Кіріспе
Америкалық экономист (1867–1947) Фишер пайдалылық теориясы мен жалпы тепе-теңдікке маңызды үлес қосты. Ол сондай-ақ нарықтардағы уақыт аралық таңдауды қатаң түрде зерттеудің алғашқыларын ашты, бұл оны капитал және пайыздық ставкалар теориясын дамытуға әкелді. Фишер эконометрияның да алғашқыларын ашты, оның ішінде индекс сандарды әзірлеу де бар. Оның есімімен аталған ұғымдарға Фишер теңдеуі, Фишер гипотезасы, халықаралық Фишер эффектісі, Фишердің ажырату теоремасы және Фишер нарығы жатады. Фишер, мүмкін, тұңғыш рет танымал экономист болды, бірақ оның өмір бойғы беделі 1929 жылғы Уолл-стрит құлауына тоғыз күн бұрын, қор нарығы "тұрақты биік деңгейге" жетті деген жария мәлімдемесінен кейін қайта қалпына келтірілмейтін зардап шекті. Оның кейіннен қарызды дефляциялау теориясы, Ұлы депрессияны түсіндіру ретінде, сондай-ақ толық резервтік банк жүйесін және балама валюталарды жақтауы, Джон Мейнард Кейнстің жұмысына қарағанда көбінесе назарсыз қалды. Ұлы дағдарыстан кейін қарызды дефляциялауға қызығушылықтың артуына байланысты оған деген қызығушылық та қайта жанданды. Фишер толық резервтік банк жүйесінің көрнекті жақтаушыларының бірі болды және ол "Ақша реформасы бағдарламасы" атты еңбектің авторларының бірі ретінде оны қолдады, онда жалпы ұсыныс баяндалған.
Fisher made important contributions to utility theory and general equilibrium. He was also a pioneer in the rigorous study of intertemporal choice in markets, which led him to develop a theory of capital and interest rates. Fisher was also a pioneer of econometrics, including the development of index numbers. Some concepts named after him include the Fisher equation, the Fisher hypothesis, the international Fisher effect, the Fisher separation theorem and Fisher market. Fisher was perhaps the first celebrity economist, but his reputation during his lifetime was irreparably harmed by his public statement, just nine days before the Wall Street Crash of 1929, that the stock market had reached "a permanently high plateau". His subsequent theory of debt deflation as an explanation of the Great Depression, as well as his advocacy of full reserve banking and alternative currencies, were largely ignored in favor of the work of John Maynard Keynes. Interest in him has also grown in the public due to an increased interest in debt deflation after the Great Recession. Fisher was one of the foremost proponents of the full reserve banking, which he advocated as one of the authors of A Program for Monetary Reform where the general proposal is outlined.
Өмірбаян
Фишер Нью-Йорктің Согертис қаласында дүниеге келген. Оның әкесі мұғалім және конгрегациялық пастор болған, ол ұлын қоғамға пайдалы мүше болуға тәрбиелеген. Ол діни отбасында өскенімен, кейіннен атеист болды. Бала кезінде ол математикалық қабілетімен және өнертабыс жасауға бейімділігімен көзге түсті. Йель колледжіне қабылданғаннан кейін бір апта өткен соң, 53 жасында әкесі қайтыс болды. Содан кейін Ирвинг анасын, бауырларын және өзін, негізінен жеке сабақтар арқылы асырады. Ол 1888 жылы бакалавр дәрежесін үздік бітірді және «Жұдырық пен сүйектер» (Skull and Bones) қоғамының мүшесі болып сайланды. 