Шығыс Германияның тұңғыш ғарышкері Зигмунд Йен

Кіріспе

Шығыс Германияның ғарышкері (1937–2019)

Зигмунд Вернер Пол Йен (; 13 ақпан 1937 – 21 қыркүйек 2019) – ГДР Ұлттық Халық Армиясындағы неміс ұшқышы, ғарышкер және генерал-майор (Батыс әскерлеріндегі бригадир генералға балама). Ол 1978 жылы Кеңес Одағының «Интеркосмос» бағдарламасы бойынша ғарышқа ұшқан алғашқы неміс болды.

Ерте өмір

Яхн 1937 жылдың 13 ақпанында Германияның Саксония жеріндегі Вогтланд аймағында орналасқан Моргенроте-Раутенкранц қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Пол Йен ағаш кесетін тіс машинасының жұмысшысы болса, анасы Дора Йен үй шаруасымен айналысты. Зигмунд 1943 жылдан 1951 жылға дейін бастауыш мектепте оқыды, содан кейін 1951 жылдан 1954 жылға дейін кітап басушы мамандығын меңгерді. Оқуын аяқтағаннан кейін ол Хаммербрюке орталық мектебінде пионер жетекшісі болып жұмыс істеді. Яхн (әкесінің әңгімелері мен естеліктері арқылы) және оның әкесі 1920 жылдардың басындағы Фриц фон Опель және құрлықтағы және әуедегі алғашқы пилотталған ракеталар сияқты ерте ракета жасаушыларына қатты әсер етті, бұл оның авиацияға, ракета жасауға және ғарышқа деген құштарлығын оялды. 1955 жылдың 26 сәуірінде Яхн Прешен қаласында Шығыс Германия армиясының алдыңғы қатарлы бөліміне қабылданып, ақырында Шығыс Германия Әуе күштеріне жол тапты. Ол 1956 жылы негізгі әскери дайындығын аяқтады, Каменцтегі офицерлік мектепке түсті, содан кейін әскери ұшқыштарды даярлайтын жеке офицерлік мектепке айналған Баутцен қаласындағы ұшқыштар мектебіне жіберілді. Яхн екі жылдан кейін Jagdfliegergeschwader 8, яғни 8-ші истребитель авиациялық эскадрильясына оралды және 1960 жылға дейін онда қызмет етті, содан кейін ол және оның командасы соңғы рет Марксвальдке ауыстырылды. Ұшқыш мансабында ол МиГ-17 ұшағынан катапульдация жасап, апаттан құтылды. 1961 жылдан 1963 жылға дейін ол эскадрильясында саяси істер жөніндегі командирдің орынбасары болып жұмыс істеді, ал 1965 жылға дейін әуе тактикасы/әуе шайқасы бөлімін басқарды. Осы уақытта Яхн Abitur емтиханын тапсырып, Мәскеудің сыртындағы Монино қаласындағы Ж.А. Гагарин атындағы Әуе күштері академиясына жіберілді. 1970 жылдан 1976 жылға дейін ол LSK/LV Командасының Әуе күштеріне жауапты басшысының орынбасары жанындағы истребитель ұшқыштарын даярлау және ұшу қауіпсіздігі жөніндегі инспектор болып жұмыс істеді. Яхн подполковник шеніне ие болды және 1976 жылдың қараша айында Кеңес Одағының «Интеркосмос» бағдарламасы бойынша космонавттарды даярлауға тағы үш үміткермен бірге (Эберхард Кёльнер, Рольф Бергер және Эберхард Гольбс) іріктелді. Яхн мен Кёльнер үш үміткердің ішінде «Интеркосмос» тобының құрамына ену үшін таңдалды.

