Кіріспе
Қала Ганг өзенінің оң жағалауында, Шивалик тауларының етегінде орналасқан. Харидуар Доаб аймағында жатыр, онда адамдар хари боли тілінде сөйлейді. Харидуар индуистер үшін қасиетті орын саналады, онда маңызды діни шаралар өткізіледі және бірнеше көрнекті құдай орындарына жол ашады. Ең маңызды шара – Харридуарда әр 12 жылда бір рет тойланатын Кумбха Мела. Харридуар Кумбх Меласы кезінде миллиондаған қажылар, жандар мен туристер күнәларын жуып, мокшаға жету үшін Ганг өзенінің жағасында рәсімдік шомылуға жиналады. Пураникалық аңыз бойынша, Харидуар, Уджайн, Нашик және Праягпен бірге, өлместіктің нәрi – амурита тамшыларының құмбезден (құмырадан) кездейсоқ төгілген төрт орынның бірі болып табылады. Оны аспан құсы Гаруда Самудра Мантхана, яки сүт мұхитының қозғалысы кезінде алып жүрген. Бұл Канвар қажылығының да негізгі орталығы, онда миллиондаған қатысушылар Гангтан қасиетті су жинап, Шива ғибадатханаларына құрбан ету үшін жүздеген шақырым жерге жеткізеді. Бүгінде қала СИДКУЛ (Үттараханд мемлекеттік индустриялық даму корпорациясы) өнеркәсіптік аймағының қарқынды дамуымен және жақын орналасқан "Бхарат Хеви Электрикалс Лимитед" (БХЭЛ) қалашығымен, сондай-ақ оның еншілес кәсіпорындарымен діни маңыздылығынан асып түсіп дамып келеді. Харидуар – Үнді мәдениеті мен дамуының түрлі-түсті көрінісі. Киелі жазбаларда ол Капильстан, Гангдавар және Маяпури деп әр түрлі аталады. Бұл Чота Чар Дхамға (Уттаракхандтағы төрт маңызды қажылық орындары) апаратын жол екенін де атап өткен жөн.
Этимология
Қазіргі қала атауының екі жазылуы бар: Харидуар және Хардуар. Бұл атаулардың әрқайсысының өзіндік мәні бар. Санскрит тілінде, индуизмнің қасиетті тілі, Хари "Вишну" дегенді білдіреді, ал двара "есік" немесе "қақпа" дегенді білдіреді. Осылайша, Харидуар "Вишнуға апарар есік" деп аударылады. Бұл атауды қала Вишнудың Бадринатхтағы маңызды ғибадатханасына зыярат ету үшін саяхатты бастайтын ізбасарлардың жиі таңдаған жері болғандықтан алған. Сол сияқты, Хара "Шива" дегенді де білдіруі мүмкін. Сондықтан Хардуар "Шиваға апарар есік" дегенді білдіреді. Хардуар сондай-ақ ізбасарлардың Кайлас тауына, Кедарнатхқа, ең солтүстік Джотирлингаға және кішігірім Чар Дхам зыярат жолының бір бөлігіне барар жолда жиі таңдайтын жері. Бұл орындар индуистер үшін өте қастерлі. Аңыз бойынша, Шива өзінің шашынан құдіретті Ганг өзенін босатып жібергенде, Ганг қадірлісі Харидуарда көтерілген. Ганг өзені Гаумухтан, Ганготри мұздығының шетінен басталып, алғаш рет Харидуарда Ганг жазығына еніп, қалаға ежелгі атауын – Гангадвараны сыйлады. Леттиция Элизабет Лэндонның "Хурдвара, индустардың қасиетті орны" атты поэтикалық суретіне қосымша жазған түсіндірмесінде осы атаудың шығу тегі және "Ганг өзенінің" пайда болу тарихы туралы мәліметтер келтірілген. Суреттің өзі Самуэль Пруттың картинасынан жасалған.
