Кіріспе
Дэвид Аттенбороу жазған және ұсынған BBC табиғат деректік сериясы «Өмір сынақтары: Мінез-құлықтың табиғи тарихы» – Дэвид Аттенбороу жазған және ұсынған BBC табиғат деректік сериясы, алғаш рет Ұлыбританияда 1990 жылдың 3 қазанынан бастап көрсетілді. Жануарлар мінез-құлқын зерттейтін бұл серия, Аттенбороудың кейінгі жұмыстарындағы арнайы зерттеулерден гөрі, табиғатқа кең көзқарас ұсынатын маңызды сериялардың (алғашқысы – «Жердегі өмір») үштігінің үшіншісі болды. Әрқайсысы 50 минуттық он екі эпизодта өмір жолының әртүрлі кезеңдері – туудан ересекке дейін және түрдің көбею арқылы жалғасуы бейнеленеді. Сериал Австралия телерадиокорпорациясы және Turner Broadcasting System Inc. компанияларымен бірлесіп түсірілді. Атқарушы продюсері Питер Джонс, ал музыкасын Джордж Фентон жазды. Дэвид Аттенбороудың «Өмір» сериясының бір бөлігі болып табылатын бұл туындыға «Тірі планета» (1984) және «Мұздақтағы өмір» (1993) алдынан түсірілді.
The Trials of Life: A Natural History of Behaviour is a BBC nature documentary series written and presented by David Attenborough, first transmitted in the United Kingdom from 3 October 1990. A study in animal behaviour, it was the third in a trilogy of major series (beginning with Life on Earth) that took a broad overview of nature, rather than the more specialised surveys of Attenborough's later productions. Each of the twelve 50 minute episodes features a different aspect of the journey through life, from birth to adulthood and continuation of the species through reproduction. The series was produced in conjunction with the Australian Broadcasting Corporation and Turner Broadcasting System Inc. The executive producer was Peter Jones and the music was composed by George Fenton. Part of David Attenborough's 'Life' series, it was preceded by The Living Planet (1984) and followed by Life in the Freezer (1993).
Өмірбаян
Сериалды түсіру үш жарым жылдан астам уақыт алды, осы кезеңде Аттенборо шамамен жарты миллион шақырымнан астам қашықтықты сапарлады. Өндіріс тобы «Тірі планета» фильміндегі жетістіктерді дамыта отырып, табиғат тарихы фильмін жасау шегін одан әрі кеңейтуге тырысты және бірнеше жаңа қиындықтармен бетпе-бет келді. Шимпанзелердің колобус маймылдарын аулау эпизоды Хедвиге және Кристоф Боештің бес жылдық зерттеулерінің арқасында ғана мүмкін болды, олар Батыс Африкадағы Пил Сүйеті орманды аймағында маймылдарды зерттеді. Ал Панамадағы әскерлік құмырсқалардың қонысын медициналық эндоскоп көмегімен іштен түсіруге қол жеткізілді. Сонымен қатар, жаңа камера линзасы Аттенбороның тікелей алдында ағаш құмырсқаларын үлкейтілген жақын планмен түсіруге мүмкіндік берді, бұл екі нысан да өте анық болатын. Бұл жәндіктердің нақты көлемінен әлдеқайда үлкен көрінуін қамтамасыз етті. Пілдер тобының өміріндегі маңызды сәттерді түсіру үшін Кенияда жануарларды зерттеуге 25 жыл арнаған Синтия Мосс тәжірибесі қажет болды. Ол өндіріс тобына нақты оқиғаларды түсіру үшін дұрыс уақытты анықтауға көмектесті. Камера тобы Норфолк аймағында Дэвид Аттенбороның басынан ұшып өткен 60 мыңнан астам құстың тобын түсіруге бір ғана мүмкіндікке ие болды, ал RSPB олардың ұшу жолын болжау үшін шақырылды. Керісінше, Флориданың шөптегі жайдарлары өте ынтымақты болды: түсірілген топ жақсы зерттелгендіктен және адамдарға үйренгендіктен, құс Аттенбороның қолына дәл уақытында қона алды. Термит үйіндісінің іші Аттенборо үшін ерекше қиындық туғызды: ол соншалықты тар болғандықтан, ол тек бір бағытта ғана қарауы мүмкін болды. Сондықтан қайта түсірілім кезінде ол кадрдан шығу үшін баяу артқа қарай иеленуге мәжбүр болды. Серияның DVD мұқабасына таңдалған эпизод, бұрын ешқашан көрінбеген мінез-құлықты көрсетті: Патагония жағажайындағы теңіз арыстандарының колониясына шабуыл жасаған және оларды жемес бұрын жас жемдерімен «ойнаған» қасқыр балық. Бұл операторлар үшін қауіпті болды, өйткені олар жақын планды түсіру үшін жануарлардан бірнеше метр қашықтықта суға енді.