Jähn was born on February 13, 1937, in the town of Morgenröthe Rautenkranz, located within the Vogtland region of Saxony, Germany. His father, Paul Jähn, was a sawmill worker, and his mother, Dora Jähn, was a housewife. Sigmund attended grade school from 1943 to 1951 and then trained in an apprenticeship program as a book printer from 1951 to 1954. Shortly after the apprenticeship, he worked as a Pioneer Leader at the Hammerbrücke Central School. Jähn (via his father's stories and memorabilia) and his father were impressed by the early rocketry pioneers of the 1920s around Fritz von Opel and the first manned rockets on land and in the air, igniting his enthusiasm for aviation, rocketry and spaceflight. On April 26, 1955, Jähn enlisted into the predecessor of the East German Army in the town of Preschen and eventually worked his way into the East German Air Force. He finished basic training in 1956, enrolling into the Officer's School in Kamenz, and was sent to flight school in the town of Bautzen, which would later become its own Officer's School for military pilots. Jähn returned to his squadron, the Jagdfliegergeschwader 8, or Fighter Aviation Squad 8, two years later and remained there until 1960, when he and his team were relocated one last time to Marxwalde. During his flight career, he saved himself from crashing by ejecting from the Mig 17 he was piloting. He worked as the Deputy Commander for Political Affairs in his squadron from 1961 to 1963, then headed the Air Tactics/Air Combat division until 1965. At the same time, Jähn passed his Abitur and was sent to the J. A. Gagarin Air Force Academy in Monino, just outside of Moscow, Russia. Between 1970 and 1976, he was an inspector for fighter pilot training and flight safety under the Deputy Head of the LSK/LV for Air Force Training of the Kommando LSK/LV. Jähn achieved the rank of Lieutenant Colonel and was selected for the Soviet Union's Interkosmos cosmonaut training program in November 1976, alongside three other candidates (Eberhard Köllner, Rolf Berger, and Eberhard Golbs). Jähn and Köllner were selected out of the three candidates to be included in the first Interkosmos group.

"Союз-31" миссиясы

1978 жылы 26 тамызда Яхн мен оның қосалқы ұшқышы Валерий Быковский «Союз-31» кемесімен Кеңес Одағының «Салют-6» ғарыш станциясына ұшты. Екі адамды «Союз-29» миссиясы барысында келген резидент ғарышкерлер Владимир Ковальёнок пен Александр Иванченков қарсы алды. Яхнның ұшуы 7 күн, 20 сағат, 49 минут және 4 секундқа созылды, ол Жерді 124 рет айналды. Миссия кезінде ол көптеген ғылыми эксперименттер жүргізді. Олардың ішінде жер бетін қашықтан байқау үшін «MKF 6» көп спектрлі камерасымен техникалық тәжірибелер, материалтану эксперименттері – кристалдану, қайта кристалдану және монокристалл өсіру сияқты зерттеулер болды. Сонымен қатар, ол салмақсыздықтың сөйлеуге қалай әсер ететіні туралы медициналық эксперименттер, кәсіби психологиялық зерттеулер, экипаж мүшелерінің есту қабілетін тексеру, салмақсыздық жағдайында жасушалардың өсуі және микроорганизмдердің органикалық полимерлер мен бейорганикалық заттармен байланысы туралы тәжірибелер жүргізді. Борттағы жабдықтардың арасында екі ғарышкер үйден естеліктер әкелді. Яхн сол кездегі Шығыс Германияның танымал телекейіпкері «Дас Зандманншеннің» мүсінін, ал Быковский кеңестік балалар кітаптарының кейіпкері Миша қуыршағын алып келді. Олар тіпті осы екі кейіпкердің тойын көрсетіп, ол Шығыс Германия мен Кеңес Одағының БАҚ-тарында қызу талқылау тудырды. «Союз-31» екі «Союз» кемесі арасында орындықтар ауыстырылғанға дейін «Салют-6» станциясына қосылып тұрды, содан кейін Ковальёнок пен Иванченковты Жерге қайтару үшін пайдаланылды. Яхн мен Быковский кейін «Союз-29» кемесімен оралды. Яхн күтпеген жерден ауыр қону салдарынан омыртқа жотасына қанағаттандырмайтын жарақат алды. Жерге жақын, желдің күйісқұрылысы капсуланы қайтадан көтеріп, оны үлкен күшпен жерге түсірді. Яхн капсуланың парашютін ашу түймешігіне уақтылы жете алмады, нәтижесінде ол жерге түскен далалар арқылы сүйреліп, тоқтағанға дейін бірнеше рет домалап қалды.

