін бір отбасылық үйлерден тұратын қишлақтарда, су арналарының бойында қоныстанды. 1953 жылдың наурыз айында Сталиннің қайтысынан кейін, Сталинабад 1961 жылдың 10 қарашасында Сталинден арылу бағдарламасының бір бөлігі ретінде Дүшанбе деп қайта аталды. 1990 жылдың ақпан айында республиканың астанасы Дүшанбеде тәртіпсіздіктер болды. Нәтижесінде 26 адам қаза тауып, 565 адам жарақат алды, ал Кеңес әскерлері тәртіпсіздікті басып тастады. Болашақтағы Ішкі істер министрі Яқуб Салимов және бірнеше жас белсенділер тәртіпсіздікке қатысқандары үшін сотталды. Кейін, 1990 жылдың 24 тамызында Тәжік КСР Кеңес заңдарына қатысты егемендігін жариялады. 1991 жылы Тәжікстан одақты сақтап қалу мақсатымен наурыз айында өткен референдумға 96,85% дауыспен қатысты. Алайда, тамыз айының келесі үш күнінде консерваторлар Мәскеуді басып алғандықтан бұл жоспар орындалмады. Мемлекеттік төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1991 жылдың 31 тамызында Тәжік КСР Тәжікстан Республикасы болып қайта аталды. 1991 жылдың 9 қыркүйегінде Тәжікстан Кеңес Одағынан бөлініп шықты, ал ел өзінің толыққанды құлаған күні – 1991 жылдың 26 желтоқсанына дейін ғана жойылды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі қақтығыстар келесі алты жыл бойы ел аумағында азаматтық соғысқа әкеп соқты.
One of the new states created in the process of national delimitation of Soviet Central Asia in October 1924 was the Uzbek Soviet Socialist Republic – Uzbek SSR or Soviet Uzbekistan. Soviet Tajikistan was created at the same time within the predominantly Turkic Uzbek SSR as an Autonomous Soviet Socialist Republic (Tajik ASSR) – one rank below a Soviet Socialist Republic in USSR geopolitical hierarchy. The new autonomous republic included what had been eastern Bukhara and had a population of about 740,000, out of a total population of nearly 5 million in the Uzbek Soviet Socialist Republic as a whole. Its capital was established in Dyushambe, which had been a village of 3,000 in 1920. In December 1929, Tajik ASSR was detached from the Uzbek SSR and given full status as a Soviet Socialist Republic – Tajik Socialist Soviet Republic. At that time, its capital was renamed Stalinabad, after Joseph Stalin, and the territory that is now northern Tajikistan (Sughd Province) was added to the new republic. Even with the additional territory, the Tajik SSR remained the smallest Central Asian republic. On 5 December 1936, it was renamed the Tajik Soviet Socialist Republic. With the creation of a Tajik republic defined in national terms came the creation of institutions that, at least in form, were likewise national. The first Tajik language newspaper in Soviet Tajikistan began publication in 1926. New educational institutions also began operation at about the same time. The first state schools, available to both children and adults and designed to provide basic education, opened in 1926. The central government also trained a small number of Tajiks for public office, either by putting them through courses offered by government departments or by sending them to schools in the Uzbek SSR. Under Soviet rule, Tajikistan experienced some economic and social progress. However, living standards in the republic were still among the lowest in the Union. Most people still lived in rural qishlaqs, settlements that were composed of 200 to 700 one family houses built along a waterway. After Stalin's death in March 1953, Stalinabad was renamed Dushanbe on 10 November 1961 as part of the De Stalinization program. In February 1990, riots occurred in the republic's capital Dushanbe. 26 people died and 565 more were injured and the Soviet troops put down the riots. Yaqub Salimov, a future Interior Minister, and some youth activists were convicted for participation in the riots. Later on 24 August 1990, Tajik SSR declared its sovereignty over Soviet laws. By 1991, Tajikistan participated in a referendum in March as part of the attempt to preserve the union with a turnout of 96.85%. However, this did not happen when hardliners took control of Moscow during the next three days in August. After the failure of the coup, the Tajik SSR was renamed the Republic of Tajikistan on 31 August 1991. On 9 September 1991, Tajikistan seceded from the Soviet Union months before the country itself ceased to exist on 26 December 1991. Conflicts after independence caused a civil war throughout the country over the next six years.