1891 жылы Фишер Йель университетінен экономика ғылымы бойынша алғашқы докторлық диссертациясын қорғады. Оның ғылыми жетекшілері теориялық физик Уиллард Гиббс және социолог Уильям Грэм Самнер болды. Студент кезінде Фишер математикаға ерекше дарыны мен құштарлығын көрсетті, бірақ экономика оның амбициялары мен қоғамдық мүдделеріне көбірек мүмкіндік беретінін түсінді. Оның 1892 жылы Йель университетінде жарық көрген «Құндылық және бағалар теориясындағы математикалық зерттеулер» атты диссертациясы жалпы тепе-теңдік теориясын қатаң дамыту болды. Фишер диссертация жаза бастағанда Леон Вальрас пен оның Еуропалық шәкірттері осы мәселені зерттегенін білмеді. Дегенмен, Фишердің жұмысы маңызды үлес болды және бірден Еуропалық сарапшылар, мысалы, Фрэнсис Эджворт тарапынан жоғары бағаланды. Йель университетін бітіргеннен кейін Фишер Берлин мен Парижде оқыды. 1890 жылдан бастап ол Йельде қызмет етті, алдымен оқытушы, кейін 1898 жылдан бастап саяси экономика профессоры, ал 1935 жылдан бастап зейнеткер профессор атанды. Ол 1896 жылдан 1910 жылға дейін «Йель шолуын» (Yale Review) редакциялады және көптеген ғылыми қоғамдарда, институттарда және әлеуметтік ұйымдарда белсенді қатысты. 1912 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1918 жылы Америка экономикалық қауымдастығының президенті болды. 1927 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Америка математикалық қоғамы оны 1929 жылы Гиббс лекторы етіп таңдады. Эконометрияның алғашқы жақтаушысы Фишер 1930 жылы Рагнар Фриш пен Чарльз Ф. Руспен бірге Эконометриялық қоғамды құрды және оның бірінші президенті болды. Фишер жазушы ретінде де өте белсенді болды, ғылыми мақалалар мен кітаптар жазды, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1920 жылдардағы өркендеу және 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыс сияқты әлеуметтік мәселелерді қоздырды. Ол бірнеше пайдалы өнертабыстар жасады, олардың ең танымалдарының бірі – 1913 жылы патенттелген және 1925 жылы Kardex Rand (кейін Remington Rand) компаниясына сатылған «индекстік іздеу жүйесі» болды. Бұл және оның кейінгі акция инвестициялары 1929 жылғы құлдырауға дейін оны бай адамға айналдырды. Фишер сонымен қатар әлеуметтік және денсаулық сақтау жөніндегі белсенді науқаншыл, вегетариандық, тыйым салу және евгениканы қолдаушы болды. 1893 жылы ол Род-Айленд өнеркәсібі және әлеуметтік реформатор Роуленд Г. Хазардтың немересі Маргарет Хазардқа үйленді. Ол 1947 жылы Нью-Йорк қаласында 80 жасында қайтыс болды.
Пайдалылық теориясы
Джеймс Тобин, Америкадағы Джон Бейтс Кларк пен Ирвинг Фишердің неоклассикалық теорияға қосқан үлесі туралы жазғанда, американдық экономистер неоклассикалық революциядан кейін ортақ негізді дайындауға өзіндік үлес қосты демекші. Атап айтқанда, Кларк пен Ирвинг Фишер «неоклассикалық теорияны американдық журналдарға, оқу орындарына және оқулықтарға енгізіп, оның талдау құралдарын зерттеушілер мен тәжірибешілердің жиынтығына қосты». Фишер өзінің докторлық диссертациясында «пайдалы функциялардың математикасын және оларды барынша арттыруды толыққанды түсіндіреді, сондай-ақ шектік шешімдерді ескеруге ерекше көңіл бөледі». Ол кезде Фишер «жеке адамдардың арасында салыстырылатын пайдалылықтың немесе әрбір жеке тұлға үшін абсолюттік пайдалылықтың тепе-теңдікті анықтау үшін қажет емес екенін анық айтты». Пайдалылық теориясының тарихын зерттеген экономист Джордж Стиглер Фишердің докторлық диссертациясы «тамаша» болғанын және онда «пайдалылық функциясының өлшенуі және оның сұраныс теориясына қатыстылығы туралы алғашқы және мұқият зерттеу» бар екенін атап өтті. Бұл модель, кейін K тауар мен N кезеңге (соның ішінде шексіз кезеңдерге) жалпыланған, капитал және пайыздың стандартты теориясына айналды және ол Гравиль мен Ристе, сондай-ақ Алипрантис, Браун және Бёркиншоу еңбектерінде сипатталған. Бұл теориялық жетістік Хиршлейферде түсіндірілген.
