Кіріспе

Владимир Михайлович Комаров (Владимир Михайлович Комаров; 16 наурыз 1927 – 24 сәуір 1967) – советтік сынақ ұшқышы, әуе-ғарыш инженеры және космонавт. 1964 жылғы қазанда ол «Восход-1» ғарыш кемесінің командирі болды, бұл бірден артық экипаж мүшесін алып ұшқан алғашқы ғарыш сапары еді. Ол «Союз-1» ғарыш кемесінің алғашқы экипаждық сынақ ұшуына жеке ұшқыш ретінде таңдалғанда, ғарышқа екі рет ұшқан алғашқы советтік космонавт атанды. 1967 жылғы 24 сәуірде парашют ақаулығы салдарынан оның «Союз» капсуласы қайта кіру кезінде жерге құлап, ғарыш сапарында қаза тапқан алғашқы адам болды. Ол бағдарламада екі рет жаттығуға немесе ғарышқа ұшуға медициналық жарамсыз деп танылды, бірақ белсенді рөлін жалғастырды. Космонавттарды даярлау орталығында жұмыс істеген кезінде ол ғарыш аппараттарын жобалауға, космонавттарды оқытуға, бағалауға және қоғаммен байланыс жұмыстарына үлес қосты.

Ерте өмір

Комаров 1927 жылы 16 наурызда Мәскеуде дүниеге келді және жарты қарындасы Матильдамен (1915 жылы туған) бірге өсті. Оның әкесі отбасын асырау үшін аз төленетін түрлі жұмыстар істеді. 1935 жылы Комаров жергілікті бастауыш мектепте оқуға түсті. Онда ол математикаға қабілетті екенін көрсетті. 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталып, Германия Кеңес Одағына басып кірген соң Комаров мектепті тастап, колхозда жұмысшы болып жұмыс істеді. Ол кішкентай кезінен авиацияға қызығушылық танытты, авиация туралы журналдар мен суреттер жинады, сондай-ақ ұшақ үлгілерін және өз винтін жасады. 1942 жылы он бес жасында Комаров ұшқыш болу арманымен "1-ші Мәскеу арнайы әуе күштері мектебіне" оқуға түсті. Біраз уақыттан соң оның отбасы Комаровтың әкесі "белгісіз әскери қимылдарда" қаза тапқанын білді. Ол "Әуе күштерінің бірінші тобына" іріктелген жиырма үміткердің бірі болды; ол және басқалары 1960 жылдың 13 наурызында Мәскеудің шетіндегі жаңадан құрылған ЦПК-ге (Юрий Гагарин атындағы космонавттарды даярлау орталығына) тағайындалу үшін келді. Комаров өте білікті болғанына қарамастан, алты үздік үміткердің қатарына ілікпеді, себебі ол Ресей ғарыш бағдарламасының бас конструкторы Сергей Королев белгілеген жас, бой және салмақ талаптарына сай келмеді. Космонавт-жаттықтырушы Марк Галлай сұхбатта: "Егер талаптар басқаша болғанда, әрине, Комаров, өте зиялы болғандықтан, топқа ілігер еді. Оның Әуе күштері академиясында ұшу тәжірибесі болды. Ол "Восток" және "Восход" конструкциясын жасауға үлкен үлес қосты", - деді. 32 жастағы Комаров таңдалған ұшқыштардың арасында екінші ең үлкені болды; Королев максималды жасты 27 деп белгілеген. Бірінші топтан Павел Беляев ("Восход-2") және Комаровтың өзі ғана Кеңес Әуе күштері академиясын бітірген. Бұған қоса, Комаров ғана жаңа ұшақтарды сынақтан өткізуде тәжірибелі инженер болды.