Саясат
Тәжікстан, Кеңес Одағындағы барлық басқа республикалар сияқты, ресми түрде Кеңес Одағының Коммунистік партиясы құрамындағы Тәжікстан республикалық ұйымы арқылы мемлекеттік, саяси және қоғамдық органдардың барлығында басқарылатын Кеңес республикасы болды. Жоғарғы Кеңес – төрағасы басшылық ететін, атқарушы және сот салаларынан жоғары тұратын және мүшелері Душанбедегі Жоғарғы Кеңес ғимаратында отыратын республиканың бірпалаталы заң шығару органы. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ол 1999 жылы президенттік жүйеге көшуге дейін бірпалаталы құрылымын сақтап келді. Республиканың мемлекеттік құрылымы басқа республикалардың құрылысына ұқсас болды.
Tajikistan, like all other republics in the Soviet Union, was officially a Soviet republic governed by the Tajik republican branch within the Communist Party of the Soviet Union in all organs of government, politics and society. The Supreme Soviet was a unicameral legislature of the republic headed by a Chairman, with its superiority to both the executive and judicial branches and its members convened in the Supreme Soviet building in Dushanbe. Since independence in 1991, it retained the unicameral structure before being replaced by a bicameral system in 1999 using the presidential system. The republic's government structure was similar to those of other republics.
Әскери
Тәжікстан – Кеңес Одағының құрамында әскер құрмаған жалғыз Орталық Азия республикасы. Оның орнына Қорғаныс министрлігіне бағынған кеңес әскерлері, сондай-ақ көршілес Өзбекстан мен Қазақстандағы Түркістан әскери округі мен Орталық Азия әскери округінің қарауындағы әскерлер болды. 1990 жылдардың басындағы армия одақтағы ең шағын армия болып есептелді және оның құрамында тажиктерге қарағанда орыстар көп болды. 1990 жылғы Душанбедегі көтерілістер көрсеткендей, армия үкіметті тиімді қорғай алмады. Мәскеуден басқарылған, орыс офицерлеріне бағынған көптеген тәжік сарбаздары мен шекарашылары болды. 1992 жылдың маусымында Түркістан әскери округі таратылғанда, оның әскери қызметкерлері Тәжікстан мен қалған 4 Орталық Азия республикалары арасында бөлістірілді. Тәжік КСР-і өз ішкі істер министрлігі мен ішкі әскерлерін де ұстады, олар Кеңес Одағының Ішкі істер министрлігінің тәуелсіз республикалық бөлімшесі болды.
Tajikistan was the only Central Asian Republic to not form an army under the Soviet Armed Forces. In replacement were the Soviet units under the Ministry of Defence, as well as troops who were subordinates of the Turkestan Military District and the Central Asian Military District in neighboring Uzbekistan and Kazakhstan respectively. In the early 1990s the army was the smallest in the union and had more Russians than native Tajiks in it. The army failed to effectively defend the regime as proven in the 1990 Dushanbe riots. There was a large contingent of Soviet border guards who were commanded by Russians based from Moscow who commanded ethnic Tajik conscripts. When the TurkVO was dissolved in June 1992, its personnel were distributed between Tajikistan and the other 4 Central Asian republics. The Tajik SSR also operated its own Ministry of Internal Affairs and Internal Troops, which was an independent republican affiliate of the Ministry of Internal Affairs of the Soviet Union.