Қарыз-дефляция
1929 жылғы қор нарығының күйреуінен кейін және одан кейінгі Ұлы депрессияның аясында Фишер экономикалық дағдарыстардың теориясын жасады, оны қарыз дефляциясы деп атады, және бұл дағдарыстарды несиелік көпіршіктің жарылуымен байланыстырды. Бастапқыда, өрлеу кезеңінде сенімді экономикалық агенттер жоғары пайда табу мүмкіндігімен азғырылып, өздерінің пайдаларын арттыру үшін қарыздарын көбейтеді. Фишердің сөзіне сүйенсек, несиелік көпіршік жарылғаннан кейін, бұл нақты экономикаға елеулі зиян келтіретін бірқатар салдарларды тудырады: қарызды өтеу және қиын жағдайда сату. Банк несиелері өтелгенде ақша ұсынымының қысқаруы. Активтер бағасының төмендеуі. Кәсіпорындардың меншікті капиталының одан да төмендеуі, банкроттыққа әкелуі. Пайданың төмендеуі. Өндірістің, сауданың және жұмыспен қамтудың азаюы. Пессимизм және сенімсіздік. Ақшаны жинақтау. Номиналды пайыздық ставкалардың төмендеуі және дефляцияға түзетілген пайыздық ставкалардың өсуі. Ең бастысы, қарыздар номиналды қарызын өтеуге тырысқанда, осының салдарынан туындаған бағалардың төмендеуі қарыздың нақты жүгін азайтуға жасалған тырыстың өзін жеңілдетеді. Осылайша, төлем қарыз сомасын азайтады, бірақ доллардың нақты құнының өсуіне байланысты бұл жеткілікті түрде жылдам болмайды («доллардың кеңеюі»). Бұл теория негізінен Кейнстік экономиканың пайдасына назарсыз қалды, өйткені Фишердің беделіне нұқсан келтірді, себебі ол күйреуге дейін қор нарығына қатысты оптимистік көзқарас білдірген. Қарыз дефляциясы 1980 жылдардан бері, әсіресе 2000 жылдардың соңындағы рецессиядан кейін қайта жандануды бастан кешірді. Стив Кин 2008 жылғы рецессияны болжады, бұл үшін Хайман Минскидің Фишердің қарыз дефляциясы жөніндегі жұмысын одан әрі дамытуын пайдаланды. Қарыз дефляциясы қазір Фишердің есімімен байланысты негізгі теория болып табылады. 21 қазанда Ирвинг Фишер нарықтың «тек ақылдан безгендерден тазалана бастағанын» айтты және бағалар әлі де нақты құнына жете алмағанын және одан да жоғары болуы керек деп ойлағанын түсіндірді. 23 қазанда ол банктер жиналысында «көп жағдайда бағалы қағаздардың құны көтерілмегенін» мәлімдеді. Күйреуден кейін бірнеше ай бойы ол инвесторларды жақын арада жаңару болатынына сендірді. Ұлы депрессия толық күшімен өршігеннен кейін, ол үнемі жалғасып жатқан күшті дефляцияның американ экономикасын мазалаған апатты төлемсіздіктердің себебі екенін ескертті, өйткені дефляция доллармен белгіленген қарыздың нақты құнын арттырды. Фишер 1929 жылғы мәлімдемелерімен және ол құрған фирманың күйреуінен соншалықты беделсіз болды, оның Депрессияға қатысты «қарыз дефляциясы» талдауын көшкен көп адам байқамады. Керісінше, адамдар Кейнстің идеяларына құлшыныспен бет бұрды. Фишердің қарыз дефляциясы сценарийі 1980 жылдардан бері қайта жандануда.