Оқыту

Комаров оқуын бастағаннан кейін көп ұзамай 1960 жылдың мамыр айында кішкентай операция жасап, ауруханаға жатты. Осы кезде іріктеу талаптары космонавттардың денсаулығына ерекше мән берді және кез келген кемшілік дереу қабылдаудан шығаруға алып келді. Комаров бұрыннан инженерлік білімі болғандықтан, әкімшілік оған бағдарламада қалуға рұқсат берді, ол жаттығуларды қайта бастай алатынына сендірді. Ол сауығып келе, қажетті академиялық оқуларын жалғастырды. Қазан айында жаттығуларға оралды, себебі оның қалпына келуі медициналық қызметкерлер күткеннен жылдам болды. Сол кезде ол жас әріптестеріне академиялық сабақтарында көмектесті, соның арқасында оған «Профессор» деген лақап қойылды, оны өзінен екі жас үлкен Беляевпен бөлісті. 1961 жылы алғашқы ғарышқа ұшулар басталды. 1962 жылы Комаров білімі, лауазымы және тәжірибесіне байланысты ең көп жалақы алатын үшінші космонавт болды. Ол айына 528 рубль табады, Юрий Гагарин мен Герман Титовтан басқа ешкім одан көп жалақы алмады. Георгий Шонин центрифугадағы күшті қабылдауға шыдамағандықтан, 1962 жылдың мамырында Комаров оны жоспарланған екі «Восток» миссиясына ауыстырды. Комаров Павел Поповичтің («Восток-4») резервтік құрамына таңдалды, бірақ кейінірек жасалған ЭКГ тексеруі Комаровтың жүрегінде бұзылыс бар екенін көрсетті, сондықтан ол бағдарламадан алынып, орнына Борис Волынов тағайындалды. Сол жүрек бұзылысы американдық астронавт Дик Слейтонды да ұшудан шеттетуге себеп болды. Комаров медициналық және әскери қызметкерлерді бағдарламаға қайта қабылдау үшін табанды түрде әрекет еткеннен кейін, олар оған жаттығуларға қайта оралуға рұқсат берді. 1963 жылы космонавттарды даярлау алты топқа бөлініп жүргізілді, Комаров Валерий Быковский мен Волыновпен бірге 2-топқа енді. Бұл топ 1963 жылдың соңында жоспарланған, бес күнге дейін созылатын миссияларға дайындық жасады. 1963 жылдың мамырында Алексеев генерал Каманинге Комаровты «Восток-5» миссиясына Хруновтың орнына резервтік космонавт ретінде тағайындауды ұсынды, себебі оның скафандры дайын болған. Кейін Комаров 1964 жылғы жоспарланған миссияларға Беляев, Шонин, Хрунов, Зайкин, Горбатько, Волынов және Леоновпен бірге қосымша топқа енгізілді. Оқу топтары кейінгі «Восток» миссияларына («Восток-7–13») дайындық үшін құрылды, бірақ нақты экипажтар тағайындалмады және миссиялар бастапқы «Восток» бағдарламасы аясында өткізілмеді. 1963 жылдың желтоқсанында Комаров екі жылдық оқудан кейін Каманинмен бірге Волынов пен Леоновпен бірге ұшуға іріктелді. 1964 жылдың сәуірінде Комаров Быковский, Попович, Титов, Волынов, Леонов, Хрунов, Беляев және Лев Деминмен бірге ғарышқа ұшуға дайын деп жарияланды. Осы топтан 1964 жылдың соңында жоспарланған «Восход» миссиясының командирі таңдалады. Мамыр айында топ Волынов, Комаров, Леонов және Хруновқа дейін қысқартылды. Жатығу кезінде Комаров әйелі Валентинамен және екі баласы Евгений мен Иринамен бірге ЦПК-де тұрды. Ол бос уақытында аң аулау, шаңғы тебу, хоккей және әріптестерімен басқа да әлеуметтік іс-шаралармен айналысты. Комаров әріптестері арасында жақсы көрілді, олар оны Володя деп атады (оның есімінің кішіргізілуі). Павел Попович Комаровтың қарапайымдылығы мен тәжірибесі үшін құрметтелгенін айтты: «Ол бізге келгенде инженер еді, бірақ ол ешқашан басқалардан кемсінтпеді. Ол жылы жүректі, мақсатты және еңбекқор адам еді. Володяның беделі соншалықты жоғары болғандықтан, адамдар оған барлық мәселелерді талқылауға келді: жеке мәселелерді де, жұмысымызға қатысты мәселелерді де». Әріптес космонавт Алексей Леонов оны «өте жауапкершілікке ие» деп сипаттады. Ол бірінші сыныпты сынақ ұшқышы еді.

