Кіріспе
Дэвид Аттенбороу баяндаған BBC табиғат деректік сериясы. "Құстардың өмірі" – Дэвид Аттенбороу жазған және ұсынған BBC табиғат деректік сериясы, алғаш рет Ұлыбританияда 1998 жылдың 21 қазанында көрсетілді. Құстардың эволюциясы мен мінез-құлқына арналған зерттеу, бұл Аттенбороның "Жер бетіндегі өмір" атты маңызды трилогиясынан кейінгі үшінші мамандандырылған зерттеуі болды. Он 50 минуттық әрбір бөлімде әлемдегі құстардың ұлы әртүрлілігі күнделікті өмірдің түрлі салаларымен қалай күресетіні талқыланады. Сериал BBC Worldwide Americas Inc. және PBS компанияларымен бірлесіп жасалды. Атқарушы продюсері Майк Солсбери, ал музыкасын Ян Батчер мен Стивен Фокс жазды. 1999 жылы "таңғажайып бейнелер мен кемшін ғылымды" үйлестіргені үшін Пейбоди сыйлығына ие болды. Аттенбороның "Өмір" бағдарламалар сериясының бір бөлігі, оған 1995 жылғы "Өсімдіктердің жеке өмірі" және 2002 жылғы "Сүтқоректілердің өмірі" алдын ала түсірілді. Соңғысы көрсетілгенге дейін Дэвид Аттенбороу 2000 жылғы "Жер шарының жағдайы" және 2001 жылғы "Көк планета" деректік фильмдерін баяндады.
The Life of Birds is a BBC nature documentary series written and presented by David Attenborough, first transmitted in the United Kingdom from 21 October 1998. A study of the evolution and habits of birds, it was the third of Attenborough's specialised surveys following his major trilogy that began with Life on Earth. Each of the ten 50 minute episodes discusses how the huge variety of birds in the world deal with a different aspect of their day to day existence. The series was produced in conjunction with BBC Worldwide Americas Inc. and PBS. The executive producer was Mike Salisbury and the music was composed by Ian Butcher and Steven Faux. It won a Peabody Award in 1999 for combining "spectacular imagery and impeccable science." Part of Attenborough's 'Life' series of programmes, it was preceded by The Private Life of Plants (1995), and followed by The Life of Mammals (2002). Before the latter was transmitted, David Attenborough presented State of the Planet (2000) and narrated The Blue Planet (2001).
Эпизодтар
Құстар – әлемдегі ең шебер ұшқыштар. Олар биік және төмен, жоғары жылдамдықпен де, өте баяу да ұшады. Әрі әрқашан керемет дәлдік және бақылаумен. | Дэвид Аттенбороның кіріспе сөзі.
1. "Ұшу керек пе, жоқ па?"
1998 жылдың 21 қазанында шыққан бірінші бөлімде құстардың жәндіктерден кейін қалай ұшуға көшкені қарастырылады. Бұл оқиға Мексикада басталады, онда Аттенборо жарғанаттардың қызыл құйрықты бүркіттен қалай жеңіліп қалғанын байқайды. Птерозаврлар құстардың алда тұрғандары болды, олар құс құрттары ұшу мүмкіндігін дамытқаннан кейін 150 миллион жыл өткен соң пайда болды, бірақ ақырында динозаврлармен бірге жойылып кетті. Оған дейін құстар Археоптерикс сияқты ерте түрлерден, яғни алғашқы періктерге ие тіршілік иелерінен эволюциялаған болатын. Оның тұқымдастығын секіргіштер арқылы анықтауға болады, ал қазіргі кездегі кейбір түрлер, мысалы, ұшатын кесіртке, осы эволюцияның қалай жүргенін көрсетуі мүмкін. Ең ірі құстардың бірі – қорқыныш құс, ол динозаврлар жойылғаннан кейін көбейіп, 2,5 метрге дейін биіктікке жеткен. Ал салыстыра келгенде, страус, тікелей туыс болмаса да, ең ірі және ауыр құс болып табылады. Көптеген құстардың ұшуға көшуіне хищниктерден қашу себеп болғандықтан, олардың ұшпайтын туыстары жаулары аз болғандықтан пайда болды. Осыған сәйкес, мұндай түрлер көбінесе аралдарда кездеседі, сондықтан Аттенборо Жаңа Зеландияға барып, оның әртүрлілігін, әсіресе кивиді бақылайды. Сондай-ақ, қазір жоқ болған тағы бір алып – моа да көрсетілген. Такахе өте сирек кездеседі, және Жаңа Зеландия тауларында Аттенборо бар болғаны 40 жұптан тұратын популяциядан біреуін табады. Соңында, жойылу қаупі төнген тағы бір мысал – какапо, бір кезде оның саны 61-ге дейін азайған. Еркек құстың дауысы естіледі – ұясынан алысқа естілетін, қатты күшейтілген терең үн.
