Кіріспе
BBC табиғат деректік сериясы. "Life in the Freezer" – Дэвид Аттенбороу жазған және ұсынған BBC табиғат деректік сериясы, алғаш рет Ұлыбританияда 1993 жылдың 18 қарашасынан көрсетілді. Антарктиданың жылдық циклын зерттейтін бұл серия, Аттенбороның "Жер бетіндегі өмір" трилогиясынан кейінгі, арнайы зерттеулерінің біріншісі болды. Әрбір 30 минуттық бөлім (соңғысынан басқа) Антарктида құрлығында жыл бойы тіршілік ететін түрлердің өмірге бейімделу жолдарын көрсетеді. Серия National Geographic Society және Lionheart International, Inc. компанияларымен бірлесіп түсірілді. Продюсері – Аластер Фотэргилл, ал музыка авторы – Джордж Фентон. Дэвид Аттенбороның "Өмір" сериясының бір бөлігі, оған "Өмір сынақтары" (1990) алдынан, ал "Өсімдіктердің жеке өмірі" (1995) кейін жарық көрді.
Life in the Freezer is a BBC nature documentary series written and presented by David Attenborough, first transmitted in the United Kingdom from 18 November 1993. A study of the seasonal cycle of Antarctica, it was the first of Attenborough's more specialised surveys following his major trilogy that began with Life on Earth. Each of the six 30 minute episodes (except the last) examines how species cope with life on the Antarctic continent during the year. The series was produced in conjunction with The National Geographic Society and Lionheart International, Inc. The producer was Alastair Fothergill and the music was composed by George Fenton. Part of David Attenborough's 'Life' series of programmes, it was preceded by The Trials of Life (1990) and followed by The Private Life of Plants (1995).
Эпизодтар
Мен үлкен ақ құрлық, Антарктиданың дәл ортасында тұрмын. Оңтүстік полюс шамамен жарты мильдей қашықтықта. Қай бағытқа қарасаңыз да, мың шақырымға дейін мұздан басқа ештеңе жоқ. Америка Құрама Штаттарынан бір жарым есе үлкен және Еуропадан асып түсетін осы құрлықта жыл бойы 800-ден аспайтын адам тұрады. Бұл – Жер бетіндегі ең жалғыз, ең суық және тіршілікке ең қауіпті жер. Бірақ, бір-екі жерде таңғаларлықтай байлыққа толы. | Дэвид Аттенбороның сөздері
1. "Жақсылық теңіз"
1993 жылғы 18 қарашада эфирге шыққан бірінші бөлімде Антарктида материгі, оны қоршаған теңіз және аралдар, мұздықтар мен олардан пайда болатын мұз таулары таныстырылады. Бұл бөлімде құрлықтың жыл мезгілдеріне қарай қалай өзгеретіні, яғни қыс айларында айналасындағы теңіз қатып, көлемі шамамен екі есеге артатыны, "осы планетада болатын ең ірі маусымдық өзгеріс" туралы айтылады. Оңтүстік мұхитта пингвиндер, киттер мен теңіз түлкілерінің тамақтанатыны көрсетіледі. Олардың көпшілігі мол крильмен қоректенеді (ал криль өз кезегінде фитопланктон мен мұз балдырларын жейді). Кемерлі киттер крильді ұстау үшін күрделі әдіс қолданады: олар спираль тәрізді ауа көпіршіктерінен жасалған қоршау құрып, крильді оның ортасына жинап, содан кейін спиральдің ішінде жоғары секіріп, крильді аулайды. Антарктика теңізінде тамақтанатын әртүрлі теңіз құстары, әсіресе альбатростар көрсетіледі, олардың үлкен қанаттары оңтүстік сулардың күшті толқындарынан пайда болатын жоғары көтерілмелі ауа ағындарының арқасында мүмкін болады. Крильді іздеу үшін альбатростар жүздеген, тіпті мыңдаған шақырым қашықтыққа ұшып барады. Барлық құстар сөреге жиналады, ал құстардың бір тобы (оның ішінде алып петрелдер) орка қалдырған киттің қалдықтарын жейді. Көптеген құстар (пингвиндер де соның ішінде) Антарктида материгін қоршаған аралдарда жұмыртқа салады және балапандарын тамақтандырады, әсіресе Оңтүстік Георгияда альбатростар мен корольдік пингвиндер жыл бойына ұялайды.