Восход 1

1964 жылдың шілдесіне дейін "Восход" экипажына барлық талаптарға сай келетін жеті ғарышкер қалды, ал кейбіреулері денсаулық жағдайына байланысты қатысудан шеттетілді. 6 шілдеде Комаров "Восход-1" ғарыш кемесінің резервтік экипажының командирі болып тағайындалды. Экипаж құрамын іріктеу мәселесі бойынша Николай Каманин мен Сергей Королев арасында бірнеше ай бойы пікір таласы болғаннан кейін, 1964 жылдың 4 қазанында, жоспарланған ұшырылымға сегіз күн қалғанда, Комаров Мемлекеттік комиссия тарапынан негізгі экипаж командирі болып бекітілді. Каманин сол күні кешке "Восход" экипажымен теннис ойнады және Комаровтың Борис Егоров пен Константин Феоктистовтан нашар ойнағанын байқады. 9 қазанда Комаров пен экипаж Королев пен басқа да әкімшілік қызметкерлермен бірге "Восход" ғарыш кемесін тексерді. Осы күні олар мемлекеттік баспасөз өкілдерімен сұхбаттасып, фотографтарға арналған теннис ойынына қатысты. 11 қазан күні таңертең Комаровқа ертеңгі ұшырылымға алып кету үшін бірнеше коммунистік реликвиялар тапсырылды. Түстен кейін экипаж капсуланы қайта тексеріп, Королевтен соңғы нұсқауларын алды. Комаров экипаж мүшелерінің арасында кең ауқымды жаттығулардан өткен және ұшу тәжірибесі бар жалғыз адам болды, ал қалған екі мүше азаматтық қызметкерлер еді. Оның шақыру таңбасы "Рубин" (орысша: Рубин) болды. Ұшырылым барысында Комаров және экипаж мүшелері бірлесіп медициналық және навигациялық сынақтар жүргізіп, сондай-ақ Солтүстік мұхитының жарығын (Aurora Borealis) бақылады. Комаров "Восход" ғарыш кемесіне орнатылған иондық қозғалтқыштармен тәжірибе жүргізді. Ол сонымен қатар бірқатар радио хабарламалар таратты, оның ішінде 10 қазанда ашылған Токио Олимпиадасына құттықтау жолдады. Ұшырылым жиырма төрт сағаттан астам уақытқа созылды. Экипаж қауіпсіз жерге қонғаннан кейін Тиуратамдағы (нағыз орнын жасыру үшін Байқоңыр деп аталған) ұшыру алаңына қайтарылды. Каманин күнделігінде экипажының көңіл-күйі жақсы болғанын, бірақ Комаровтың шаршағанын жазды. 19 қазанда Комаров пен экипажы Қызыл алаңда баяндама жасап, Кремльдегі қабылдауға қатысты. Бұл қысқа, бірақ ғылыми тұрғыдан маңызды миссияның сәтті аяқталуынан кейін ол полковник шынжырғысына ие болды. Миссияның табысы Комаровқа Ленин ордені мен Кеңес Одағының Батыры атағын сыйлады. 1964 жылдың желтоқсанында РВСН (Стратегиялық ракеталық күштер) Комаровты ВВС-дан (Кеңес Әуе күштері) РВСН-ға ауыстыру туралы өтініш білдірді, бұл РВСН-нің ВВС-мен салыстырғанда сәтті ракеталар жасаудағы нашар көрсеткіштерімен байланысты болуы мүмкін. Каманин бұл өтінішке қарсылық көрсетті. 1965 жылы Комаров Юрий Гагаринмен бірге "Восход-2" ғарыш кемесінің ұшу дайындықтарын бақылады, ол ғарыштан тысқары әрекетке алғашқы әрекет жасады. Дайындықтарға ғарышкерлерге ғарыш костюмдерін кию және ғарышқа ұшуға арналған брифингтер кірді. Сол жылдың сәуір айында Комаров Каманин, Гагарин, Герман Титов, Беляев және Леоновпен бірге Ленинградқа сапар шекті. Комаров сонымен қатар Валентин Глушкомен бірге Петропавл бекінісіне барды, онда Глушко 1930 жылдардың басында ракеталық тәжірибелер жүргізген. Сол жылдың қыркүйек айында Комаров Батыс Германияда гастрольдік сапармен болды.