Тарих
Жазбаларда Харидуар әртүрлі атаулармен – Капиластана, Гангадвара және Маяпури – кездеседі. Бұл сонымен қатар Чар Дхамға (Уттаракхандтағы төрт маңызды қасиетті орын: Бадринатх, Кедарнатх, Ганготри және Ямунотри) кіретін қақпа. Махабхаратаның Вана Парвасында Даумья данасы Юдхиштираға Үндістанның қасиетті орындары туралы айта келіп, Гангадвара, яғни Харидуар мен Канхалға тоқталады. Мәтінде сондай-ақ дана Агастияның әйелі Лопамудрамен (Видарба ханшайымы) бірге осы жерде тақуалық танысқаны айтылады. Қапила дананың осы жерде ашрамы болғандықтан, бұл жерге ежелгі атауы – Капила немесе Капиластана берілген. Аңыз бойынша, Бхагиратха патша (Күн әулетінің Сагара патшасының шөбересі, Раманың бабасы) Сатья Югада жылдар бойы тақуалық танысып, 60 мың ата-бабасын Қапила данасының қарғысынан құтқару үшін Ганг өзенін көктен жерге түсірген. Мыңдаған адал индустар осы дәстүрді сақтап, туыстарының күлін осы жерге әкеліп, олардың құтқарылуын тілейді. Вишнудің ізі Хар Ки Пауридің жоғарғы қабырғасындағы тасқа басып қалған деп есептеледі, ал Ганг оны әрқашан жуып тұрады. Харидуар Маурья империясының (б.з.д. 322–185) және кейін Кушан империясының (б.з. 1–3 ғасырлар) билігінде болды. Археологиялық қазбалар бұл аймақта б.з.д. 1700–1200 жылдар аралығында терракота мәдениеті болғанын дәлелдеді. Харидуар туралы жазбадағы ең алғашқы деректер 629 жылы Үндістанға келген қытай саяхатшысы Хуан Цанның еңбектерінде кездеседі. Ол Харшавардана патшаның (590–647) тұсында Харидуарды "Мо Ю Ло" деп сипаттаған, оның қалдықтары бүгінгі қаланың оңтүстігіндегі Майапурда сақталған. Бұл қиратылған орында бекініс пен үш ғибадатхана бар, олар сынған тас мүсіндермен әсемделген. Хуан Цан "Мо Ю Ло" солтүстігінде "Гангадвара" деп аталатын ғибадатхананың бар екенін де айтады – Гангтың қақпасы. Харидуарға келген алғашқы сикх гуруы Гуру Нанак (1469–1539) "Кушаварт Гат" -та шомылды, онда "егістікті суару" деген танымал оқиға болды. Оның сапары бүгінде гурудуарамен (Гурудуара Нанаквара) еске алынады. Екі сикхтің жазбаларына сәйкес, бұл сапар 1504 жылы Байсахи күні болған. Харидуардағы пандалар индустар халқының көпшілігінің шежірелік жазбаларын сақтайды. "Вахис" деп аталатын бұл жазбалар қалаға келген сайын жаңартылып тұрады және Солтүстік Үндістандағы отбасылардың кең тамырлы туыстық ағаштарының құрамына кіреді. Сондай-ақ, Моғол императоры Акбар саяхаттарында және үйінде Ганг өзенінен су ішкенін, оны "өлімсіздіктің суы" деп атағанын айтады. Арнайы адамдар Сорон және кейіннен Харидуарда императордың тұрған жеріне мөрленген құмыраларда су жіберу үшін орналастырылған. Моғол дәуірінде Харидуарда Акбардың мыс монеталарын шығаратын қазба болды. Амбер патшасы Ман Сингх қазіргі Харидуар қаласының негізін қалады және Хар Ки Пауридағы қаз-қалпақтарды жаңартты. Оның күлі қайтыс болғаннан кейін Брахма Кундқа батырылды. Император Джахангирдің (1596–1627) тұсында қалаға келген ағылшын саяхатшысы Томас Корьят оны Шиваның астанасы Харидвара деп сипаттады. 1837–38 жылдардағы ашаршылыққа байланысты суарналар жүйесі құрылды. Бұл жүйедегі ерекшелік – Руркидегі Солани өзенінің үстінен жарты километрлік суөткізгіш құбыр, ол арнаны өзеннің бастапқы деңгейінен жоғары көтереді. 1868 жылы "Харидвар қалалық әкімшілігі" құрылды, оған Маяпур және Канхал ауылдары кірді. Харидуар алғаш рет 1886 жылы Лаксар арқылы теміржолмен байланысты, ол Авад және Рохилаканд теміржолының Рурки арқылы Сахаранпурға дейінгі тармағының ұзартылуымен мүмкін болды. 