Кіріспе

Ресейлік ғарышкер (1961 жылы туған)

Юрий Иванович Маленченко (Юрий Иванович Маленченко; 22 желтоқсан 1961 жылы туған) – зейнеткер ресейлік ғарышкер. Маленченко 2003 жылғы 10 тамызда ғарыста үйленген алғашқы адам болды. Ол Халықаралық ғарыш станциясында Жаңа Зеландияның үстінен 386 км қашықтықта (240 миль) болғанда Техас штатында тұратын Екатерина Дмитриеваға үйленді. 2023 жылғы желтоқсан айының мәліметі бойынша, Маленченко "Мир" және Халықаралық ғарыш станциясында (ХҒС) өткізген уақытына байланысты ғарыштағы жалпы уақыты бойынша үшінші орында тұр. Ол Халықаралық ғарыш станциясының бұрынғы командирі.

Жеке өмір

Маленченко Украина КСР-інің Кировоград облысы, Хрущев қаласында туған. Оның әйелі Екатерина Дмитриева, және олардың бір баласы бар.

Білім

Маленченко 1983 жылы Харьков әскери авиация мектебін бітірді, ал 1993 жылы Жуковский әуе күштері инженерлік академиясын да бітірді.

Ғарышкер мансабы

Әскери авиация мектебін бітіргеннен кейін 1983 жылдан 1987 жылға дейін Одесса облысында ұшқыш, аға ұшқыш және топтық ұшу жетекшісі болып қызмет етті. 1987 жылы ғарышкер деп таңдалып, Гагарин атындағы ғарышкерлер оқу орталығына келді. 1987 жылдың желтоқсанынан 1989 жылдың маусымына дейін Маленченко жалпы ғарыш дайындығы курсынан өтті. Курсты аяқтағаннан кейін ол сынақ ғарышкері болып құзырланды. 1989 жылдың қыркүйегінен 1993 жылдың желтоқсанына дейін ол ғарышқа ұшуға дайындық бойынша біліктілігін арттыру курстарынан өтті. 1993 жылдың қаңтар-шілде айларында Маленченко "Мир-14" резервтік экипажының командирі ретінде дайындықтан өтті. 1993 жылдың шілдесінен 1994 жылдың қаңтарына дейін "Мир-15" экипажының қосалқы командирі ретінде дайындықтан өтті. 1994 жылдың ақпаннан маусымға дейін Маленченко "Мир-16" миссиясына дайындық жүргізді.

Союз ТМ-19

1994 жылғы 1 шілдеде Маленченко мен Талғат Мусабаев «Союз» TM 19 ғарыш кемесімен ғарышқа ұшып кетті, Маленченко «Союз» командирі болды. Екі күндік жеке ұшудан кейін 1994 жылғы 3 шілдеде «Союз» «Мир» станциясына қосылды. Миссияның басты мақсаты – тұрақты экипаждың бір бөлігін алмастыру еді. Маленченко, Мусабаев және ғарышкер Валерий Поляков 16-шы тұрақты «Мир» экипажы болды, ал командалықты Маленченко жүзеге асырды. Экипаж медициналық тәжірибелер мен материалтану бойынша тәжірибелер жүргізді. Миссия кезінде көптеген қиындықтар туды, олар Маленченконың «Прогресс» жүк кемесін «Мир» станциясына алғашқы рет қолмен жалғауымен аяқталды. 1994 жылғы 4 қарашада Маленченко, Мусабаев және Ульф Мербольд Арқалықтың солтүстік-шығысына қарай 88 км жерге қонды, олар «Союз» капсуласында Жерге оралды. «Союз» TM 19 және «Мир» кешенінде Маленченко 125 күн, 22 сағат, 53 минут ғарышта болды.

STS-106

Маленченко 2000 жылдың 8 қыркүйегінде Кеннеди ғарыш орталығынан (KSC) ұшырылған STS-106 миссиясының миссиялық маманы болды. Ұшудың екінші күні "Атлантис" Халықаралық ғарыш станциясымен (ХҒС) сәтті кездесіп, оған қосылды. Миссияның мақсаты – Халықаралық ғарыш станциясына (ХҒС) жабдықтар жеткізу және "Звезда" сервистік модулін тұрақты экипаждың келуіне дайындау еді. 12 күндік миссия барысында шаттл экипажы ХҒС-та бір апта бойы "Атлантис" жүк бөлімінің арт жағындағы екі SPACEHAB жүк модулінен және "Звезданың" артқы түйіспе портына жалғанған Progress M1 3 модулінен жабдықтарды түсірді. Жер шарының 186 айналымын аяқтағаннан кейін "Атлантис" 2000 жылдың 19 қыркүйегінде KSC-ның 15-ші ұшу-қону жолағына қонды. Миссия 11 күн, 19 сағат және 12 минутқа созылды.