2. "Ұшудың шеберлігі"
1998 жылдың 28 қазанында көрсетілген екінші бағдарлама ұшу механикасына арналған. Құстың ауаға көтерілуі – оның ең қиын әрекеті. Аттенборо Япон құстарында ағаштарға шығып, ұшуға қолайлы биіктікке жеткенін байқады. Альбатрос тым үлкен болғандықтан, қанаттары арқылы ауа ағынын тудыру үшін ұзақ жүгіріп, содан кейін ғана ұшыра алады. Құс қонғанда аз энергия жұмсайды, бірақ оған шеберлік қажет, әсіресе ірі құстар үшін, мысалы, аққу үшін. Салмақты азайту үшін оның мүсілі сүйектен емес, кератиннен жасалған, жеңіл қаңқасы және қауырсындары бар, олар мұқият күтіледі. Шағын бүркіт ауадағы ең жылдам құс рекордын сақтайды, сағатына 300 км астам жылдамдықпен сүңгіп түседі. Керісінше, арақұс баяу ұшу арқасында аң аударуда табысқа жетеді, ал қызылқарқын аңын іздеу үшін ауада тоқталып тұрады. Бірақ осы саладағы нағыз шеберлер – колибрилер, олардың қанаттары секундына 25 рет қағылады. Көшпенді құстардың мінез-құлқы зерттеледі. Солтүстіктегі қысқа жаз маусымында қоректік заттармен қамтамасыз етілгеннен кейін, олар оңтүстікке қарай ұзақ сапарға шығады. Мысалы, қар қаздары, үздіксіз сапар шегеді, жол көрсету үшін жұлдыздар мен күннен пайдаланады. Олар жылы ауада құрлық үстінде сырғанап ұшатын, сондықтан түнде тоқтауға мәжбүр болатын бүркіттер мен қарғалармен салыстырылады.
3. "Тынықсыз тамақ"
1998 жылдың 4 қарашасында эфирге шыққан келесі бөлімде тамақтану қажеттіліктері және әртүрлі түрлердің жеке талаптарына сай қалай эволюцияцияланғандықтары туралы айтылады. Мұндай мүңкілердің түрлері көптеген. Көк сиырлар мен алтынқұстар тұқымдарды алу үшін қысқашқа ұқсас мүңкілерге ие, ал жаңғақтың пышақтай өткір мүңкісі вишняның қабығын жара алады. Дегенмен, қиықмүңкілер өз жақтарын қарама-қарсы бағытта бұра алатын жалғыз құс. Жазғы уақытта қарғалар еменді жерге көміп қыста сақтайды, ал тоқылдақтар бір ағаштың ішінде 60 мыңға дейін еменді сақтай алады. Сондай-ақ, шырынды алудың әртүрлі тәсілдері бар. Хоатзин – жалғыз жапырақ жейтін маман, сондықтан оның ас қорыту жүйесі малға ұқсас. Өсімдіктер тозаңдануға көмектесу үшін құстарды шақырады және оларға нектар сыйлайды. Құсқаралар басқа ештеңе жемейді, ал қылышмүңкінің мүңкісі денесіне қатысты ең ұзын мүңкі болып табылады. Сонымен қатар, жәндіктер де өте құнды, ал Галапагос шымтезектері еңбекқорлық көрсетеді, себебі олар қабықты сыпырып қана қоймай, сонымен қатар өздерінің жемістеріне жету үшін «құралдарды» пайдаланады. Қарғалар ең зиялы құстардың қатарында саналады, және біреуі құлаған ағаш ішіндегі құртты шаншу үшін тармақшаны қолданады. Көкқұтан – мүмкіндікті пайдаланушы, және Аттенбороу біреуінің жер қазғанда тамақ іздеп жүргенін байқайды. Оңтүстік Америкада, мал бақташысы шалқар капибараның үстіне отырып, жайылымдап жүрген серігінен шашырап қалған тамақты анықтау үшін қолайлы жағдайға ие болады.
