Үндістандағы индуисттік паломничество және фестиваль

Кіріспе

Индуизмдегі маңызды зырарат және фестиваль – Құмбы меласы немесе Құмбы меласы. 2019 жылдың 4 ақпанында Құмбы меласында ең ірі көпшілік жиыны тіркелді. Фестиваль суға шомылу рәсімімен, сондай-ақ көптеген жәрмеңкелермен, білім берумен, қасиетті адамдардың діни сөздерімен, монахтардың көптеп жиналуымен және ойын-сауықпен қоса, қоғамдық сауда-саттықпен ерекшеленеді. Сенушілер бұл өзендерде шомылудың өткен қателіктері үшін тазарту, тәубе ету және күнәдан арылу жолы екеніне сенеді. Фестиваль дәстүрлі түрде 8-ғасырғы индуист философ және әулие Ади Шанкараға, оның философиялық талқылаулар мен пікірталастар үшін индуисттік монастырлармен бірге ірі индуисттік жиындарды ұйымдастыру жөніндегі күш-жігерінің бір бөлігі ретінде есептеледі. Сондай-ақ, индуизмде жыл сайынғы Магха Мела туралы жазбалар бар – 6 немесе 12 жыл сайын үлкен жиындармен, онда қажылар көптеп жиналды және рәсімдердің бірі өзенге немесе қасиетті су қоймасына шомылуды қамтыды. Кама Маклиннің сөзіне сәйкес, отаршылдық кезеңдегі әлеуметтік-саяси өзгерістер және шығыстануға реакция, 1857 жылғы Үндістан көтерілісінен кейін ежелгі Магха Меланың қазіргі заманғы Құмбы Меласы ретінде жаңадан құрылуына және қайта жандануына әкелді. Әдетте, Аллахабад/Праяградж Құмбы Меласынан 3 жыл өткен соң өтеді. Үндістанның көптеген аймақтарында осыған ұқсас, бірақ кішігірім қауымдық зырарат және шомылу фестивальдері Магха Мела, Макар Мела немесе оған баламасы ретінде белгілі. Мысалы, Тамил Надуда суға батыру рәсімімен бірге Магха Мела фестивалі ежелгі тарихқа ие. Бұл фестиваль 12 жыл сайын Кумбаконамдағы Махамахам су қоймасында (Кавери өзенінің жанында) өтіп, миллиондаған оңтүстік үнді индуистерін тартады және «Тамил Құмбы Меласы» деп сипатталады. Магха Мела немесе Макар Мела шомылу зырараттары мен жәрмеңкелері Құмбы Мела деп аталған басқа орындарға Курукшетра, Сонипат кіреді.

Hindu pilgrimage and festival celebrated in India

Kumbh Mela or Kumbha Mela (,/k//ʊ//m//b// /'/m//eɪ//l//ə/) is a major pilgrimage and festival in Hinduism, On February 4, 2019, Kumbh Mela witnessed the largest public gathering. The festival is marked by a ritual dip in the waters, but it is also a celebration of community commerce with numerous fairs, education, religious discourses by saints, mass gatherings of monks, and entertainment. The seekers believe that bathing in these rivers is a means to prāyaścitta (atonement, penance, restorative action) for past mistakes, and that it cleanses them of their sins. The festival is traditionally credited to the 8th century Hindu philosopher and saint Adi Shankara, as a part of his efforts to start major Hindu gatherings for philosophical discussions and debates along with Hindu monasteries across the Indian subcontinent. and inscriptions of an annual Magha Mela in Hinduism – with periodic larger gatherings after 6 or 12 years – where pilgrims gathered in massive numbers and where one of the rituals included a sacred dip in a river or holy tank. According to Kama MacLean, the socio political developments during the colonial era and a reaction to Orientalism led to the rebranding and remobilisation of the ancient Magha Mela as the modern era Kumbh Mela, particularly after the Indian Rebellion of 1857. typically about 3 years after the Allahabad / Prayagraj Kumbh Mela. Elsewhere in many parts of India, similar but smaller community pilgrimage and bathing festivals are called the Magha Mela, Makar Mela or equivalent. For example, in Tamil Nadu, the Magha Mela with water dip ritual is a festival of antiquity. This festival is held at the Mahamaham tank (near Kaveri river) every 12 years at Kumbakonam, attracts millions of South Indian Hindus and has been described as the Tamil Kumbh Mela. Other places where the Magha Mela or Makar Mela bathing pilgrimage and fairs have been called Kumbh Mela include Kurukshetra, Sonipat,

The Kumbh Melas have three dates around which the significant majority of pilgrims participate, while the festival itself lasts between one and three months around these dates. Each festival attracts millions, with the largest gathering at the Prayag Kumbh Mela and the second largest at Haridwar. According to the Encyclopædia Britannica and Indian authorities, more than 200 million Hindus gathered for the Kumbh Mela in 2019, including 50 million on the festival's most crowded day. It has been inscribed on the UNESCO's Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. The festival is observed over many days, with the day of Amavasya attracting the largest number on a single day. The Kumbh Mela authorities said that the largest one day attendance at the Kumbh Mela was 30 million on 10 February 2013, and 50 million on 4 February 2019.