2. "Боздың кетіп бара жатқаны"
1993 жылдың 25 қарашасында шыққан екінші бағдарлама Антарктидада көктемде қандай өзгерістер болатынын көрсетеді. Мұз теңізі континенттің төңірегінде жүздеген шақырымға созылады, бірақ Антарктикаға жақын бірнеше аралдар одан құтылып қалады. Мұндай жерлер өте құнды, себебі теңіз мұз қабаттаспағандықтан, жануарлар жағаға шығу мүмкіндігіне ие. Теңіз пілдері жағажайға қайта оралатын алғашқы жануарлар. Олар үлкен көбейту ошақтарын құрады, онда еркектер көптеген ұрғашыларға қол жеткізу және оларды ұстап тұру үшін қатыгез күреске түседі, ал ұрғашылар дайын болған кезде олармен жұптасады. Макарон пингвиндері мен мыңдаған альбатростар көбейіп, аралдарда кең аумақты алып жатады. Антарктика түбегі континенттің жаз айларында да жануарлар мекендейтін сирек аймақтарының бірі. Генту пингвиндері ұяларын жалаңаш тастарға салады, ал жұмсақ киттер жағалау бойында криль іздейді, ал Адели пингвиндері одан да оңтүстікке қарай ұялайды. Антарктиканың мұздық аймағында тіршілік ететін және көбейетін раковина жегіш иінтіктер – Жердегі ең көп санды сүтқоректілердің бірі. Қарлы тайыншалар жұмыртқаларын салуға жарамды тас табу үшін аралға шалқарып ұшып келеді.
3. "Адамдар жарысы"
1993 жылдың 2 желтоқсанында көрсетілген бұл бөлімде аймақтағы тіршіліктің көбі көбейетін жаз мезгіліне назар аударылады. Оңтүстік Грузиядағы тері тұяқтылардың колониясы көрсетіледі: жас төлдер аналарының бай, майлы сүтінің арқасында тез өсіп, жарты жылдың ішінде салмағын екі есеге арттырады. Аналықтары жұптасуға дайын болғанда, жұптасу маусымы басталады – аталықтары аумақтарды басып алып, аналықтармен жұптасуға тырысады. Десепшен аралында шашақты пингвиндер үлкен топтарға бірігіп, қардан бос таудың тік беткейлеріне көтеріледі. Қайтып келген құстар өз серіктерін дауыстарын тани отырып табады (оларды тапқанда қысқа амандасу рәсімін орындайды), сондықтан көбейту маусымында колониялар өте шулы болады. Аталықтары мен аналықтары кезекпен тамақ іздейді, оның бір бөлігін кейін балапандарына қайтарады. Жаз мезгілі континент жағалауларындағы мұздың бір бөлігін ерітеді. Таза су шөптер мен басқа да өсімдіктердің өсуіне жағдай жасайды, бұл өз кезегінде суық климатқа бейімделген кенелерге тамақ береді. Олар минус 30°C дейін температураға төтеп бере алады, себебі олардың құрамында антифриз тәрізді зат бар. Олар мұз ерігеннен кейін белсенді болады және мүмкіндік болған сайын көбейеді. Құрмештер шөптерден де оңтүстікке қарай өседі, ал кейбір қарды балдырлар жабады. Мұхитта тіршілік әлдеқайда әртүрлі, көк көзді шағаштар жарты аралының жанында балық аулайды. 300 мыңнан астам құс Скуллин монолитіне көбейю үшін келеді, ол ашық тастың сирек кездесетін аймақтарының бірі.