4. "Ет жеушілер"
1998 жылдың 11 қарашасында эфирге шыққан бұл бөлімде етпен қоректенетін құстар мен олардың аң аулау тәсілдері қарастырылады. Жаңа Зеландияда Аттенбороу кеаларды (париоттарды) бақылайды, олар тек ет жемейді, бірақ шыршалы су құсының қуысына балапаны үшін шабуыл жасайды. Дегенмен, бағдарламаның көп бөлігі жыртқыш құстарға – мысықтарға, бүркіттерге, қырандарға, соқырларға және қарғаларға арналған. Құрбандарын табу және қуу үшін олардың көру және есту қабілеттері өте өткір. Қарғалар ерекше, себебі олар басқалар қалдырғандарды жейді, ал бір мәйіт табылғанда, оған соншама көп құс қонады ki мәйіт олардың астында жасырынып кетеді. Түркиялық қарға өз тобында ерекше, өйткені оның иіс сезу қабілеті де өте жақсы. Қырандар өз аумағын қатал қорғайды, және теңіз қыранының жұптары әуеде шайқасқандары көрсетіледі. Галапагос қыраны теңіз игуаналарын аулайды, бірақ ол оны тек олардың осал кезінде, көбейтілу маусымында ғана жасай алады. Африкалық жұмбақ құс ерекше ұзын, екі буынды аяқтарының арқасында жер астындағы жануарларды аулауға бейімделген. Керісінше, шыршаның кескіш мүсіні мен тырнақтары жоқ, сондықтан ол олжасын акацияның тікендеріне қадап, бөліктеп жейді. Ламмергейер сүйектерді жейді және оларды жұтылуға қолайлы мөлшерге дейін бөлшектеу үшін биік тастарға тастайды. Сондай-ақ еуразиялық қызылқарқын, жалпаққанат және шақылдақ соқырлар да көрсетілген.
5. "Балық аулау"
1998 жылдың 18 қарашасында көрсетілген келесі бағдарламада өзендер мен мұхиттардың тұрғындары туралы айтылады. Суқар суға толық батып, азық іздейді, ал балықшы құс "гарпун" тәсілін қолданып, биік тұстан суға сүңгіп кіреді. Дегенмен, қасқырбалық екі әдістің комбинациясын пайдаланады, ол жебесін су астында қуалап, содан кейін сүңгіп шабады. Керісінше, қызыл аяқ құс су жануарларын қорқыту үшін бірнеше қимылдар жасайды. Скимерлердің үстіңгі және төменгі мандыбулалары әртүрлі өлшемде болады, төменгісі кішкентай балықтарды су бетінен ұстау үшін қолданылады. Ыдырап жүзушілер әртүрлі балық аулау дағдыларын дамытқан. Мысалы, үйрек су бетінде азықтанады, ал басқалары, мысалы, суқар, су астында жақсы жүзеді. Толқынға қарсы жүзушілер, таяз суларда, толқын кеткен кезде лайлы жерлерде тамақтануға бейімделген, оларға авоцеттер, құлқалар, довичерлер және құмдық қазғыштар жатады. Пеликан топта тамақтанады, олардың қапшалы мүңкілері бірлесіп қолданғанда тиімдірек болады. Бобилер ашық мұхиттарда балық аулайды және олардың үйір-үйір балыққа шабуылдауы көрсетіледі. Аттенборо Австралиядан тысқары орналасқан Лорд-Хоу аралына сапар шегеді және әртүрлі құстардың дауыстарын еліктеу арқылы, осы аймаққа тән қызығушылық танытқан Провиденс құстарын зерттеуге шақырады. Олардың мекендемесінде адамдар болмағандықтан, олар өте сенімді, Аттенборо оның қолына қонғанда оны байқайды. Көрінетін бос мұхиттың үстінде, бағдарлама жүргізушісі бірнеше секунд ішінде оны балық майын суға лақтыру арқылы түрлі теңіз құстарымен толтыра алады.