Құмбы Меласының үш күні бар, олардың маңызында қажылардың басым көпшілігі қатысады, ал фестивальдің өзі осы күндердің айналасында бір-үш айға созылады. Әр фестиваль миллиондаған адамды тартады, ең ірі жиын Праяг Құмбы Меласында, ал екіншісі – Харидварда. Encyclopædia Britannica және үнді билігінің мәліметтері бойынша, 2019 жылы Құмбы Мелаға 200 миллионнан астам индуист жиналды, оның ішінде фестивальдің ең көп келуші күні 50 миллион адам болды. Ол ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне енгізілген. Фестиваль көптеген күндер бойы аталып өтеді, ал Амавасия күні бір күнінде ең көп адам жиналады. Құмбы Мела басшылығы 2013 жылдың 10 ақпанында 30 миллион, ал 2019 жылдың 4 ақпанында 50 миллион адам фестивальге келгенін мәлімдеді.

Этимологиясы мен номенклатурасы

Құмба Меласындағы Кумба санскрит тілінде "құмыра, ыдыс, тостаған" дегенді білдіреді. Астрологиялық мәтіндерде бұл термин Суқұбы (Аквариус) зодиак белгісіне де қатысты. Астрологиялық этимология біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының соңына дейін дамыған, грек зодиак идеяларының ықпалында болған. Мела сөзі санскрит тілінде "бірлесу, қосылу, кездесу, бірге жылжу, жиын, тоғысу" мағынасын білдіреді, әсіресе жәрмеңкелер мен қоғамдық тойларда қолданылады. Бұл сөз Ригведа және басқа да ежелгі индуистік мәтіндерде де кездеседі. Осылайша, Кумбх Мела – "өлімсіздік суы немесе нектары" төңірегіндегі "жиын, кездесу, бірігу" дегенді білдіреді. Тарихшылар бұл тұжырымдаманы жоққа шығарады, өйткені Самудра Мантана аңызын баяндайтын ежелгі немесе орта ғасырлық мәтіндердің ешқайсысы оны "мела" немесе фестивальмен байланыстырмайды. Санскрит пураналарын зерттеуші Джорджио Бонаццолидің пікірінше, бұл – анахронизм, яғни ертедегі аңыздардың "көп танымал қажырлы саяхат пен фестивальдің тамырларын іздеген" шағын топтың кейінгі дәуірдегі амалдарына бейімделуі. Бұл индуистік аңыз жақсылық пен жамандық күштерінің жаратылыс мұхитын араластыруынан кейін "амирта (өлімсіздік нектары) құмырасының" пайда болуын сипаттайды. Құдайлар мен демонтар осы "кумбха" нектарын иелену үшін өлімсіздікке қол жеткізу үшін күреседі. Кейінірек аңыз бойынша, құмыра төрт жерге төгіліп, осыдан төрт Кумбха Мела пайда болған. Әңгіме әртүрлі және тұрақсыз, кейбіреулер Вишнуды Мохини бейнесінде, ал басқалары Дханавантари, Гаруда немесе Индра құмыраны төккен деп айтады. Бұл оқиға кейінгі кезеңдегі Пураналарда (б.з. 3-10 ғасырлары) да кездеспейді.