7-ші экспедиция

Маленченко 2003 жылғы 26 сәуірде Байқоңыр ғарыш айлағынан "Союз ТМА-2" ғарыш кемесімен АҒС-қа (Антиқалық Ғарыш Станциясы) ұшып келді. Ғарыш кемесі 2003 жылғы 28 сәуірде АҒС-қа докталды. Маленченко "Союз" командирі болды, ал АҒС-қа докталғаннан кейін олар стансадағы экипажбен алмасып, 7-ші экспедиция экипажына айналды. Ол 7-ші экспедицияның командирі болды және стансада болған кезінде Маленченко ғарышта үйленген алғашқы адам атанды. "Союз ТМА-2" 28 қазанда экспедиция 7 экипажымен және Педро Дукемен бірге Жерге оралды. Ғарыш кемесі Арқалық маңындағы жерге 02:40 UTC уақыты бойынша қонды. "Союз ТМА-2" және АҒС-та Маленченко 184 күн, 22 сағат және 46 минутты ғарышта өткізді.

16-шы экспедиция

Маленченко НАСА астронавты Пегги Уитсон және Малайзияның ғарышқа ұшуға қатысушысы Шейх Музапар Шукормен бірге 2007 жылдың 10 қазанында Байқоңыр ғарыш айлағынан "Союз ТМА-11" кемесімен ғарышқа ұшып кетті. Ол "Союз" командирі болды. "Союз" ғарыш кемесі 2007 жылдың 12 қазанында екі күндік автономды ұшудан кейін ХҒС-ке (Халықаралық Ғарыш Станциясы) қосылды. Маленченко 16-шы экспедиция экипажына 1-ші борт инженері ретінде қосылды. 2008 жылдың 19 сәуірінде "Союз" капсуласы Қазақстанға қонды, Маленченко, Уитсон және Оңтүстік Кореяның ғарышқа ұшуға қатысушысы И Со Ёнмен бірге. "Союз ТМА-1" және "Союз ТМА-10" сияқты, "Союз ТМА-11" де ақаулық салдарынан қалыптыдан тік бұрышпен баллистикалық қайта кіруді жасады және Арқалықтың солтүстігіне қарай 475 км жерге қонды. Ұшқыштар зардап көрмегенімен, ғарыш кемесінің люгі мен антеннасы ерекше қайта кіру кезінде күйіп зақымданды. "Союз ТМА-11" және ХҒС-16 экспедициясы барысында ол ғарышта 191 күн, 19 сағат және 8 минут өткізді.