Эпизодтар
Индия мұхитындағы Явадан оңтүстікке қарай 200 миль жерде орналасқан Рождество аралының қатал, тасты жағалаулары. Қараша айы, Ай үшінші төрттен бірінде, ал күн енді батып жатыр. Ал енді бірнеше сағаттан кейін, осы жағалауда миллиардтаған өмір басталады. | Дэвид Аттенбороның кіріспе сөздері.
1. "Келіп жатыр"
1990 жылдың 3 қазанында көрсетілген алғашқы бөлімде тіршілік иелерінің қандай жолдармен дүниеге келетіні зерттеледі. Аттенбороның кіріспе сөзі Рождество аралындағы шамамен 120 миллион қызыл крабтың жыл сайынғы шаруашылығына сілтеме жасайды. Бұл процеске қауіптілік зор, себебі бұл түр – құрлық крабы, ал жұмыртқаларын теңізге салуға тура келеді, онда планетадағы ең ежелгі жануарлар әлі де тіршілік етеді және көбейеді. Суда көп мөлшерде жұмыртқа туатын жануарлардың бірі – алып моллюск, бірақ кейбір құрлықтағы жануарлар да көптеген жұмыртқа салады, мысалы, қызылша. АҚШ-тың батысында Аттенбороу бір түрлі егеуқұйрықтың қазба жасап, оны жасырып, жаңа туған балалары үшін таза гусеницалармен толтыратынын байқайды. Екінші бір түрдің дернәсілдері гусеницалардың ішінде өмір сүре бастап, күдіксіз жемтіктерін жейді. Ірі жануарлардың қиындықтары Арктикадағы қар қаздарының мысалында көрсетілген, олар жұмыртқаларын Арктика түлкілерінен қорғауы керек. Жұмыртқаның ішіндегі ұрықтың даму процесі, салудан баяулап шығуға дейін, егжей-тегжейлі көрсетілген. Маллифуд жұмыртқаларын шіріген жапырақтармен жылытады, ал Аттенбороу оларды қалай реттейтінін, үйіндіге құм қосып, оны (Аттенбороудың) бетіне тигізіп көрсетеді. Теңіз бітесі – өз-өзіне қол жұмсаушы шаян тәрізділер: оның дернәсілдері анасының күшін тым көп жұмсайды, сондықтан ол туғаннан кейін өледі. Толық қалыптасқан балаларды туатын сүтқоректілерге гну, антилопа, теңіз арыстандары және шиншиллалар жатады.