Тарих

Праяг пен суға түсу зыяратының ең ерте кездесуі Ригведа Паришиштада (Ригведаға қосымша) табылады. Бұл туралы буддизмнің Пали канондарында, мысалы, Маджхима Никаяның 1.7-бөлімінде де айтылған. Мұнда Будда Праягада (Скт: Праяга) шомылу қатыгез және зұлым істерді жуып тастамайтынын, керісінше, ізгі адамның жүрегі таза және амалдары адал болу керектігін айтады. Махабхаратада Праягта суға шомылу өткен қателіктері мен кінәлары үшін прайашитта (азат ету, тәуба) ретінде еске алынады. "Тиртаятра Парва" эпосында, Ұлы соғыстан бұрын, "Магха айында Праягада тазаланып, қатаң [этикалық] серттерді сақтаған адам, ең жақсы Бхараталар, мінсіз таза болып, жұмаққа жетеді" делінеді. Соғыстан кейінгі "Анушасана Парва" эпосында бұл суға шомылу "географиялық тирта" ретінде сипатталады, оны Манаса тиртасымен (жүрек тиртасымен) біріктіру қажет, осы арқылы адам шындық, қайырымдылық, өзін-өзі бақылау, шыдамдылық және басқа да құндылықтармен өмір сүреді. Ежелгі үнді мәтіндерінде Праяга мен өзен жағасындағы мерекелерге қатысты басқа да сілтемелер бар, соның ішінде қазіргі Кумбх Мелалар өткізілетін жерлерде, бірақ Кумбх Меланың нақты жасы белгісіз. VII ғасырдағы буддалық қытай саяхатшысы Сюаньцзян (Хюэн Цан) Харша патшасы мен оның Праяг астанасын атап өтеді, ол жүздеген "дева храмдарымен" және екі буддалық мекемесімен қасиетті индус қаласы екенін мәлімдейді. Ол сондай-ақ өзендер тоғысқан жердегі суға түсу рәсімдерін еске алады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл біздің заманымыздың 644 жылы қазіргі Праяг қаласында өткен Кумбх Меланың ең ерте сақталған тарихи есебі. Индолог Кама Маклин Кумбх Мела туралы мақалалар жариялады, олар негізінен отарлық архивтер мен ағылшын тіліндегі БАҚ-қа негізделген. Ол басқа ғалымдардан алған электрондық хаттарға және VII ғасырдағы Сюаньцзян мемуарларының жаңа түсіндірмесіне сүйене отырып, Праягтағы оқиға 5 жылда бір рет (12 жыл емес) өткенін, Будда мүсіні болғанын, қайыр-садақа берілгенін және бұл буддалық мереке болуы мүмкін екенін айтады. Ал, индуизм және дін антропологиясы ғалымы Ариэль Глюклих Сюаньцзянның естеліктерінде Праягтың бір кезде адамдардың (индустердің) жандарын азат ету үшін ырымшылдықпен өзін-өзі өлтірген жер ретіндегі беделі және ертеректегі дәуірдегі брахманның осы амалды қалай тоқтатқаны туралы айтылады. Глюклихтің сөзіне қарағанда, храмдар мен шомылу алабларының атаулары сияқты басқа да егжей-тегжейлер Сюаньцзянның VII ғасырда Праягтағы индуистік тәжірибені буддалық көзқараспен көрсеткенін, және мүмкін, "қытайдағы аудиториясын көңіл көтеру үшін" жасағанын көрсетеді. Ортағасырлық Үндістанның санскриттік нұсқаулықтары басылымдар бойынша жаңартылып отырылған, мүмкін діни қызметкерлер мен экскурсоводтар паломниктік сапарға шыққандардың экономикалық табысына өзара мүдделі болғандықтан. Мацья Пурананың 103–112 тарауларында Праяг өзендері мен индуистік зыяратқа қатысты маңызы туралы ең толық мәліметтер кездеседі. Харидуардағы Кумбх Меланың алғашқы есебін 1796 жылы капитан Томас Хардвик жариялаған. Праяг меласы сияқты, Насик пен Уджайндағы суға шомылу меласы да көне. Алайда, бұл мереке Сингашт меласы деп аталған, ал "Кумбх меласы" деген тіркес 19 ғасырға дейінгі әдебиеттерде кездеспеген. Праяг, Насик және Уджайндағы ежелгі діни зыяраттық мерекелерде қолданылған "Маха Кумбх" және "Ардх Кумбх" тіркестері, көрінеді, қазіргі заманғы дәуірге тән. Праягтың Маг Меласы төрт қазіргі Кумбх Меласының ең көнесі болып саналады. Ол біздің заманымыздың алғашқы ғасырларына дейін жетеді, өйткені ол бірнеше ерте Пураналарда еске алынған. Праягтағы діни қызметкерлер сияқты, Нашиктегі және Уджайндағылар да қасиетті мәртебе үшін басқа жерлермен бәсекелесіп, өздерінің бұрынғы Маг Мелалары үшін Кумбх дәстүрін қабылдаған болуы мүмкін. Сарбаз-монахтар дәстүрі Үндістан қоғамының қалыптасқан ерекшелігі болып табылады және олар Кумбх Меласының маңызды бөлігін құрайды, сондай-ақ философиялық талқылаулар мен пікірталастар үшін индуистер жиналатын ірі орындарда да кездеседі. 1796 жылғы Харидуардағы Кумбх Меласында шайвитер мен удасилер арасында логистика және лагерь құру құқығы үшін зорлық-зомбылық орын алды. 18 ғасырда Кумбх Меласындағы салықтар мен сауда мүмкіндіктері Шығыс Үндістан компаниясының шенеуніктерінің назарын аударды. Британдық шенеуніктер салықты орташа айлық табыстан жоғары деңгейге көтерді, содан кейін қатысушылардың саны күрт төмендеді. 1858 жылғы Харидуар Кумбх Меласы туралы британдық мемлекеттік қызметкер Роберт Монтгомери Мартиннің есебінде, жармаңкеге түрлі нәсілдер мен климаттардан келген адамдар қатысқандығы айтылады. Діни қызметкерлермен, сарбаздармен және кешірім сұраушылармен қатар, жармаңкеге Бухара, Кабул, Түркістаннан жылқы саудагерлері, сондай-ақ арабтар мен парсылар келді. Жаңалықтарда азық-түлік, кондитерлік бұйымдар, киім-кешек, ойыншықтар және басқа да заттар сататын көшпелі саудагерлер де болды. Мыңдаған паломниктер түрлі көлік түрлерінде және жаяу түрде зыярат орталығына қарай жол тартты, олардың кейбіреулері түрлі-түсті киімдермен киінген, ал кейбіреулері тіпті киімсіз болды, көбінесе "Махадео Бол" және "Бол, Бол" деп айқайлады. Түнде өзен жағалары мен лагерьлер май шамдарымен жарықтандырылды, өзен үстінен фейерверктер атты және паломниктер таратқан көптеген шамдар ағысқа қарай итерілді. Жаңалыққа бірнеше индуисттік раджалар, сикх билеушілері және мұсылман нәубеттері келді. Еуропалықтар көпшілікті бақылады және бірнеше христиан миссионерлері Хардвар жармаңкесінде діни әдебиеттерін таратты, деп жазды Мартин. 1838 жылға дейін британдық шенеуніктер салық жинады, бірақ паломниктерге ешқандай инфрақұрылым немесе қызмет көрсетпеді.