Өнеркәсіп
Жеңіл өнеркәсіп және тамақ өнеркәсібі өнеркәсіптік өнімнің 60%-дан астамын құрады. Ауыр өнеркәсіптің басты салалары электр энергетикасы, кен өндіру, түсті металлургия, машина жасау, металл өңдеу және құрылыс материалдары өнеркәсібі еді. Электр энергиясының негізін су электр станциялары (СЭС) құрады. Кен өндіру көбінесе тас көмір, мұнай және табиғи газға шоғырланған. Түсті металлургия саласында Түрсунзадедегі алюминий зауыты және Исфарадағы гидрометаллургиялық комбинаты жұмыс істеді. Машина жасау кәсіпорындары орағыштар, ауыл шаруашылығы машиналары, сауда және қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарына арналған жабдықтар, тоқыма, жарық және электр жабдықтары, трансформаторлар, тұрмыстық тоңазытқыштар, кабельдер және тағы да басқаларын өндірді (басты орталығы – Душанбе). Химия өнеркәсібіне Құрған-Төбедегі азот тыңайтқыштары, Явандағы электрохимиялық және Душанбедегі пластмасса зауыттары кірді. Жеңіл өнеркәсіптің негізгі салалары мақта тазалау, жібек және кілем тоқу болды. Тамақ өнеркәсібінде жеміс-жидек консервілеу, өсімдік майы және май өндірісі дамыған.
Light industry and food industries accounted for over 60% of industrial output. The main branches of heavy industry were electric power, mining, non ferrous metallurgy, machine building, metalworking, and building materials industry. The basis of the electricity accounted for HPP. Mining activities concentrate on brown coal, oil and natural gas. Non ferrous metals industries were an aluminum plant in Tursunzade and hydrometallurgical in Isfara. Engineering enterprises produced winding, agricultural machinery, equipment for trading enterprises and public catering, textile, lighting and wiring equipment, transformers, household refrigerators, cable and other (main center Dushanbe). The chemical industry included plants nitrogen fertilizer in Kurgan Tube, electrochemical in Yavan, and plastics in Dushanbe. The main branches of light industry were cotton ginning, silk, and carpet weaving. In the food industry stood fruit canning, vegetable oil and fat industry.
Ауыл шаруашылығы
1986 жылы елде 299 мемлекеттік және 157 ұжымдық шаруашылық болды. Ауыл шаруашылығы жерінің көлемі 4,2 миллион гектарды құрады. Ірі суару жұмыстарының арқасында суармалы жердің көлемі 1986 жылы 662 мың гектарға жетті. Ауыл шаруашылығы жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің шамамен 65%-ын өндірді. Ауыл шаруашылығының басты саласы – мақта (1986 жылы 922 мың тонна мақта жиналды), ол Ферғана, Вахш, Хиссар аңғарларында дамыған. Тәжікстан – елдің ұзын талшықты мақта өндірудегі негізгі орталығы болды. Темекі, герань, зығыр, Кудряшов зығыры және күнділ өсірілді. Егістің шамамен 20%-ын дәнді дақылдар алып жатты (1986 жылы жалпы дәнді дақылдардың өнімі 246 мың тонна). Көкөніс және қарбыз да өсірілді. Жеміс-жидектер (цитрус жемістері қоса) және жүзім дамыды. Ет және жүн үшін қойлар, ал ет-сүт өнімдері үшін мал өсірілді. Мал басы (1987 жылғы мәліметтер, миллионда): ірі қара 1,4 (оның ішінде сиыр 0,6), қой және ешкі 3,2. Жылы жіп өндірісі дамыған.
In 1986, there were 299 state and 157 collective farms in the country. Agricultural land was 4.2 million hectares. Due to the large irrigation works in the area of irrigated land 1986 have reached 662 thousand hectares. Agriculture gave about 65% of gross agricultural output. The leading branch of agriculture was cotton (cotton collection 922 thousand tons in 1986), developed in Fergana, Vakhsh, Hissar valleys. Tajikistan was the main base of the country for the production of long staple cotton. Cultured and tobacco, geranium, linen Kudryashov, sesame. Approximately 20% of crops were occupied by grain crops (gross grain harvest 246 thousand tons in 1986 in.). They grow vegetables and melons. Was developed fruit (including citrus fruit) and grapes. Meat and wool sheep and meat and dairy cattle. Livestock (in 1987, in millions): cattle 1.4 (including cows 0.6), sheep and goats 3.2. Sericulture.