On August 26, 1978, Jähn and his co pilot, Valery Bykovsky flew aboard the Soyuz 31 to the Soviet space station Salyut 6. The two men were greeted by resident cosmonauts Vladimir Kovalyonok and Aleksandr Ivanchenkov who arrived during the Soyuz 29 mission. Jähn's flight lasted 7 days, 20 hours, 49 minutes, and 4 seconds orbiting Earth 124 times. During the mission, he conducted numerous scientific experiments. These included technical experiments with the MKF 6 multispectral camera for remote sensing of the Earth's surface, material science experiments on crystallization, like the formation, recrystallization, and the cultivation of a monocrystal. He also conducted medical experiments on how weightlessness affects speech, occupational psychological studies, testing the hearing sensitivity of regular crew members, biological experiments on cellular growth under weightlessness, and the connection between microorganisms with organic polymers and inorganic substances. Among the advanced scientific equipment on board, the two cosmonauts carried mementos from home. Jähn brought a figurine of Das Sandmännchen, a well known East German television character at the time, and Bykovsky brought a Misha doll, a character from a Soviet era children's book series. They even broadcast a wedding between the two characters, which became controversial among East German and Soviet media outlets. The Soyuz 31 remained docked to the Salyut 6 station until the custom made seats were transferred between both Soyuz craft, where it was then used as a return vessel for Kovalyonok and Ivanchenkov. Jähn and Bykovsky later returned in the Soyuz 29 craft. Jähn received permanent injuries to his spinal cord after an unexpectedly rough landing. Just a few yards from the ground, a gust of wind thrust the capsule back into the air, causing it hit the ground with increased momentum. Jähn couldn't reach the capsule's parachute release switch in time and was consequently dragged across the steppes where it landed, rolling over itself several times before coming to a stop.

БАҚ-тың қабылдауы

Ғарышқа ұшу туралы есеп штаттық жиналыстағы брифинг сияқты дайындалды: 1978 жылдың 26 тамызында таңертең ГДР радиостанциялары мен газеттерінің бас редакторлары үш мөрленген және нөмірленген хат алды. Әрқайсысында ұшудың нәтижесіне байланысты әртүрлі хабарлама жазылған, атап айтқанда, сәтті аяқталу, қаза болу немесе жау территориясына шұғыл қону. Тиісті хатты ашып, жариялау тек нақты нұсқаулармен телефон арқылы хабарласудан кейін ғана мүмкін болды. Миссия сәтті аяқталғаннан кейін, жағымсыз нәтижелер жазылған хаттар ұйымдардан жиналды. "Актуальная камера" газеті де бұл миссия туралы көптеген арнайы бағдарламаларды жариялады. 1981 жылы сәуір айында Яхн ГДР және КСРО Батыры медалімен марапатталды, ал космонавттың бюсті Шығыс Берлиндегі Архенхольд обсерваториясының алдындағы Космонавттар залында ашылды. 1990 жылы ол алынып тасталды, бірақ кейіннен 2008 жылдың 22 ақпанында Саксония мемлекеттік статистика басқармасында жаңа нұсқасымен ауыстырылды. Өмірі бойында бірнеше мектептер, демалыс орындары, көшелер және "Нептун 421" жүк кемесі Яхнның құрметіне аталды. 1979 жылы Германияның Родевиш қаласындағы обсерватория, онда "Спутник 1" алғаш рет Жерден байқалған, Яхнның есімімен аталып өтті. Оның туған қаласы Моргенроте-Раутенкранцтағы бұрынғы теміржол станциясында ғарышқа ұшу және аэронавтикаға арналған көрме салынды. Бұл көрме 1991-1992 жылдары бірнеше рет толықтырылды және ресми түрде "Неміс ғарыш көрмесі" деп аталды. 2007 жылдан бастап кеңейтілген бөлімдер бастапқы орналасқан жерінен алыс емес жаңа ғимаратқа көшірілді. Сонымен қатар, сол қалада алғашқы неміс ғарышкерін еске алу үшін 4,5 метрлік мемориал орнатылды. 2003 жылғы "Жақсы саяхат, Ленин!" фильмінде Яхн фильмнің басты кейіпкері Алекс Кернердің балалық шағындағы батыры болып бейнеленген. Шешесінің Берлин қабырғасының құлауын және Шығыс Германияның енді жеке мемлекет ретінде жоқ екенін білуін болдырмау үшін Кернер космонавтқа ұқсайтын такси жүргізушісін (швейцариялық актер Стефан Вальц ойнайды) жалған жаңалықтарда Коммунистік партия хатшысы Эрих Хонеккердің ізбасары ретінде пайда болуына шақырады. "Жолдас Яхн" Шығыс Германия шекарасын Батыс Германиядан келген қашқынды қабылдау үшін ашатынын жариялаған сөз сөйлейді. Неміс мемлекеттік телерадиокомпаниясы Mitteldeutscher Rundfunk оның 80 жылдығына арналған тақырыптық шара ұйымдастырды. Ол 2017 жылдың 12 және 13 ақпан күндері "Зигмунд Яхн және жұлдыздардың батырлары" атты арнайы телебағдарламаның бөлігі ретінде көрсетілді. "Шпигель" журналына ғарышқа ұшқаннан кейін 30 жыл өткен соң берген сұхбатында Яхн былай деді: "Бірақ мерекелік хабарлар менің құлағыма әуен болған жоқ; Мен халық қаһарманы болғым келмеді. (...) Мен үшін назар орталығында болу ғарышқа саяхаттағаннан да қиын болды". Die Zeit 2018 жылы былай мәлімдеді: "Күні бүгінге дейін көптеген батыс немістер ғарышқа ұшқан алғашқы немісті білмейді. (...) Керісінше, бұрынғы ГДР азаматтарының барлығы Зигмунд Яхнның кім екенін біледі". 1990 жылға дейін оқу орталығының басшысының орынбасары болды. 1983 жылы Яхн Потсдамдағы Zentralinstitut für Physik der Erde институтында Жерді қашықтан зондтау бойынша ғылым докторы ғылыми дәрежесін алды. Ол сол кездегі қашықтан зондтау бөлімінің меңгерушісі Карл Хайнц Марек басшылығымен оқыды. Яхнның докторлық диссертациясы, басқа тақырыптармен қатар, әртүрлі ұшу миссияларының ғылыми дайындықтары мен бағалауларына негізделген. 1985 жылы Яхн ғарыш зерттеушілері қауымдастығының құрылтайшы мүшесі болды. 1986 жылдың 1 наурызында Яхн генерал-майор болып тағайындалды. 1990 жылдың 2 қазанында ГДР тарағаннан кейін, ол генерал-майор Лотар Энгельхардт және адмирал Теодор Хоффман сияқты NVA-ның соңғы қалған командалық құрамымен бірге қызметтен босатылды. 1993 жылға дейін Яхн неміс аэроғарыш орталығының еркін кеңесшісі болды. Кейін ол Еуропалық ғарыш агенттігінде (ESA) жұмыс істеді, олардың Ресей ғарыш агенттігі Роскосмоспен Звездноы Городоктағы жобаларымен айналысты. Ол бұл лауазымға батыс неміс әріптесі Ульф Мербольдтың қолдауымен ие болды және келесі 15 жыл бойы сол жерде қалды. Екеуі 1984 жылы Зальцбургте өткен конференцияда танысқан. Ол 2002 жылы зейнеткерлікке шықты. 2011 жылы Юрий Гагариннің алғашқы ғарышқа ұшуының 50 жылдығында ол "Шпигельге" "Сандманчен" ойыншығын ұшуға алып бару жеке таңдауы емес екенін, керісінше, ол шоу үшін материал түсіру үшін мүсінді алғанын түсіндірді.