6. "Жарғалар мен әндер"
1998 жылдың 25 қарашасында көрсетілген бұл бөлімде байланыс жасау тәсілдері сипатталады. Швециядағы далалық торғайлар өздерінің ұясына қасқырдың шабуыл жасауына қарсы бірлесіп дауыс көтеріп ескертеді. Алайда, Англиядағы ормандарда барлық түрлер бірігіп, жақындап келе жатқан қауіп туралы бірін-бірі сырттан көрінбей ескертеді. Керісінше, күнқұсы (sunbittern) шабуылдаушы бүркіттерді қорқыту үшін қауырсындарын кең жаяды. Шығалдақтар отбасы мүшелері түстің тануға қалай көмектесетінін көрсетеді. Құстардың түсті жақсы көру қабілеті бар, және көптеген түрлердің қауырсындары ультракөк сәулеге реакция жасайды. Торғайлар сияқты, үйір құстардың да ағалық белгісін анықтайтын "дәрежелік жүйесі" бар. Патагонияда Аттенборо дыбыстың тиімділігін көрсетеді: ол Магелланның ағаш тоқылдағын ағашқа соғу арқылы шақырады. Тропикалық жаңбырлы ормандардың ерекшелігі, олардың тұрғындары басқа орталардағылардан гөрі әлдеқайда жоғарырақ дауыстайды, және мұндай бірнеше түрлер көрсетіледі. Қызылқұйрықтар (saddlebacks) өз дауыстарын түрліше өзгертеді, тіпті әртүрлі аймақтардан келген жеке құстарды да анықтауға болады. Таңғы ән салудың себебі әлі де құпия болып қалуда, себебі көптеген құстардың бір уақытта ән салу себебін толыққанды түсінуге әлі де зор жұмыс жасау керек. (Аумақты белгілеу немесе жұптасу үшін тартымды болу – екі мүмкін себеп.) Соңында, Аттенборо керемет лира құсын көптеген дағдылары бар орындаушы ретінде таныстырады: ол шебер имитацияшы, және бұл лира құсы басқа түрлерді ғана емес, сонымен қатар камераларды, автокөліктің дабылын және тізбелі араны да еліктейді.
7. "Көші-қон табу"
1998 жылдың 2 желтоқсанында көрсетілген бұл бағдарлама жұптасу ритуалдарын талқылайды. Егер еркек құс серік іздеп, қолайлы ұясы болса, ол бұл туралы дауысымен, көрінетін әрекеттерімен немесе екеуінің біріктірілімімен хабарлауы керек. Фрегат құсы – мұның бір мысалы, оның кеудесі ісіп кетеді. Бұқаның жұптасуы, көптеген басқа түрлер сияқты, сыйлық ұсынумен де аяқталады. Кейбір түрлер үшін би маңызды рөл атқарады, мысалы, су қаздары pas de deux биін орындайды. Жеке билейтін тастың әтеші манакиннің командалық биімен салыстырылады. Жұптар бір-біріне сенім артқаннан кейін, бір-бірін күтіммен тазартады. Жұптасқаннан кейін, олар әдетте бірге тұрып, болашақ ұрпақтарын тәрбиелейді. Теминк трагопаны әдемі әрі түрлі-түсті мойнымен, Гималай моналы жарқыраған қауырсындарымен, ал үлкен құйрықты үлкен аргус – түрлі-түсті және зор құйрығымен ерекшеленеді. Осы тұрғыда, рея мен фалароп ерекше болып табылады, себебі екеуінің де жұмыртқаларын ана емес, әке бадиды. Кейбір мешіт құстар сыйлық іздеп жүрген серігінің ұя салу шеберлігіне қарай бағалайды, бұл олардың мінез-құлқының ерекше бір бөлігі. Бауэрбұрт ең әсем көрсетілімдердің бірін ұйымдастырады: заттармен безендірілген, үйге ұқсас құрылыс. Ерлер арасындағы бәсекелестік қатал болуы мүмкін, Шотландияда Аттенбороу бәсекелес каперциллийлердің бірі алып барушыны қуғаннан кейін шайқасқа түсетінін көрді. Құстар арасында полиандрия кең таралмаған, бірақ керемет жұлдызқұс оны көрсетеді, онда аталықтың отбасында оның баласы емес жастар да болуы мүмкін.