4. "Есік жабылады"
1993 жылғы 9 желтоқсанда эфирге шыққан бұл эпизодта көптеген жануарлардың солтүстікке қарай көшіп кетуі суреттеледі (кейбіреулері Антарктика материгінен, ал басқалары оны қоршаған шағын аралдардан), себебі материк пен оны қоршаған теңіз жаздың соңында қатып бастайды. Ройдс мүйісінде Адели пингвиндерінің ең оңтүстік колониясы дерлік толық босап, ересек пингвиндер жаңа қауырсынды балаларын теңізге жетелеуде. Жас пингвиндер көбінесе леопард тырналарының жеміне ілігіп, жартылай қатып қалған су арқылы өтуге тырысқанда қорбан болады, ал олардың жыртылған денелері изоподтар мен метрлік немертеандарға тамақ ретінде пайда болады. Бірақ теңізге шығар алдында ересек пингвиндер қауырсындарын жаңалауы керек. Мұздықтар әдетте Оңтүстік Георгияға жетпейді, ал күзде аналары мұндағы баданаларды қысқа дайындау үшін тамақтандырады. Олар қалған уақыттарын ойын-сауықпен және мұхитта жаттығу шайқастарымен өткізеді. Құлағандары жыртқыш құстар – гагаралар мен алып қана құстардың жеміне айналады. Теңіз пілдері де аралда қалып, қауырсындарын жаңартады. Оңтүстік Георгияда ұя салған альбатростар тамақтану мен жұптасуын жалғастырады, бірақ суытқыш ауа райы көптеген жануарларды одан әрі солтүстікке қарай жылжуға мәжбүрлейді.
5. "Ұлы тоңу"
1993 жылдың 16 желтоқсанында көрсетілген бұл бағдарлама ең суық ауа райында қалатындар туралы айтады. Антарктиданың дерлік барлық жануарлары көшіп кетуге мәжбүр болғандықтан, мұздың астындағы теңіз әлі де ерекше бейімделген көптеген балықтарға мекен болып табылады, олардың жасушалары туа біткен "мұздалмайтын" заттың арқасында қатып қалмайды. Көптеген балықтар басқа жануарлардың қалдықтарымен қоректенеді. Солтүстікке қарай жылмауымен ерекшеленетін ірі жануарлардың бірі – Уэдделл иті, оны полюске 1300 километрге дейін жақын жерден табуға болады. Иттердің тобы мұзды тесіп, азық іздеп суға түседі және демалу үшін қайта шығады. Аналықтары бала туу үшін мұзға оралады. Сонымен қатар, континентте қыста да кездесетін лишай сияқты алғашқы өсімдіктердің өмірі сипатталады, тіпті өте құрғақ және тоңған аңғарларда – мұнда өлген жануарлар ғасырлар бойы шірімей мұздап жатуы мүмкін. Аттенбороу Антарктиканың қаншалықты "қатал, жауыз және шөл" екенін айтады, онда адам өмірі ғана емес, тіпті "мүлдем маңызсыз" көрінеді. Сондай-ақ, "жұмыртқаларын тікелей мұзға салатын жалғыз құс" – император пингвинінің өмірі зерттеледі. Басқалары кері шегінсе, императорлар мұзға ғана емес, тіпті Антарктиканың ішіне де көшіп барады. Жана жаралған жұмыртқа аналықтан аталыққа жылдам беріледі. Олар Жердегі ең қиын жағдайда (минус 70°C температурада тығыз жатып) жұмыртқаларды күтіп бағады, ал олардың серіктері теңізге қайта оралады.