The earliest mention of Prayag and the bathing pilgrimage is found in Rigveda Pariśiṣṭa (supplement to the Rigveda). It is also mentioned in the Pali canons of Buddhism, such as in section 1.7 of Majjhima Nikaya, wherein the Buddha states that bathing in Payaga (Skt: Prayaga) cannot wash away cruel and evil deeds, rather the virtuous one should be pure in heart and fair in action. The Mahabharata mentions a bathing pilgrimage at Prayag as a means of prāyaścitta (atonement, penance) for past mistakes and guilt. In Tirthayatra Parva, before the great war, the epic states "the one who observes firm [ethical] vows, having bathed at Prayaga during Magha, O best of the Bharatas, becomes spotless and reaches heaven." In Anushasana Parva, after the war, the epic elaborates this bathing pilgrimage as "geographical tirtha" that must be combined with Manasa tirtha (tirtha of the heart) whereby one lives by values such as truth, charity, self control, patience and others. There are other references to Prayaga and river side festivals in ancient Indian texts, including at the places where present day Kumbh Melas are held, but the exact age of the Kumbh Mela is uncertain. The 7th century Buddhist Chinese traveller Xuanzang (Hiuen Tsang) mentions king Harsha and his capital of Prayag, which he states to be a sacred Hindu city with hundreds of "deva temples" and two Buddhist institutions. He also mentions the Hindu bathing rituals at the junction of the rivers. According to some scholars, this is the earliest surviving historical account of the Kumbh Mela, which took place in present day Prayag in 644 CE. Kama MacLean – an Indologist who has published articles on the Kumbh Mela predominantly based on the colonial archives and English language media, states based on emails from other scholars and a more recent interpretation of the 7th century Xuanzang memoir, the Prayag event happened every 5 years (and not 12 years), featured a Buddha statue, involved alms giving and it might have been a Buddhist festival. In contrast, Ariel Glucklich – a scholar of Hinduism and Anthropology of Religion, the Xuanzang memoir includes, somewhat derisively, the reputation of Prayag as a place where people (Hindus) once committed superstitious devotional suicide to liberate their souls, and how a Brahmin of an earlier era successfully put an end to this practice. This and other details such as the names of temples and bathing pools suggest that Xuanzang presented Hindu practices at Prayag in the 7th century, from his Buddhist perspective and perhaps to "amuse his audience back in China", states Glucklich. These Sanskrit guide books of the medieval era India were updated over its editions, likely by priests and guides who had a mutual stake in the economic returns from the visiting pilgrims. One of the longest sections about Prayag rivers and its significance to Hindu pilgrimage is found in chapters 103–112 of the Matsya Purana. An early account of the Haridwar Kumbh Mela was published by Captain Thomas Hardwicke in 1796 CE. Like the Prayag mela, the bathing pilgrimage mela at Nasik and Ujjain are of considerable antiquity. However, these were referred to as Singhasth mela, and the phrase "Kumbh mela" is yet to be found in literature prior to the 19th century. The phrases such as "Maha Kumbh" and "Ardh Kumbh" in the context of the ancient religious pilgrimage festivals with a different name at Prayag, Nasik and Ujjain are evidently of a more modern era. The Magh Mela of Prayag is probably the oldest among the four modern day Kumbh Melas. It dates from the early centuries CE, given it has been mentioned in several early Puranas. Like the priests at Prayag, those at Nashik and Ujjain, competing with other places for a sacred status, may have adopted the Kumbh tradition for their pre existing Magha melas. These soldier monk traditions have been a well established feature of the Indian society, and they are prominent feature of the Kumbh melas. and major Hindu gatherings for philosophical discussions and debates. At the 1796 Kumbh Mela in Haridwar, violence broke out between the Shaivites and the Udasis on logistics and camping rights. The repetitive clashes, battle ready nature of the warrior monks, and the lucrative tax and trading opportunities at Kumbh melas in the 18th century attracted the attention of the East India Company officials. The British officials, states Dubey, raised the tax to amount greater than average monthly income and the attendance fell drastically. According to an 1858 account of the Haridwar Kumbh Mela by the British civil servant Robert Montgomery Martin, the visitors at the fair included people from a number of races and clime. Along with priests, soldiers, and religious mendicants, the fair had horse traders from Bukhara, Kabul, Turkistan as well as Arabs and Persians. The festival had roadside merchants of food grains, confectioners, clothes, toys and other items. Thousands of pilgrims in every form of transport as well as on foot marched to the pilgrimage site, dressed in colourful costumes, some without clothes, occasionally shouting "Mahadeo Bol" and "Bol, Bol" together. At night the river banks and camps illuminated with oil lamps, fireworks burst over the river, and innumerable floating lamps set by the pilgrims drifted downstream of the river. Several Hindu rajas, Sikh rulers and Muslim Nawabs visited the fair. Europeans watched the crowds and few Christian missionaries distributed their religious literature at the Hardwar Mela, wrote Martin. Prior to 1838, the British officials collected taxes but provided no infrastructure or services to the pilgrims.