8. "Бұрынғы талаптары"
1998 жылдың 9 желтоқсанында көрсетілген бұл бөлім, құстар балапандарын өмірге әкелу үшін қандай қиындықтарға баратынын көрсетеді. Аттенборо Сейшель аралдарындағы аралдан бастайды, онда бұрыннан-ақ қанаттарында тіршілік еткен қара тұзбас чайкалар жұмыртқаларын салу үшін жерге қонған. Бұл құстар үшін қажеттілік, себебі жұмыртқалар тым ауыр болғандықтан, оларды ұзақ уақыт ауада ұстау мүмкін емес. Ұяларды жыртқыштардан мүмкіндігінше алыс ұстау қажет, сондықтан олар үшін ерекше орындар көрсетіледі, мысалы: Оңтүстік Америкадағы Игуасу шарлауының су пердесінің артында (свифттер таңдаған), Аргентина жағалауындағы жартастарда попугайлар, құмырсқалардың ұясы, оны тоқылдақ пайдаланады, және аналық мүйізді құстың өзін тығыздап жабатын ағаш қуысы. Жұмыртқалар жылуды қажет етеді, ал кейбір ұялар иесінің қауырсындарымен, ал кейбіреулері басқа жерден табылған қауырсындармен жылуға орайды. Сыртқы температура жұмыртқаның қалай шайқалатынын анықтайды. Қарлы барықұн өзі шайқауға мәжбүр, өйткені оның мекендеу ортасы осылай, бірақ малео күннің жылуынан пайдалана алады. Салатын жұмыртқалардың саны да әртүрлі: мысалы, киви тек бір жұмыртқа салады, ал көкшіл торғай көптеген жұмыртқа салады. Олардың дақтанған беті оларды жасыруға көмектеседі. Жұмыртқа ұрлайтын құстарға тукан мен карравонг жатады. Ұрыларды тоқтату үшін бірнеше стратегия қолданылады, мысалы, сары ішекқұс нақты ұясының үстіне жалған ұя салады, ал кескіш өз жарақатын білдіріп, шабуылдаушыларды алаңдатады.
9. "Ата-ана болудың қиындықтары"
1998 жылдың 16 желтоқсанында көрсетілген, соңғыдан екінші бөлім құстардың балаларын қалай өсіретініне назар аударады. Жұмыртқаларын сәтті жасырғаннан кейін, олардың шығуы кезігі жетеді – және содан кейін нағыз қиындық басталады: балапандарды тамақтандыру. Лапландиялық қарлы бұлбұлдар мен су құстарында күні бойы үзіліссіз тамақтандыру көрсетілген. Гулдиан финчінің қосымша мәселесі бар, оның ағаш қуыс ұясы іштен қараңғы болғандықтан, жас құстардың аузында оларды анықтау үшін айқын белгілер болады. Қауырсындар қарынды қаптау үшін қауырсынмен тамақтандырылады, осылайша оны балық сүйектерінен қорғайды. Егер жеткілікті тамақ болмаса, құтылар мен пеликандар өздеріне-өздері қарсы келіп, аштықтан өлімге ұшыратады. Еуропалық көкек басқа түрлерді өз балапанын өсіруге алдайды, бірақ ол мұнда жалғыз емес. Отбасын қорғау да маңызды, сондықтан брент қаздары сақтандыру үшін қарлы барықұстардың жанында ұялайды, бірақ жұмыртқалар шыққаннан кейін, олар мен олардың балапандары көршілеріне оңай олжа болмау үшін қашуға мәжбүр. Сейшель аралдарындағы миллионға жуық қара қанатты шағалалар санының көптігінде қауіпсіздік бар екенін дәлелдейді, ал жақын маңдағы жыртқыш құстар ұрлық жасауға тырысқанда аз ғана жетістікке жетеді. Араб құлақшыларының мінез-құлқы маймылдар тобының мінез-құлқына көбірек ұқсайды: олардың барлық іс-әрекеті топтың игілігі үшін жасалады. Соңында, ұшуға шақыратын күн келеді, және есейген құс ұядан шығып, өз отбасын құру үшін кетеді.