2. "Өсе келе"
1990 жылдың 10 қазанында көрсетілген бұл бағдарламада әртүрлі түрлер өз балаларына қалай күтім жасайтыны баяндалады. Аттенборо балалық шақты екі мақсатқа жетумен байланыстырады: өсу және тірі қалу. Ол су алабы пилінің балалық шағын қысқа мерзімде бастан өткізетінін, үш аптадан кейін тасталып, тағы сегіз аптаға дейін жалғыз қалғанын, осылайша жүзуге қабілетті болатынын айтады. Теңіз шаяндары үшін қауіпсіздік санда, тығыз топ бірігіп, шабуылдайтын шағалаларды қуып шығарады. Ресей Арктикасындағы қар қаздары өз балаларын 50 шақырымдай қашықтықтағы жағалауға дейін аяқпен сүйреп апарады. Шайырлар балаларын арқаларында тасиды, ал кір жуғыш өзінің балаларын тас астында қалдырып, жем іздеуге кетеді. Теңіз үйрегі – балаларына күтімде жауапкершілікті бөлісетін жануар: аналық үйректер топтағы басқа үйректердің балаларын үнемі қадағалайды. Мара да, жарғанат та балалар бақшасы жүйесін пайдаланады, олардың балалар бақшалары миллионға дейін жетеді. Флорида шөптегі құсының бала өсірудің күрделі жүйесі бар, ол кооперативтік өсіру деп аталады, онда жастар ата-аналарының ұясында көмекшілер ретінде қалады. Мұндай мінез-құлықты филдер ірі көлемде көрсетеді, барлық аналықтары бір бұзауды өсіруге қызығушылық танытады. Шимпанзенің балалық шағы әлеуметтік тұрғыдан күрделі, өйткені ол басқалармен қалай қарым-қатынас жасауды және құралдарды қалай пайдалануды үйренуі керек. Альбатростар мүмкіндігінше ерте ұшуға үйренуі керек – балалар жолбарыс акулаларынан қашуда көрінеді.
3. "Тамақ табу"
1990 жылдың 17 қазанында көрсетілген келесі бөлім жануарлардың қалай күнкөріс табуына арналған. Аттенборо Оңтүстік Американың ылғалды орманынан бастайды, онда жануарлар мен өсімдіктердің көптігі азық табуды жеңілдетпейді. Кейбір жапырақтар улы, сондықтан оларды жеушілер сақтық танытуы керек. Ал басқа өсімдіктер гүлдену үшін (немесе нектар арқылы) жем ретінде пайдаланады, және бірнеше түрлі колибри олардың кейбіреулерімен ерекше байланыс орнатқан. Жеміс-жидектер де көбейіп, құмырсқа маймылдары сияқты жануарлар тек олармен ғана қоректенеді. Ал, аралар мен қасқырлар улы тұқымдардан туындаған зиянды әсерлерге қарсы каолин қолданады. Аттенборо 60 мыңнан астам құлқа және құмқұстардың төмен су тасқанда кішкентай, лайлы моллюскалармен қоректену үшін кенеттен мүмкіндікті пайдаланатынын көреді. Барракудалар шағын балықтарды аулап, оларды шамадан тыс жеу үшін пеликандарға жемдейді, ал оларға қарсы шаңқайлар өз аулауларын ұрлауға тырысады. Геконың бір түрі жұмысшы термиттерді және қауіпті сарбаздарды ажырата алады. Торлы өрмекшінің торы ең әдемі азық аулау құралы деп аталады, ал оның екі басқа түрі – нефила және оның клептопаразиті аргиродтың әдістері егжей-тегжейлі зерттеледі. Соңында, тропикалық құстар, ұяларына қайта оралатын жолда азықпен толы, фрегаттардың тобынан ауада шабуылға ұшырайды, олардың мақсаты – олардан жүктерін тартып алу.