Қаза, қақтығыс және жанжалдар

Құмбх мелалары қайғылы оқиғаларға куә болған. Шараф ад-Дин Әли Язди – тарихшы және түркі-монғол шабуылшысы және жаулап алушы Тимурдың өмірбаянын жазған автор, оның әскерлері Харидуарды тонап, жиналған қажыларды қырған. Аса қатыгездікпен өлтірілген қажылар, 1399 жылғы Құмбх меласына қатысушылар болған болуы мүмкін. Тимурдың жазбаларында жаппай шомылу рәсімі, бас қырқу, қасиетті Ганг өзені, қайырымдылық садақалары, осы жердің өзеннің таулық бастауына жақын екендігі және қажылардың қасиетті өзенге шомылу арқылы құтқарылатынына сенгендігі айтылады. Құмбх мелаларында бірнеше дүрбелең болған. 1820 жылы Харидуардағы дүрбелеңде 485 адам қаза болғаннан кейін, Компания үкіметі жаңа ғибаттар салу және жолдарды кеңейту сияқты кең ауқымды инфрақұрылымдық жобаларды қолға алып, одан әрі дүрбелеңдерді болдырмауға тырысты. 19-шы және 20-шы ғасырлардағы әртүрлі Құмбх мелаларында эпизодтық дүрбелеңдер болды, әр қайғылы оқиға қажылардың өзенге және ғибаттарға ағылуын басқару тәсілінде өзгерістерге әкелді. 1986 жылы дүрбелеңде 50 адам қаза тапты. 1885 жылғы Праяг Құмбх меласы Хусейн есімді мұсылманның Құмбх мела басқарушысы болып тағайындалғанда дауға себеп болды. Үнді газеттері Хусейннің "еуропалық әйелдер мен мырзалардың ләззаты үшін безендірілген қайықтардан тұратын флотты ұйымдастырып, оларды биші қыздармен, спирттік сусындармен және сиыр етімен қонақ еткенін" хабарлады, олар қажылардың шомылуын тамашалап отырғанда.

1857 жылғы көтеріліс және Тәуелсіздік қозғалысы

Колониялық мұрағаттарға сәйкес, Кумбх Меламен байланысты Праягвал қауымы отаршылдық билікке қарсылық көрсеткен және 1857 жылғы көтеріліске бастама бергендердің бірі болды. Праягвалдар христиан миссионерлерін және лауазымды тұлғаларды қолдаған отаршылдық үкіметке қарсы шықты, олар паломниктерді және өз діндәстерін "білімсіз" деп санады және индуист паломниктерін христиан дініне көшіруге күшпен тырысты. 1857 жылғы көтеріліс кезінде полковник Нилл Кумбх Мела орналасқан жерге шабуыл жасап, Праягвалдар тұратын аймақты бомбалады, оны Маклин "Аллахабадты қатыгездікпен басып беру" деп сипаттады. "Праягвалдар Аллахабадтағы миссионерлік баспаханалар мен шіркеулерді жойды". Британдықтар аймақты қайта бақылауға алғаннан кейін Праягвалдар отаршыл шенеуніктер тарапынан қуғынға ұшырады, кейбіреулері сотталып, дарға асылды, ал үкіметте айыптауға жеткілікті дәлел болмағандары да қуғынға ұшырады. Ганг және Ямуна өзендерінің қосылған жеріне жақын Кумбх Мела жерлері тәркіленіп, үкіметтік гарнизонға қосылды. 1857 жылдан кейін Праягвалдар мен Кумбх Мелаға келген көпшілік көтеріліс пен нәсілдік қуғын-сүргін туралы бейнелер салынған туларды көтеріп жүрді. Британдық БАҚ бұл паломниктер жиналыстарын және кейінгі Кумбх Мелалардағы наразылықтарды "жаулы" және "сенімсіздікпен" қарады, деді Маклин. Кумбх Мела 1947 жылға дейін тәуелсіздік қозғалысында маңызды рөл атқарды, ол жергілікті халық пен саясаткерлердің үлкен санымен жиналатын орын болды. 1906 жылы Санатан Дхарма Сабхасы Праяг Кумбх Меласында жиналып, Мадан Мохан Малавия басшылығымен Банарас индуист университетін құру туралы шешім қабылдады. Кумбх Мела сонымен қатар Хиндутва қозғалысы мен саясатының маңызды орталығы болды. 1964 жылы Харидвар Кумбх Меласында Вишва Хинду Паришад құрылды.