6. "Қардағы қадамдар"
1993 жылғы 23 желтоқсанда эфирге шыққан соңғы бөлімде Антарктиданы адамдардың зерттеуі, әсіресе Оңтүстік полюске барып қайтқанда командасы қаза тапқан капитан Роберт Фалькон Скотт басқарған экспедиция талқыланады. Аттенборо Скотт пен оның командасы 1911 жылғы қысты өткізген Эванс мысындағы үйді көреді. Онда олардың жақсы жабдықталған зертханасы және топтың фотографы Герберт Понтинг түсірген пленкаларды дамытқан қараңғы бөлмесі көрсетіледі. Аттенборо Скотт қолданған көлік құралдарын (бастапқыда мотосаны, понилер мен иттер, соңында жаяу) қазіргі тікұшақтармен салыстырады. Эпизод Антарктидадағы қазіргі заманғы адамдар тұратын базалардағы ғылыми жұмыстарды, әсіресе Маусон станциясын және оның Адели пингвиндерін бақылауын (ішінара іздеу құрылғылары арқылы) егжей-тегжейлі көрсетеді. Фильмнің қорытындысында Антарктидада жұмыс істеу бұрынғы зерттеулердің алғашқы күндерімен салыстырғанда қазір әлдеқайда оңай болғанымен, континенттегі адамның ізі әлі де өте сирек, себебі өнеркәсіптік пайдалануға тыйым салатын халықаралық келісімдер бар. Бір күні Эверест шыңына 30 адам шыға алатын болса да, Антарктида әлі де шалқары, жалғыз және құмды құрлық болып қала береді. Бұл жерде табиғаттың әсемдігі мен ұлылығын көруге болады, тіпті адам баласы осы планетаға келмес бұрын олар қандай болғанын дәл сол күйінде көруге мүмкіндік бар. Міне, осылай болсын, ұзақ болсын! Дэвид Аттенборо, аяқтағанда.
А. Н. Уилсонның дау-дамайлары
"Мұздақтағы өмір" көрсетілгеннен кейін, "The Independent" газетінің сол кездегі телешоулар туралы жазатын мақалашысы А.Н. Уилсон, түсірілім тобының леопард итінің жас пингвинге шабуыл жасап, денесін бөліп көрсеткен қайғылы эпизодты жасап қойғанын айыптап, мақала жазды. Ол мұндай табиғи мінез-құлықты түсіру мүмкіндігінің өте төмен екенін және түсірілім тобы қажетті кадрға қол жеткізгенше пингвин балаларын итке тастаған болуы керек деді. Аластер Фотэргилл сотқа беріп қоюмен қорқытты. Жеке келісім нәтижесінде Уилсон өзінің айыптауларының негізсіз екенін мойындап, ресми түрде кешірім сұрады және мәлімдемесінен бас тартты. "The Independent" газеті де Фотэргилл мен Аттенборо Фолкленд аралдарындағы пингвиндерге арналған қорға берген ақша сомасын жарияламады. Бұрын Уилсон Аттенбороның "Өмір сынақтары" атты бұрынғы сериясы туралы, "Маллифул" түсіріліміне қатысты ұқсас айыптаулар жасаған еді, және олардан да бас тартуға мәжбүр болған.
DVD , кітап және бейнеойын
Сериал Ұлыбританияда 2-ші және 4-ші аймақтарда бір DVD (BBCDVD1106, 2002 жылдың 16 қыркүйегінде шығарылды) және The Life Collection жинағының бір бөлігі ретінде қол жетімді. Қосымша мүмкіндіктер жоқ. Алайстер Фотергиллдің "Тыңдырғыштағы өмір: Антарктиканың табиғи тарихы" кітабы Дэвид Аттенбороудың алғы сөзімен бірге 1993 жылдың 4 қарашасында BBC Books баспасынан жарық көрді. Қазір ол басылымнан түсірілді. BBC Multimedia 1997 жылы Windows 3.1, Windows 95, Windows 98 платформаларында ойналатын "Аттенбороның Антарктикасы: Тоңазытқыштағы өмірді зерттеу" атты видео ойынды шығарды.