4. "Аң аулау және қашу"
1990 жылдың 24 қазанында эфирге шыққан бұл эпизодта басқа жануарларды аулайтындар және қолға түсуден қалай қашуға болатыны қарастырылады. Аттенбороға ұясына жақындағанда екі шабуылдаушы шұбар шабуыл жасайды, бұл осы құстың тамақ іздегенде де, балаларын қорғағанда да агрессивті мінез-құлқын көрсетеді. Патагония жағалауындағы қасқыр киттердің бір тобы жыл сайын теңіз арыстанының шағылыстарын қауіпсіз, жақсырақ сулардан шығарып, тұзаққа түсіреді. Олар олжасын ұстап алып, теңізге шығарып, өлтірмес бұрын біраз уақыт "ойнайды". Уды қару ретінде де, қорқыту үшін де қолдануға болады, мысалы, тиін және қызанақ бақасы сияқты. Кейбір жануарлар өздерінің қорғаныс шараларын алдын ала көрсетеді, егер олардың қолданылуы кешігіп қалса. Олардың ішінде жағымсыз иіс шығаратын сканкс және уыттылығын көрсету үшін қозғалмай тұрып, ескерту белгілерін көрсететін кейбір саламандрлер бар. Таяқша жәндіктердің бірнеше түрі және олардың күрделі камуфляждалуы көрсетілген. Дегенмен, бұл қорғаныс әдістерінің ешқайсысы әскерлік құмырсқаларға кедерес келтірмейді, олар өздерінің үлкен өлшемдері мен көп санының арқасында кез келген жемді жеңе алады. Харрис бүркіті ерекше, себебі ол командада аң аулайды, ал алтылық Нью-Мексико шөлінде өз шеберлігін жаттықтырып жатыр. Соңғы сахнада шимпанзелер тобы стратегиялық ойын және үйлесімділікті көрсетеді, олар Пил Сызығындағы орман арқылы колобус маймылдарына сәтті қуып жетеді.
5. "Жолды табу"
1990 жылдың 31 қазанында көрсетілген бұл бағдарлама навигацияның түрлерін зерттейді. Аттенборо Африкада күн батқанда бастайды, көру қабілетіне тәуелді емес түрлерді сипаттайды. Нүктелі гиена түнгі аң аулау кезінде өте өткір иіс сезімін пайдаланады, ал галаголар өздерінің қозғалысын толық белгілеу үшін қолдарына несеп шашады. Кейбір жануарлар эхолокацияны қолданады, олардың ішінде шаян, жарғанаттар және өзен дельфиндері бар. Керісінше, электрлі балықтар айналағы ортаны сезу үшін электр өрісін пайдаланады. Күндіз басқа әдістер қолданылады: мұқият тазартылған жолдар желісімен, сұр пил шырғалағының өмір сүретін жерінің толық суретін сақтайды – тіпті ол қолға түсуден қашудың әртүрлі қысқа жолдарын да біледі. Аттенборо Сахараға барып, кез келген жәндіктің арасында ең ұзақ жер сапарлайтын түрін көрсетеді: күннің орнын пайдаланып, тік сызықпен ұясына оралатын құмырсқа. Багам аралдарындағы лобстерлер дауылды сулардан қашу үшін тізім құрып жүріп жатыр. Арктикалық шағала балық аулау үшін үнемі күн сәулесі іздеп, жердің бір шетінен екінші шетіне дейін 19 000 шақырымдық сапар жасайды. Альбатрос – ең шебер навигаторлардың бірі ретінде аталады: ол балапандарына азық табу үшін теңізде 1300 шақырымға дейін ұшып, содан кейін де ұясына жол таба алады. Соңында, Аттенборо Ирландиядағы сарқырамада тұрып, елфтердің үш жылдық 10 000 шақырымдық сапары туралы айтады.