Қатысушылар саны мен ауқымының өсуі

Тарихи және қазіргі заманғы бағалаулар көздерге байланысты күрт өзгеше. Мысалы, отарлық дәуірдегі "Индия императорлық газеті" 1796 және 1808 жылдары Кумбх мелаға 2 мен 2,5 миллионға жуық зыяратшы келгенін хабарлаған, бірақ бұл сандар шамадан тыс екенін де айтқан. 1892-1908 жылдар аралығында, британдық Үндістанда үлкен ашаршылықтар, холера және оба эпидемиялары кезінде қажылық 300 000 мен 400 000 аралығына төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отарлық үкімет отынның тапшылығын қамтамасыз ету үшін Кумбх мелаға тыйым салды. Бұл тыйым, сондай-ақ Жапонияның Кумбх мела орнына бомбалау және геноцид жасау жоспарлап отырғаны туралы жалған хабарлар 1942 жылғы Кумбх мелаға қатысушылардың өткен онжылдықтармен салыстырғанда күрт азаюына әкелді, онда әр Кумбх мелаға шамамен 2-4 миллион зыяратшы жиналған. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін қатысушылардың саны күрт өсті. Амавася – үш маңызды суға шомылу күнінің бірінде 1954 жылғы Кумбх мелаға 5 миллионнан астам, 1977 жылғы Кумбх мелаға 10 миллионға жуық, ал 1989 жылғы Кумбх мелаға 15 миллионға жуық адам келді. 1998 жылдың 14 сәуірінде Гималай академиясының редакторының мәліметінше, 10 миллион зыяратшы Харидвардағы Кумбх мелаға ең көп адам келген күні қатысты. 2001 жылы IKONOS спутниктік суреттері үлкен адам жиналуын растады, шенеуніктер фестиваль кезінде 70 миллион адамды бағалады. Тағы бір бағалау бойынша, 2001 жылғы Кумбх мелаға ең көп адам келген мауни амавася күнінде шамамен 30 миллион адам қатысты. 2007 жылы 45 күндік Ардха Кумбх мелаға Праягражда 70 миллионға жуық зыяратшы келді. 2013 жылы Праяграждағы Кумбх мелаға 120 миллион зыяратшы келді. Джеймс Лохтефелдтің айтуынша, Кумбх меласы "әлемдегі ең ірі діни жиын ретінде кеңінен танылған". Кама Маклиннің сөзіне сәйкес, координаторлар мен қатысушылардың өзі Кумбх фестивалінің мәртебесінің бір бөлігі миллиондаған адамдар өзен жағалауында ынтымақ пен ортақ мұра сезімімен бейбіт жиналатын "бауырластық пен махаббат сезімі" екенін айтады.

Орналасқан жерлер

Көптеген орындар мен жәрмеңкелер жергілікті түрде "Кумбх Мела" деп аталады. Олардың ішінде төрт орын кеңінен Кумбх Меласы ретінде танылады: Праяградж, Харидуар, Тримбак-Нашик және Уджайн, сондай-ақ Сонипат.

Тарихи фестивальді басқару

Құмбх меласы ондаған миллион қажыны тартады. Фестиваль алаңында қауіпсіз және жайлы уақытша тұруды қамтамасыз ету – күрделі және қиын міндет. Лагерь құру (сантхалар / аххаралар), тағам, су, санитария, шұғыл медициналық көмек, өрттен қорғау қызметі, полиция, төтенше жағдайларды басқаруға дайындық, адамдардың қозғалысы – бәріне алдын ала жантық жоспарлау қажет. Әсіресе Праяг қаласында фестиваль кезінде алаңның көп бөлігі суға батып қалады. Фестивальді ұйымдастырушылардың қажыларға қажетті уақытша инфрақұрылымды салуға және аяқтауға екі жарым ай ғана уақыты бар, бұл міндетті одан да қиындатады.

Шомылу және шерулер

Құмбх Меланың басты рәсімі – дұға оқып, өзен суына шомылу. Дәстүр бойынша, амавасия күні – шомылуға ең артық күні – индуист паломниктері алғашқы болып он үш саду ахараның келуін күтеді. Бұл шара шахи снан немесе раджйоги снан деп аталады және мерекелік шерумен, тулармен, байрақтармен, пілдермен, жылқылармен, музыканттармен және жалаңаш немесе аздап киінген монахтармен бірге тойланады. Нага немесе жалаңаш болу құқығы – материалдық әлемнен үзіліп, қасиеттілікке жеткендігінің белгісі саналады. Ең ірі топ – Ади Шанкарадан бастау алған Джуна ахарасы, ол Үндістанның ең ірі төрт индуист монастырының әртүрлі өкілдерін біріктіреді, олардың штаб-пәтері Срингери, Дварка, Джотирмата және Говардханада орналасқан. Маханирбани және Ниранджани – тағы да ірі топтар, әр ахараның өз қасиеттілері мен ұстаздары бар. Көптеген адамдар монахтардың шеруін құрметпен қарсы алып, шапалақ соғады. Монахтар шомылғаннан кейін, фестиваль күні алыс-жақын жерлерден келген паломниктікке шомылуға ашылады. Паломниктердің шомылу рәсіміне Праягвал діни қызметкері көмектеседі немесе жеке, қарапайым шомылу рәсімі болады. Көмек көрсетілген жағдайда, рәсімдер мұндана (бас шашу), гүлдер, сүңгір, сүт немесе кокос сияқты құрбандықтармен дұға оқу, шрадхамен (ата-аналарды еске алуға арналған дұға) және гимндер оқумен басталуы мүмкін. Күрделі рәсімдерге діни қызметкер басқаратын яджня (хома) кіруі мүмкін. Осы өзен жағасындағы рәсімдерден кейін, паломник суға шомылып, тұрып, қысқа уақыт дұға оқып, содан кейін өзеннен шығады. Содан кейін көптеген адамдар жақын жердегі ежелгі индуист ғибадатханаларын аралауға бет түзеді. Шомылу рәсімінің бірнеше себептері бар. Ең маңыздысы – Кумбх Мела қасиетті орындарына сапар жасау және осы қасиетті өзендерде шомылудың құтқарушылық құндылығы, мокша – қайта туу (самсара) циклынан құтылудың жолы. Бұл сапар индуист мәтіндерінде қателіктер жасаған немесе күнә жасаған, олар өкініш білдірген және осы қателіктері үшін праяшчитта (кәффарат, тәуба) ретінде ұсынылған. Қасиетті өзендерде тәуба ету және тазару мақсатымен сапар жасау мен шомылудың Веда дәуіріндегі тұжырымдары бар және бұл индуизмнің ерте дхарма әдебиетінде талқыланады.