Ғарышқа шығу

Маленченко өзінің алғашқы және екінші ғарыш сапарын "Мир-16" миссиясы кезінде жүргізді. Ол Мұсабаевпен бірге 1994 жылдың 9 қыркүйегінде (5 сағат 06 минут) және 1994 жылдың 14 қыркүйегінде екі рет ғарышқа шықты, онда станцияның сыртқы жылу оқшаулағы жөнделді. Бірінші және екінші ғарыш сапарлары 5 сағат 6 минут, ал екіншісі 6 сағат 1 минутқа созылды. Маленченко үшінші ғарыш сапарын STS 106 миссиясы барысында орындады. Ұшудың үшінші күні Маленченко мен NASA астронавты Эд Лу 6 сағат 14 минуттық ғарыш сапарына шықты. Ғарыш сапары 11 қыркүйекте 04:55 GMT-де екі ғарышкер шатлдың шлюзінен шыққанда басталды. Ғарыш сапарының мақсаты "Звезда" және "Заря" модульдері арасындағы тоғыз қуат, дерек және байланыс кабельдерін қосу, сондай-ақ ғарыш станциясының Жерге қатысты бағытын анықтау үшін алты футтық магнитометрді орнату болды. Бұл ғарыш сапары ХҒС құрастыруын қолдаған алтыншы сапар және ғарыш кеңістігіндегі 50-ші сапар еді. 2007 жылдың 9 қарашасында Маленченко төртінші ғарыш сапарын жасады. Ол және 16-шы экспедиция командирі Пегги Уитсон АҚШ-тың ЭМУ-да станцияның Quest шлюзінен 09:54 UTC-де ғарышқа шықты. Маленченконың костюмі толығымен ақ болды, ал ғарыш сапарының мақсаты қысыммен байланысатын адаптерді (PMA 2) ауыстыруға және "Harmony" модулін оның тұрақты орнына орнатуға дайындық жасау болды. Бірінші міндет ретінде екі ғарышкер "Destiny" зертханасы мен PMA 2 арасындағы "Станция-шатл электр қуатын беру жүйесі" (SSPTS) кабельдерін ажыратты. Содан кейін олар PMA 2 мен "Destiny" арасындағы тағы сегіз кабельді ажыратты. Маленченко ақаулы электрлік схемалық қорапты алып тастап, жаңасын орнатты, ал Уитсонмен бірге "Harmony" модулінің сыртқы жағында орналасқан белсенді ортақ түйістіру механизмін алып тастады. Содан кейін Маленченко Z1 фермасының артына барып, электр жүйесін қайта конфигурациялады, электрлік көпірді алып тастады. Ғарыш сапары 16:49 UTC-де аяқталды, екі ғарышкер ХҒС-ке оралды. Сапар 6 сағат 55 минутқа созылды. 2012 жылдың 20 тамызында Маленченко космонавт Геннадий Падалкамен бірге бесінші ғарыш сапарына қатысты. Екі космонавтқа жүктелген міндеттерге жабдықтарды ауыстыру, орнату, алу және орналастыру кірді. Ғарыш сапары үшін Маленченко көк жолақты Орлан ғарыш костюмін киді. Сапардың ұзақтығы 5 сағат 51 минутты құрады. Ғарыш станциясы модульдері арасындағы шағын ақаулық салдарынан ғарыш сапары шамамен бір сағатқа кешіктірілді. Сапар Пирс док-модулінен 15:37 GMT-де басталды. Падалка мен Маленченконың алғашқы міндеті "Стрела 2" иілімін "Пирс" модулінен "Заря" модулінің алғы бөлігіне көшіру болды. Бұл орын ауыстыру қажет болды, себебі "Пирс" модулі болашақта жаңа көп мақсатты зертханалық модуль (MLM) "Наука" келгенде ғарыш станциясынан ажыратылады. Падалка мен Маленченконың келесі міндеті 21 дюймдік диаметрі бар шар тәрізді спутникті іске қосу болды. Екі космонавт сонымен қатар "Пирс" модулінен бес қорғаныш экранын алып, "Звезда" модуліне орнатты. Олар түнгі уақытта демалмағандықтан, жоспардан бір сағатқа оқсып, бірнеше қосымша міндеттерді де орындады. Олар Жерге қайтару үшін "Пирс" модулінен "Биориск" атты сыртқы экспериментті алып шықты және "Пирс" модулі мен EVA сатысы арасына екі құрылымдық тіреу орнатты. Падалка мен Маленченко екеуі де "Пирс" модуліне кірді, содан кейін шлюзді жабып, қайта қысымдау процедурасын бастады, осылайша өте сәтті ғарыш сапарын аяқтады.

46/47 экспедициясы

Маленченко 46-шы экспедиция экипажына қосылу үшін ISS-ке "Союз ТМА-19М" кемесімен келді. Автоматты түйісу жүйесіндегі ақаулық салдарынан ол қолмен түйісуді орындады. "Прогресс МС-1" 21 желтоқсанда "Союз-2.1а" зымыранымен ISS-ке ұшырылуы жоспарланған. 2016 жылдың 7 ақпанынан бұрын ұшыру жоспарланған SpaceX CRS 8 миссиясы ISS-ке Bigelow кеңейтілетін модульін жеткізді. 46-шы экспедиция барысында екі ЭКА (ашық ғарышқа шығу) орындалды. Ол "Союз ТМА-19М" кемесімен Жерге оралды және 18 маусымда 2016 жылы 09:15 UTC-де, кеңістікте тағы 186 күн өткізгеннен кейін жерге қонды.