6. "Үйге үй салу"
1990 жылдың 7 қарашасында көрсетілген бұл бөлімде жануарлардың табиғаттың ықпалынан және жыртқыштардан қорғану үшін баспаналарын қалай салатыны туралы айтылады. Құрлар мен тесіктер үлкен қорғаныс бола алады, ал Аттенборо американдық дала итінің үйін қарастырады – бұл өзінің ауа баптау жүйесі бар күрделі құрылыс. Жібек соншалықты құнды затты ерекшелік етеді, оны өндіре алмайтындар оны ұрлап алады. Жалбыр құс оны жапырақтың астына ұясын бекіту үшін пайдаланады, ал үнді тігінші құс екі жапырақты тігіп біріктіреді. Дегенмен, күрделі ұя салу шебері – тоқымашы құс. Ол 1000-нан астам шөптерден үй салады, оларды өте шеберлікпен тоқиды, ал жұптаса алмаса, оны бұзып тастайды. Бобр ең ірі жануарлар мекенінің біріне жауапкер: өзен төсегінен өсіп шыққан ағаш үйі бір ұрпақтан екінші ұрпаққа дейін сақталады, сондықтан үнемі күтімді қажет етеді. Кейбір тіссіз аралар өз балауызы мен ағаш қабығының шайырын түрлі бөлімдері бар лабиринт тәрізді құрылыстар жасау үшін қолданады. Сазды да бірнеше жаратылыстар пайдаланады, мысалы, құмырашыл ара және жартасқа қонған қарлығаш. Термиттердің күрделі құрылыстары қауіпсіздік, жылу, ауа баптау, жеке бақшалар мен баулар, сондай-ақ санитарлық жүйелерді қамтамасыз етеді. Аттенборо осы түрді үйді толықтыру шебері деп мақтайды және Батыс Африкадағы 1,5 миллион жәндік тұратын 15 футтық колонияны зерттейді: ол оның желдету әдісін тексеру үшін ішіне кіреді.
7. "Бірге өмір сүру"
1990 жылдың 14 қарашасында эфирге шыққан бұл эпизод басқалармен бірлесіп жұмыс істейтін және оларға тәуелді (немесе оларды пайдаланатын) түрлерге назар аударады. Дақты бұғылар ағаштан ағашқа қозғалғанда, жоғарыдан түсетін жапырақтарды жеп отыратын лаңғыр маймылдарының ізінен ереді. Ал бұғылар, маймылдар жерде тамақтанып жатқанда, күзетші рөлін атқарады. Су астында, қабықшасы бар шаян өзін ақкумуляциядан қорғау үшін теңіз анемоналарын қабығына бекітеді, ал гоби шаян көзі нашар көретін креветкаға көмектеседі. Бітелер, құтырлар және кенелер – паразиттер: олар өзара пайдалы серіктестікке түспейді, керісінше, тамақ немесе баспана үшін жануарларды пайдаланады. Дегенмен, паразиттердің де өз жыртқыштары бар, мысалы, Галапагос аралдарындағы кіші торғайлар алып тасбақаларды кенелерден тазартады, ал Африкадағы өгізшелер жирафтарды дәл осылай тазартады (тіпті ұяларын бездіру үшін олардың терісін де пайдаланады). Кейбір балықтар басқаларын үнемі тазалайды, осыған маманданғандары да бар, мысалы, балықтар мен креветкалар, сондай-ақ реморалар да өздерінің иелеріне жабысып тұрады. Ішінде өсетін бір паразит – трематода, оның бірі бұрын білмей жеген шаянның ішінде дамиды. Ол құстың ішегіне көшіп, одан әрі дамуы үшін қажет болғандықтан, шаянды өзін жеуге шақырып, осылайша айналымды аяқтайды. Алайда, кейбір микроскопиялық тіршілік иелері ірі шөпқоректі жануарлардың асқазанында тұрып, олардың тамақтарындағы целлюлозаны ыдыратады, осылайша олардың ас қорытуына көмектеседі.