Союз 1

Комаров Юрий Гагарин мен Алексей Леоновпен бірге Кеңес Одағының "Союз" бағдарламасына тағайындалды. 1966 жылдың шілдесінде Каманин Комаровты Жапонияда болған кезде "Кеңес Одағы жоспарланған уақытта Айдың айналасын автоматтандырылған ғарыш кемесімен ұшып өтеді және оны Жерге қайтарады, одан кейін иттерді, сосын адамдарды Айдың айналасына ұшыру болады" деген ақпаратты рұхсатсыз жариялағаны үшін сөгіс берді. Келесі айда Комаров басқа инженерлермен ғарыш кемесінің дизайнындағы мәселелер бойынша дауласты, ондағы нөлдік гравитация сынақтары "Союз" модулінің шлюзінің толықтай киімделген космонавттың қауіпсіз шығуына жеткіліксіз екенін көрсетті. Осы уақытта Комаров пен оның әріптес космонавттарының топтары мен міндеттері үнемі өзгертіліп отырды, және олар ғарыш кемесінің дизайны мен құрастырылуына қатысты алаңдаушылықтарына жауап алынбауынан көңілдері толқыды, бұл туралы Юрий Гагарин олардың атынан Леонид Брежневке жазған хатында айтқан болатын. 1967 жылы Комаров "Союз-1" ғарыш кемесінің командирі болып тағайындалды, ал Юрий Гагарин оның дубликаты болды. Ғарышқа ұшуға дайындық кезінде екі космонавт та күніне он екі-он төрт сағат жұмыс істеді. Орбитаға шыққаннан кейін "Союз" модулінің күн батареялары толық ашылмады, соның салдарынан кеме толық қуат ала алмады және кейбір навигациялық құралдар көрінбей қалды. Комаров хабарлады: "Жағдай нашар. Кабинадағы параметрлер қалыпты, бірақ сол жақ күн панелі ашылмады. Электр желісінде тек 13-14 ампер бар. Жоғары жиілікті байланыс жұмыс істемейді. Мен ғарыш кемесін күнге бұра алмаймын. DO 1 бағыттау қозғалтқыштарын қолданып, кемені қолмен бұруға тырыстым, бірақ DO 1-дегі қысым 180-ге дейін түсті". Комаров "Союз" модулін бес сағат бойы бағыттауға тырысты. Кеме сенімсіз мәліметтер жіберіп тұрды және жоғары жиілікті таратушының істен шығуына байланысты 13-15-ші орбиталарда байланыс үзілді, ол кеме ультра жоғары жиілікті (UHF) жер станцияларының қабылдауынан тыс болғанда радио байланысын сақтауға тиіс болған. Ол 19-шы орбитасында Жер атмосферасына сәтті кірді, бірақ модульдің құлса торы мен негізгі тежегіш парашюті дұрыс ашылмады. Модуль жерге құлап, Комаров қаза тапты, сағат 6:24-те.

Өлімнен кейінгі марапаттар

1967 жылғы 26 сәуірде Комаров Мәскеуде мемлекеттік жерлеу рәсімімен қосылды, оның күлі Қызыл алаңдағы Кремль қабырғасы некрополіне жерленді. Америкалық астронавттар Кеңес үкіметінен өкілді қатысуға рұқсат беруді сұрады, бірақ оларға рұқсат берілмеді. Комаровқа өмір бойы екінші Ленин ордені және Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1968 жылғы 25 сәуірде Орск қаласының жанындағы апат орнында Комаровты еске алу рәсімі өтті. Каманин күнделігінде осы рәсімге 10 000-нан астам адам келгенін, "кейбіреулері оқиғаға жүздеген шақырымнан келгенін" жазды. Комаровтың ғарыш бағдарламасына қосқан үлесі үшін бірнеше елдің еске алулық бірінші күндік конверттері мен маркаларында суреті бейнеленген. Комаров Мәскеудегі Космонавттар аллеясындағы басқа да көрнекті кеңестік ғарышкерлермен бірге бюстпен еске алынады, сондай-ақ Орск қаласының жанындағы апат орнында ескерткіш орнатылған. "Аполлон-11" Ай модулімен Айдан кетер алдында Нил Армстронгтың соңғы міндеті – совет космонавттары Комаров, Юрий Гагарин және "Аполлон-1" астронавттары Гас Гриссом, Эд Уайт және Роджер Чаффиге арналған ескерткіш заттардың шағын жиынтығын қою болды. Комаровтың есімі сондай-ақ "Аполлон-15" ғарыш кемесінің командирі Дэвид Скотттың 1971 жылғы 1 тамызда Айдағы Хэдли-Риллде қалдырған ескерткіш тақтасында, 14 қаза тапқан NASA астронавттары мен КСРО космонавттарының құрметіне, "Құлаған ғарышкер" атты шағын мүсінмен бірге жазылған. Бұл тақташа мен мүсін ғарышқа және Айға ұмтылғанда қаза тапқан ғарышкерлер мен космонавттарды бейнелейді. 1971 жылы ашылған 1836 Комаров астероиді, сондай-ақ Айдағы кратер Комаровтың құрметіне аталған. Бұл астероид пен космонавт композитор Бретт Динге 2006 жылы дирижер Саймон Ратлдің тапсырысымен симфониялық музыка жазуға шабыттандырды. Композиция "Комаровтың құлауы" деп аталады және оны Саймон Ратлдің "Планеталар" альбомында EMI Classics таңдаулы жинағынан табуға болады. Халықаралық Аэронавтика Федерациясының В.М. Комаров дипломы Комаровтың құрметіне аталған. Бұрын Комаровтың есімімен советтік спутниктік бақылау кемесі, "Космонавт Владимир Комаров" аталған.

Танымал мәдениетте

Владимир Комаров – француз ғылыми фантастикалық «Missions» сериалының кейіпкері. Марсқа бару миссиясының экипажы Комаровты ол қаза болды деп есептелгеннен кейін ондаған жылдардан соң табады.