The report on the space flight was prepared like a general staffing brief: on the morning of August 26, 1978, the editors in chief of the GDR radio stations and newspapers all received three sealed and numbered letters. Each one contained a different announcement depending on the outcome of the flight, whether it was successful, resulted in a fatal accident, or an emergency landing in enemy territory. The corresponding letter was only to be opened and published following a telephone call with specific instructions. After the mission was a success, the letters with the negative outcomes were then collected from the organizations. The Aktuelle Kamera also published numerous special programs about the mission. Jähn was awarded the Hero of the GDR and the Hero of the Soviet Union medals in April, 1981, and a bust of the cosmonaut was unveiled in the Hain der Kosmonauten (trans. Hall of Cosmonauts) in front of the Archenhold Observatory in East Berlin. It was removed in 1990, though was later replaced with a new version in the Saxony State Statistical Office on February 22, 2008. Some schools, recreational centers, street names, and the cargo ship Neptun 421 were named in honor of Jähn throughout his lifetime. The observatory in Rodewisch, Germany, where Sputnik 1 was first observed from Earth, was also renamed after Jähn in 1979. An exhibition dedicated to space flight and aeronautics was constructed in the former train station of his home town Morgenröthe Rautenkranz. This exhibit received multiple additions between 1991 and 1992, and the name was formally changed to The German Space Exhibition. Since 2007, the expanded sections have been housed in a newer building not far from the original location. Furthermore, a 4.5m (~14.8 ft.) memorial was erected in the same town to commemorate the first German cosmonaut in space. In the 2003 German film Good Bye, Lenin!, Jähn is the boyhood hero of the film's protagonist, Alex Kerner. As part of an effort to prevent his mother from learning that the Berlin Wall came down while she was in a coma and that East Germany no longer exists as a separate nation, Kerner locates a taxi driver (played by Swiss actor Stefan Walz), who resembles the cosmonaut, to appear in a fake newscast as the successor of Communist Party Secretary Erich Honecker. "Comrade Jähn" gives a speech proclaiming that he will open the East German borders to welcome West German refugees. The German public broadcaster Mitteldeutscher Rundfunk organized a themed event for his 80th birthday. It aired as part of a special television program "Sigmund Jähn and the Heroes of the Stars" on the nights of February 12 and 13, 2017. In an interview with Der Spiegel 30 years after his space flight, Jähn commented: "But the celebratory reports weren't music to my ears; I didn't want to be made into a folk hero. (. .) I found the spotlight more strenuous than traveling in space." Die Zeit stated in 2018: "To this day, many West Germans do not know the first German in space. (. .) Conversely, all former GDR citizens know who Sigmund Jähn is." He remained deputy head of the training center until 1990. In 1983, Jähn received his doctorate of science in remote sensing of the Earth at the Zentralinstitut für Physik der Erde in Potsdam. He studied under the leadership of Karl Heinz Marek, the department head for remote sensing at that time. Jähn's doctoral thesis, among other topics, was based on the scientific preparations and evaluations of various kinds of flight missions. Jähn became one of the founding members of the Association of Space Explorers in 1985. On March 1, 1986, Jähn was promoted to major general. Following the dissolution of the GDR on October 2, 1990, he was relieved from duty alongside the last remaining command staff of the NVA, like Major General Lothar Engelhardt and Admiral Theodor Hoffmann. Jähn became a freelance consultant for the German Aerospace Center until 1993. He then worked for the European Space Agency, or ESA following their ongoing projects with the Russian space agency Roscosmos in Zvyozdny Gorodok. He obtained this position with the support of his West German colleague Ulf Merbold and remained there for the following 15 years. The two had met in 1984 during a conference held in Salzburg. He retired in 2002. In 2011, on the 50th anniversary of the first human space flight by Yuri Gagarin, he explained to Der Spiegel that taking the Das Sandmännchen toy on his flight was not a personal choice, but rather he took the figurine in order to film material for the show.