8. "Қоршау"
1990 жылғы 21 қарашада эфирге шыққан бұл бағдарламада тамақ, жер немесе жұптасу үшін физикалық және психологиялық күрестің қалай қолданылатыны туралы толық мәлімет беріледі. Аумақтық қақтығыстың мысалы – құмырсқа, ал Аттенбороу оның агрессивтілігін көрсету үшін жанына жасалма үлгісін қояды, оны қарсыласы мүсігімен тесіп алады. Ал мидас цихлидісінде қорғануға арналған қару жоқ, сондықтан ол күш сынағында аузын пайдаланады. Керісінше, құлпынайдың алдыңғы аяқтары басқа шағын тіршіктердің қабығын жаруға жеткілікті күшті, сондықтан дау-жанжалдар мен жұптасу кезінде қауіп-қатер туындайды. Өлімге әкеп соқтыратын азық табу қаруы бар жануарлар көбінесе бір-біріне қарсы қолданбайды, себебі екі тарап та өлімге ұшырағысы келмейді. Мысалы, бір улағыш жылан қарсыласын шағудың орнына, оны құлатуға тырысады. Қасқырлар мен ірі мысықтар көбінесе қорқыту үшін ыңыршу мен дене тіліне жүгінеді. Еркек зебралардың арасындағы таласқа шектеу жоқ: жеңімпаз анықталғанша шабу және тістесу қолданылады, ал жирафтар мойындарын бір-біріне соғады. Әдетте тыныш табиғатты танытқан тау гориллалары ойын кезінде ұрысқа қатысып, біреуі үрейленгенін бақылаусыз зәр шығару арқылы көрсетеді. Мүйіздері немесе шаныштары бар ірі шөпқоректілер оларды әйелдерге үстемдік ету үшін пайдалануға бейім. Еркек бозаулар мен Аляскалық бұқалардың арасындағы айқас өте қатыгез болады – кейде өлімге дейін созылады.
9. "Достар мен қарсыластар"
1990 жылдың 28 қарашасында көрсетілген бұл бөлімде әлеуметтік топтарда өмір сүретін жануарлардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау тәсілдері зерттеледі. Жалғыз бүркіттің өмірі, Исландиядан 1600 километр сапар шегіп Шотландияға келген қара құлармен салыстырылады. Олар келген соң, аумақ үшін бұрыннан бар жануарлармен күресуге мәжбүр болады, көбінесе жұп немесе отбасы жеңіске жетеді. Аттенборо фермадағы тауықтардың арасындағы үстемдік ретін көрсету үшін пайдаланады. Касиктер жыртқыштарды қорғау үшін бірігіп жұмыс істейді, бірақ олардың өзара күресі үстемдік ретін орнатуға бағытталған. Арыстан тобы бұқаны ұстау үшін бірлесіп әрекет етеді. Содан кейін әр жануар денеге жетер кезін күтеді. Бабуиндер 150-ге дейін топта тіршілік етеді, олардың күрделі үстемдік иерархиясы егжей-тегжейлі қарастырылады. Вампирлердің бір-біріне қан құйып көмектесуі, түнгі азықтандырудан қалысқан көршілеріне жасаған қайрымдылығы көрсетіледі. Кішкентай мангустар шамамен оннан тұратын отбасылық топтарда өмір сүреді. Бір бөлігі азық іздеп немесе ұйықтап жатқанда, қалғандары қауіптің алдын алу үшін қарауылда тұрады және қажет болған жағдайда дереу ескертеді. Ал, ең жоғары деңгейдегі ынтымақтастықты жер астындағы жалаңаш тышқан көрсетеді, олардың 80-ге жуық тобы жұмысшыларға (түтік қазумен айналысады), сарбаздарға (қауіп болғанда ғана әрекет етеді) және бір ғана аналыққа (көбейту үшін) бөлінеді. Жапырақ кесетін құмырсқалар тамақтарын жер астына терең тасымалдайды: оны қоректік затқа айналдыру үшін арнайы саңырауқұлаққа отырғызу қажет, ал операцияның әр кезеңі әртүрлі касталық құрамдағы жеке тұлғалармен орындалады.