Bathing, or a dip in the river waters, with a prayer, is the central ritual of the Kumbh Melas for all pilgrims. Traditionally, on amavasya – the most cherished day for bathing – the Hindu pilgrims welcome and wait for the thirteen sadhu akharas to bathe first. This event – called shahi snan or rajyogi snan – is marked by a celebratory processional march, with banners, flags, elephants, horses and musicians along with the naked or scantily clad monks,refn|group=note|The right to be naga, or naked, is considered a sign of separation from the material world. The largest contingent is the Juna akhara, traced to Adi Shankara, representing a diverse mix from the four of the largest Hindu monasteries in India with their headquarters at Sringeri, Dvarka, Jyotirmatha and Govardhana. The Mahanirbani and Niranjani are the other large contingents, and each akhara has their own lineage of saints and teachers. Large crowds gather in reverence and cheer for this procession of monks. Once these monks have taken the dip, the festival day opens for bathing by the pilgrims from far and near the site. The bathing ritual by the pilgrims may be aided by a Prayagwal priest or maybe a simple dip that is private. When aided, the rituals may begin with mundan (shaving of head), prayers with offerings such as flowers, sindur (vermilion), milk or coconut, along with the recitation of hymns with shradha (prayers in the honour of one's ancestors). More elaborate ceremonies include a yajna (homa) led by a priest. After these river side rituals, the pilgrim then takes a dip in the water, stands up, prays for a short while, then exits the river waters. Many then proceed to visit old Hindu temples near the site. The motivations for the bathing ritual are several. The most significant is the belief that the tirtha (pilgrimage) to the Kumbh Mela sites and then bathing in these holy rivers has a salvific value, moksha – a means to liberation from the cycle of rebirths (samsara). The pilgrimage is also recommended in Hindu texts to those who have made mistakes or sinned, repent their errors and as a means of prāyaścitta (atonement, penance) for these mistakes. Pilgrimage and bathing in holy rivers with a motivation to do penance and as a means to self purify has Vedic precedents and is discussed in the early dharma literature of Hinduism.

Той-томалақтар мен талқылаулар

Кейбір паломниктер діни дәстүрлерінің бір бөлігі ретінде ұзақ қашықтықты жүріп, жалаң аяқ келеді. Көптеген қажылар бір-екі күнге қалады, бірақ кейбіреулері фестиваль кезінде Мағ айының толық мерзіміне қалады және сол уақытта қатаң өмір сүреді. Олар рухани дәрістер тыңдайды, ай бойы ораза ұстайды және дұға етеді, ал мұндай Құмбы қажылары кальпавасилер деп аталады. Дәстүр бойынша фестиваль алаңында тек вегетариандық тағамдар ғана ұсынылады, себебі жануарларға жасалған зорлық-зомбылыққа жол берілмейді. Көптеген қажылар ішінара (күніне бір рет тамақтану) немесе толық ораза (күн бойы ораза ұстау) ұстанады, ал кейбіреулері мол тағамдардан бас тартады. Бұл қағидалар мерекелік дастарқандармен тоқтатылады, онда көптеген адамдар қатар отырып, қайырымдылықпен жиналған ақшаға еріктілер дайындаған махапрасада – бірлескен тамақпен бөліседі. Дәстүр бойынша, отбасылар мен компаниялар, әсіресе монахтар мен мұқтаж қажылар үшін, азық-түлік қайырымдылығы (анна дана) шараларын демеушілік етеді. Әкімшілік түрлі штаттардан әкелінген дәмді тағамдар ұсынатын бірнеше азық-түлік стендтерін ашты. Меладағы басқа да іс-шараларға діни талқылаулар (правачан), құлшылық әндері (киртан) және діни жиналыстар кіреді, онда діни ілімдер талқыланып, бекітіледі (шастрарта).