10. "Түзімділіктің шегі"
1998 жылдың 23 желтоқсанында шыққан соңғы бағдарлама құстардың тірі қалуы үшін жеңілуге тиіс кедергілерді зерттейді. Құмқұйрық – шөлде өмір сүруге бейімделген түр: оның кеудесіндегі қауырсындары суды сіңіріп алып, оны балапандарына жеткізе алады. Сонымен қатар, краб-пловер құмға ұя салады және қолайлы температураға жететінше терең қазып, қоршалады. Алыс жерлерді таңдаған құстар, мысалы, Африкадағы содалы көлдегі фламинголар, үлкен санымен көбейе алады. Ал қыс мезгілінде, әлемдегі көзілдірикті үйқыбуынның барлық популяциясын тек Ақ мұхиттың шағын бөліктеріндегі бірнеше топта табуға болады. Қала салыстырмалы түрде жаңа мекен, бірақ көптеген құстар оған бейімделді, мысалы, Сан-Паулудағы американдық қара қарғалар. Жапонияда қарғалар жаңғақтарды жаяу өткелдерге тастап, қозғалыс тоқтағанға дейін күтеді де, сосын жинап алады. Солтүстік Америкада қызғылт мартиндер ұя салу үшін адамдарға толық тәуелді болып қалды. Аттенборо Тынық мұхитындағы Гуам аралын мысалға келтіреді, онда 1940 жылдары қоңыр ағаш жыландарының кездейсоқ әкелінуі салдарынан құстардың популяциясы құрып кетті. Құрып кетуге себеп болған аң аулаудың мысалдары – хуиа, үлкен гагарка және ең танымал – додо. Дегенмен, Австралияның қызғылт ішті попугайы, қызғылт көгершін және эхо попугайы (соңғы екеуі Маврикийден) сияқты құтқару жұмыстары жүргізілуде. Құстар бізден әлдеқайда бұрын континенттер арасында ұшып жүрді. Олар Антарктидаға, Жердегі ең суық жерге, бізден бұрын жетті. Олар ең ыстық шөлдерде де тіршілік ете алады. Кейбіреулері жылдар бойы қанаттарын жаймай ұшып жүреді. Олар бүкіл дүниені айналып өте алады. Енді біз Жерді, теңізді және аспанды басып алдық, бірақ біліммен, ептілікпен және қамқорлықпен, егер біз қаласақ, құстардың барлық сұлулығы мен әртүрлілігі үшін Жерде орын қалдыра аламыз. Әрине, біз солай істеуіміз керек. | Дэвид Аттенборо, қорытынды сөздері
DVD және кітап
Серия Ұлыбританияда 2 және 4 аймақтар үшін үш дискілік DVD (BBCDVD1020, 2000 жылдың 4 желтоқсанында шығарылды) және "The Life Collection" жинағының бір бөлігі ретінде қолжетімді. Әрбір бөлімде қосымша материалдар бар, олар жеке қолжетімді. Дэвид Аттенбороның "Құстардың өмірі" кітабы BBC Books баспасынан 1998 жылдың 24 қыркүйегінде жарық көрді.