10. "Жат жұртпен сөйлесу"
1990 жылдың 5 желтоқсанында эфирге шыққан бұл бөлім жануарлардың қарым-қатынасына арналған. Кенияда Аттенборо тайпа мүшесімен бірге жүреді, ол балжетек құсын шақырады, ол жауап береді және екеуін ара ұясына жетелейді. Тайпа мүшесі балды алады, ал құсқа сыйлық ретінде бір бөлігі қалдырылады. Африкалық аңшы иттер газельдерді аулайды, олардың арасында ең төмен секіретіні нысанаға алынады. Торғайлар көкқұтаннан (мерлин) қашу үшін ұқсас хабар жібереді: қуып келе жатқанда ән салуды жалғастыру арқылы, ол оның жемісінің жарамды екенін және оны ұстау қиын болатынын көрсетеді (мүмкіндік принципін қараңыз). (80% жағдайда бұл дұрыс болып шығады.) Вервет маймылдарының дауыстары ең күрделілерінің біріне жатады. Олардың айтатындары тиімді түрде сөздер: олардың әрбір жыртқышын анықтайтын сөздік, сондықтан дабылдық сигнал нақты қауіпке байланысты. Кейбір жануарлар өздерінің бар екенін көрсету арқылы хабар береді, ал Аттенборо мыңдаған шырыштардың қараңғылықты жарықтандырғанын байқайды. Дыбыс су астында жылдамырақ және алысқа жүреді, 200-ден астам балық түрі оларды қарым-қатынас үшін пайдаланады. Теңіз арыстандары олардың жақындауын сезуге бейімделген. Дегенмен, су жануарларының ең көрнектісі – денесінің түсін және қалып-құрылын қарым-қатынас үшін пайдаланатын калмар. Соңында, Аттенборо дақыл дельфиндермен жүзеді. Олар ультрадыбыстық дыбыстар арқылы сөйлеседі, әрқайсысының анасынан мұра болған отбасылық дауысы бар – тиімді түрде «тегі». Олар сондай-ақ, қалыпты дыбыс, дене тілі және сезінуді пайдаланады – қысқасы, қарым-қатынасқа қабілеті жағынан олар адамның ең жақын бәсекелесі.
11. "Қозғалыстар"
1990 жылдың 12 желтоқсанында көрсетілген бұл бағдарлама жұптасу үшін қолданылатын әдістерді, әсіресе құстардың әдістерін зерттейді. Үнді флориканы ұзын шөп арасында табу қиын. Назар аудару үшін ол күніне 400 ретке дейін бір жерде секіріп тұрады. Киттер болашақ серіктеріне ән шырқайды, ал дикістің дауысын күйеулер сегіз километрден астам қашықтықта ести алады. Жануарлар тартымдылық сигналдарын жібергенде, олар басқа түрлерді шақырып алмауы керек, сондықтан олардың сыртқы түрі айқын ерекшеленеді. Аттенборо мысал ретінде аққалақтарды келтіреді: олардың шамамен алты түрі бар, олардың барлығы бір аралда мекендейді. Алайда, көк аяқты аққалақ таңдалған серігіне аяқтарын үнемі көтеріп көрсету арқылы сенімділік білдіреді. Бағдарламада тропикалық құстар мен батпақ бүркіттерінің әдемі әуе акробатикалық көрсетілімдері көрсетілсе, ал қаптал қанатты жартас жарғақ серігін тартып алу үшін күшті хош иісін пайдаланады. Ең әсерлі визуалды көрсетілімдерді лира құсы (сонымен қатар күрделі әнімен), тауыс, мылтық құсы (және көптеген басқа жұмақ құстары) көрсетеді. Бовер құсы серіктерін өзінің боверін тексеруге шақырады: ерекше дайындалған, әртүрлі түсті заттармен безендірілген шатыр немесе жол. Тринидадтағы манакин құстарының күрделі билері де қарастырылады. Соңында, Аттенборо топинің жұптасу алаңдарын бақылайды, олардың анық шекараларын бәсекелес еркектер ашкөздікпен қорғайды.