Жеке өмір

Зигмунд Йен Штраусбергте әйелі Эрика Хансель және екі қызы Марина мен Гритпен бірге тұрды. Зигмунд ғарыштан оралғанда, оның отбасы немересінің суретімен оны күтіп алды. Бұл ақпаратты ГДР жаңалықтары жасырды, себебі оның әкелік рөлі ғарыш агенттігі көрсетуге тырысқан бейнеге сәйкес келмейтін еді.

Дәйексөздер

Қымбатты теледидар көрермендері, Германия Демократиялық Республикасының мен ғарышқа ұшқан алғашқы немісі болғаным үшін өте қуаныштымын.

Ұшу директорының дауысы құлаққаптан шығып, бірқалыпты естілді: "Podjom climb!" Алдымен алыстан дүркіреген дауыс естілді. Бұл керемет шу жылдам жақындады. Ракета дірілдеді, жанартаудың кратерінен мүмкіндігінше тез қашуға асығысқандай тербелді. Мен оны жерден 50 метр биіктіктегі капсуладан көрмедім, бірақ куәгерлер кейіннен осы ерекше көрініс туралы айтып берді. Ол от пен түтін шығаратын отты айдаһарға ұқсады. Бес қозғалтқыштың жалындары қызыл, сары, көк және күлгін түстерде маштанып тұрды. Өте әсерлі көрініс. Жүрегімнің соғуы жылдамдады. Бірақ бұл жүрек соғуы қорқыныш емес, керісінше, құлшындырды. Ал содан кейін көргенім – таза бақыт еді: біздің Жер шарымыз ашық көк түспен жабылған. Просто фантастикалық!

Пилот ретінде, мұндай ғарыш капсуласын ұшу мүмкіндігіне қарсы тұра алмадым.

Адам баласы ғылыми және техникалық жағынан соншалықты дамыған, олар ғарыш кемелерінде Жерді айналып ұша алады. Ал жер бетінде бір-бірін тас дәуіріндегідей ұрып-соғады. Бұл кішкентай Жерді 90 минутта айналып өтетініңізде, өте айқын көрінеді.