Debt liquidation and distress selling. Contraction of the money supply as bank loans are paid off. A fall in the level of asset prices. A still greater fall in the net worth of businesses, precipitating bankruptcies. A fall in profits. A reduction in output, in trade and in employment. Pessimism and loss of confidence. Hoarding of money. A fall in nominal interest rates and a rise in deflation adjusted interest rates. Crucially, as debtors try to liquidate or pay off their nominal debt, the fall of prices caused by this defeats the very attempt to reduce the real burden of debt. Thus, while repayment reduces the amount of money owed, this does not happen fast enough since the real value of the dollar now rises ('swelling of the dollar'). This theory was largely ignored in favor of Keynesian economics, in part because of the damage to Fisher's reputation caused by his public optimism about the stock market, just prior to the crash. Debt deflation has experienced a revival of mainstream interest since the 1980s, and particularly with the Late 2000s recession. Steve Keen predicted the 2008 recession by using Hyman Minsky's further development of Fisher's work on debt deflation. Debt deflation is now the major theory with which Fisher's name is associated. Irving Fisher stated on October 21 that the market was "only shaking out of the lunatic fringe" and went on to explain why he felt the prices still had not caught up with their real value and should go much higher. On Wednesday, October 23, he announced in a banker's meeting "security values in most instances were not inflated." For months after the Crash, he continued to assure investors that a recovery was just around the corner. Once the Great Depression was in full force, he did warn that the ongoing drastic deflation was the cause of the disastrous cascading insolvencies then plaguing the American economy because deflation increased the real value of debts fixed in dollar terms. Fisher was so discredited by his 1929 pronouncements and by the failure of a firm he had started that few people took notice of his "debt deflation" analysis of the Depression. People instead eagerly turned to the ideas of Keynes. Fisher's debt deflation scenario has since seen a revival since the 1980s.
Әлеуметтік және денсаулық сақтау науқаны
1898 жылы Фишерде туберкулез диагнозы қойылды, осы аурудан оның әкесі де қайтыс болған еді. Ол үш жыл санаторияларда жатып, соңында толыққанды жазылып шықты. Осы тәжірибе оны денсаулықты нығайтушы ретінде қызмет етуге шабыттандырды. Ол Өмірді Ұзарту Институтының негізін қалаушылардың бірі болды және оның қолдауымен 1915 жылы «Өмір сүрудің ережелері: қазіргі ғылымға негізделген салауатты өмір салты» атты бестселлер жарық көрді. Ол жүйелі жаттығулар жасауды, қызыл ет, темекі және алкогольден аулақ болуды ұсынды. 1924 жылы Фишер Reader's Digest журналы үшін темекіге қарсы мақала жазды, онда «темекі организмнің жалпы тонусын төмендетеді және оның тіршілік күшін және қарсылық қабілетін азайтады [ол] опиум мен алкоголь сияқты есірткілі у сияқты әрекет етеді, бірақ көбінесе одан аз дәрежеде» деп мәлімдеді. Фишер алкогольге заңмен тыйым салуды қолдады және АҚШ-та тыйым салуды денсаулық сақтау және экономикалық өнімділік тұрғысынан қорғап, үш брошюра жазды. Евгениканы қолдаушы ретінде ол 1906 жылы Race Betterment Foundation құрылуына көмектесті. Ол сондай-ақ евгениканы қорғады, Евгеникалық жазбалар кеңсесінің ғылыми кеңесшілер кеңесінде және Америка евгеникалық қоғамының бірінші президенті болып қызмет етті. Оның қызы Маргаретқа шизофрения диагнозы қойылғанда, Фишер оны Трентон қаласындағы Нью-Джерси штатының психиатриялық ауруханасында емдетті, оның директоры психиатр Генри Коттон болды. Коттон «ошақтық сепсис» теориясына сенеді, соған сәйкес психикалық аурулар тістердің тамырындағы, ішек қуыстарындағы және организмнің басқа да жерлеріндегі жұқпалы материалдардан туындайды. Сондай-ақ, ол жұқпалы тіндерді хирургиялық жолмен алып тастау науқастың психикалық бұзылысын жеңілдетеді деп мәлімдеді. Трентонда Маргарет Фишердің ішегі мен тоқ ішегінің бөліктері алынып тасталды, бұл оның өліміне әкеп соқты. Бәріне қарамастан, Ирвинг Фишер Коттонның емдеу әдісінің дұрыстығына сенімін сақтады.