12. "Желдің жалғасы"
1990 жылдың 19 желтоқсанында көрсетілген соңғы бөлімде түрлердің өмір сүрудің басты мақсатын қалай орындап, гендерін келесі ұрпаққа қалай жеткізетіні баяндалады. Бұл – әмбебап мәселе, бірақ оған әртүрлі шешімдер табылды. Барнаклдар жылжымайды, бірақ әрқайсысының еркек және әйел жыныс жасушалары болады, соның арқасында әрбір көршісімен жұптасуға мүмкіндік алады. Ал, керісінше, әйел піл 22 айға созылатын ұзақ жүктілікке дайындалады, сондықтан баласының әкесі күшті әрі тәжірибелі болып келуін қалайды. Сондықтан ол серігін өте мұқият таңдайды. Әйел шиншилла одан да сезімтал, қаламаған күйеуді бетіне зәр шашып қуалайды. Қару қолданылғанда жұптасу қауіпті, сондықтан ата tarantula өз ниетімен сақтанып жақындайды. Оның улы тістерін ұстап қалуға қол жеткізген ғана жағдайда ол одан әрі ілгерілей алады. Кейбір түрлер үшін қолайлы сәттер сирек кездеседі: мысалы, ата қабылан аналық қабығын жаңартқанша күтуі керек, содан ғана оны ұрықтандыра алады. Теңіз арыстандарының арасында әйелдер үшін күреске түсетіні көрсетіледі, ал кейбіреулері бұл шайқасты өз пайдасына қолданып, қарсылық көрсететін әйелдерді алып қашады. Аттенбороу адамдар арасындағы моногамдық қарым-қатынастың жануарлар әлемінде сирек кездесетінін атап өтеді, бірақ патшалық альбатросты "әдемі" ерекшелік ретінде көрсетеді. Бұл жұп бес жасында танысып, жиырма жыл бірге өмір сүрген. "Егер жануарларды объективті түрде ұзақ уақыт бақыласаңыз, олардың өмірдегі басты мақсаты – гендерін келесі ұрпаққа жеткізу деген қорытындыға келесіз. Көбінесе олар оны тікелей, көбейту арқылы істейді. Ал, осыдан кейін, олар оны тікелей емес, туыстарына көмектесу арқылы жасайды, себебі олар көптеген гендерді бөліседі. Ал, адамдар келесі ұрпаққа қалдыратын мұра тек генетикалық ғана емес, бірегей мәдени мұра болып табылады, сондықтан біз де солай істейміз. Осылайша, жануарлар да, біз де ұрпақтың жалғасуы үшін түрлі қиындықтарға төтеп береміз, түрлі кедергілерді жеңіп, соңында келесі ұрпақ пайда болады." | Дэвид Аттенбороутың қорытынды сөзі.
Үй медиасы
Серия Ұлыбританияда 2 және 4 аймақтар үшін 4 дискілік DVD жиынтығы (BBCDVD1428, 27 қыркүйек 2004 жылы шығарылды) және The Life Collection бөлігі ретінде қолжетімді. Қате атаумен "Тәжірибелер" деп аталған оның жалғыз қосымша мүмкіндігі – 50 минуттық деректі фильм: "Тәжірибелердің жасалуы". Бұрын 2002 жылы қысқартылған 3 дискілік жинақ ретінде шығарылған, әр бөлімі 35 минутқа дейін қысқартылған. Сериал 2012 жылдың 12 қарашасында Ұлыбританияда Blu-ray форматында жарық көрді. Дэвид Аттенбороудың "Тәжірибелер: Мінез-құлықтың табиғи тарихы" кітабы BBC Books баспасында 1990 жылдың 4 қазанында жарық көрді және 1991 жылғы Rhône Poulenc жүлдесіне үміткер болды. 2023 жылы кітап жаңартылған күйінде қайта басылды.