Дәрісхан

Даршан, немесе көру, Кумбх Меланың маңызды бөлігі болып табылады. Адамдар Кумбх Мелаға оқиғаның діни және тұрмыстық аспектілерін бақылау және сезіну үшін арнайы сапар шегеді. Кумбх Мелаға қатысатын екі негізгі топқа садхулар (һинд дінінің қасиетті адамдары) және қажылар кіреді. Садхулар үздіксіз йогалық тәжірибелері арқылы өмірдің өткіншілігін көрсетеді. Садхулар Кумбх Мелаға индуистердің көпшілігіне қолжетімді болу үшін келеді. Бұл индуистерге садхулармен байланысқа түсуге және "даршан" алуға мүмкіндік береді. Олар "рухани өмірінде нұсқау мен кеңес іздеуге тырысады". Даршан – бұл визуалды алмасуға негізделген, онда діни құдаймен байланыс орнатылып, ғибадат етуші құдайлық күшті көзбен "іше алады". Кумбх Мела лагерьтерде ұйымдастырылады, бұл индуистерге садхуларға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Даршан Кумбх Меланың маңызды бөлігі болғандықтан, ғибадат етушілер діни құдайларды ренжітпеу үшін сақтық танытуы керек. Садхуларды көру қатаң бақыланады және ғибадат етушілер көбінесе олардың аяқтарына сыйлықтар қалдырады. "Нирванаға қысқа жол": Ник Дейдің режиссерлік жұмысы және "Маурицио Бенаццоның" продюсерлігімен түсірілген "Кумбх Мела" (2004), Надим Уддиннің "Өзен әндері" (2004), "Кумбх Мела" (2008), Украинаның діни зерттеулер жобасы "Ахамоттың" "Кумбх Мела 2013: Махатягимен бірге өмір" (2013), "Кумбх Мела: Нагалармен бірге саяхат" (2011), Джонас Шейу мен Филипп Эйердің режиссерлік жұмысы "Амрит: Өлместіктің нәрi" (2012). 2007 жылы National Geographic Карина Холденнің режиссерлігімен және ғалым Кама Маклиннің кеңесімен Праяг Кумбх Мела туралы "Нирвананың ішінде" атты деректі фильмін түсіріп, көрсетті. 2013 жылы National Geographic қайта оралып, "Махакумбтың ішінде" фильмін түсірді. Үнді және шетелдік жаңалықтар құралдары Кумбх Мела туралы үнемі хабарлайды. 2010 жылдың 18 сәуірінде танымал американдық таңертеңгі бағдарлама CBS News Sunday Morning Харидуардағы Кумбх Мела мерекесін "Жер бетіндегі ең ірі қажырлы сапар" деп атады. 2010 жылдың 28 сәуірінде BBC "Кумбх Мела: жер бетіндегі ең ұлы шоу" деген тақырыппен Кумбх Мела туралы аудио және бейне хабарлама жариялады. 2010 жылдың 30 қыркүйегінде "Sky One" телехикаясының екінші эпизодында "Айбақ шетелде" Карл Пилкингтон фестивальге қатысты. Кумбх Мелада жас туыстардың ажырасып қалуы хинди фильмдерінде жиі кездесетін тақырып болған. Дилип Ройдің 1982 жылы түсірген "Амрита Кумбер Сандхане" бенгал тіліндегі көркем фильмі де Кумбх Мела туралы баяндайды. Ашиш Авикунтактың "Калкимантаката" (2015) бенгал тіліндегі көркем фильмі 2013 жылы Праяг Кумбх Меласында түсірілді. Бұл фильмде екі кейіпкер Самуэль Беккеттің "Годоны күту" романының үлгісімен Вишнудың оныншы және соңғы аватары – Калкині іздейді.

Darshan, or viewing, is an important part of the Kumbh Mela. People make the pilgrimage to the Kumbh Mela specifically to observe and experience both the religious and secular aspects of the event. Two major groups that participate in the Kumbh Mela include the Sadhus (Hindu holy men) and pilgrims. Through their continual yogic practices the Sadhus articulate the transitory aspect of life. Sadhus travel to the Kumbh Mela to make themselves available to much of the Hindu public. This allows members of the Hindu public to interact with the Sadhus and to take "darshan". They are able to "seek instruction or advice in their spiritual lives." Darshan focuses on the visual exchange, where there is interaction with a religious deity and the worshiper is able to visually "'drink' divine power." The Kumbh Mela is arranged in camps that give Hindu worshipers access to the Sadhus. The darshan is important to the experience of the Kumbh Mela and because of this worshipers must be careful so as to not displease religious deities. Seeing of the Sadhus is carefully managed and worshipers often leave tokens at their feet. Short Cut to Nirvana: Kumbh Mela (2004) directed by Nick Day and produced by "Maurizio Benazzo", Kumbh Mela: Songs of the River (2004) by Nadeem Uddin, Invocation, Kumbh Mela (2008), Kumbh Mela 2013: Living with Mahatiagi (2013) by the Ukrainian Religious Studies Project Ahamot, and Kumbh Mela: Walking with the Nagas (2011), Amrit: Nectar of Immortality (2012) directed by Jonas Scheu and Philipp Eyer. In 2007, National Geographic filmed and broadcast a documentary of the Prayag Kumbh Mela, named Inside Nirvana, under the direction of Karina Holden with the scholar Kama Maclean as a consultant. In 2013, the National Geographic returned and filmed the Inside the Mahakumbh. Indian and foreign news media have covered the Kumbh Mela regularly. On 18 April 2010, a popular American morning show CBS News Sunday Morning extensively covered Haridwar's Kumbh Mela, calling it "The Largest Pilgrimage on Earth". On 28 April 2010, the BBC reported an audio and a video report on Kumbh Mela, titled "Kumbh Mela: 'greatest show on earth'". On 30 September 2010, the Kumbh Mela featured in the second episode of the Sky One TV series An Idiot Abroad with Karl Pilkington visiting the festival. Young siblings getting separated at the Kumbh Mela were once a recurring theme in Hindi movies. Amrita Kumbher Sandhane, a 1982 Bengali feature film directed by Dilip Roy, also documents the Kumbh Mela. Ashish Avikunthak's Bengali language feature length fiction film Kalkimanthakatha (2015), was shot in the Prayag Kumbh Mela in 2013. In this film, two characters search for the tenth avatar and the final avtar of Lord Vishnu – Kalki, in the lines of Samuel Beckett's Waiting for Godot.