1900 жылы бұл жол Дехрадунға дейін созылды. 1901 жылы қаланың халқы 25 597 адамды құрады және ол Біріккен провинцияның Сахаранпур ауданындағы Рурки теңізінің құрамына кірді, 1947 жылы Уттар Прадеш құрылғанға дейін солай болды. Харидуар дене, жан және рух жағынан шаршағандардың панасы болды. Бұл сонымен қатар түрлі өнер, ғылым және мәдениетті үйренуге тартқан орталық. Қала Аюрведалық дәрі-дәрмектер мен шөптік емдік заттардың бай көзі ретінде танымал және бірегей Гурукулға (дәстүрлі білім беру мектебіне) ие, соның ішінде 1902 жылдан бері дәстүрлі білім беруді ұсынатын Гурукул Кангри Вишвавидьялая бар. Харидуардың дамуы 1960 жылдары қарқын алды, 1975 жылы "Махаратна" мемлекеттік кәсіпорны "Бхел" құрылды, ол қазіргі Ранипур ауылының жанындағы Бхел қалашығын және аймақтағы қосымша кәсіпорындарды әкелді. Рурки университеті, қазіргі уақытта Рурки ИИТ, ғылым және инженерия саласындағы ең көне және беделді оқу орындарының бірі болып табылады.
During the Mughal period, there was mint for Akbar's copper coinage at Haridwar. It is said that Raja Man Singh of Amber, laid that foundation of the present day city of Haridwar and also renovated the ghats at Har Ki Pauri. After his death, his ashes are also said to have been immersed at Brahma Kund. Thomas Coryat, an English traveller, who visited the city in the reign of Emperor Jahangir (1596–1627) mentions it as 'Haridwara', the capital of Shiva. prompted by the famine of 1837–38. The unique feature of the canal is the half kilometre long aqueduct over the Solani river at Roorkee, which raises the canal above the original river. 'Haridwar Union Municipality' was constituted in 1868, which included the then villages of Mayapur and Kankhal. Haridwar was first connected with railways, via Laksar, through branch line in 1886, when the Awadh and Rohilakhand Railway line was extended through Roorkee to Saharanpur, this was later extended to Dehradun in 1900. In 1901, it had a population of 25,597 and was a part of the Roorkee tehsil, in Saharanpur district of the United Province, and remained so till the creation of Uttar Pradesh in 1947. Haridwar has been an abode of the weary in body, mind, and spirit. It has also been a centre of attraction for learning various arts, science, and culture. The city has a long standing position as a great source of Ayurvedic medicines and herbal remedies and is home to the unique Gurukul (school of traditional education), including the Gurukul Kangri Vishwavidyalaya, which has a vast campus, and has been providing traditional education of its own kind, since 1902. Development of Haridwar took an upturn in the 1960s, with the setting up of a temple of modern civilisation, BHEL, a 'Maharatna PSU' in 1975, which brought along not just a its own township of BHEL, Ranipur, close to the existing Ranipur village, but also a set of ancillaries in the region. The University of Roorkee, now IIT Roorkee, is one of the oldest and most prestigious institutes of learning in the fields of science and engineering.
География және климат
Ганг таулардан шығып, жазықтарға жетеді. Ганг өзенінің суы көбінесе таза және әдетте суық, бірақ жаңбыр маусымында жоғарғы аймақтардан топырақ ағып түседі. Ганг өзені бір-бірінен бөлінген арналармен ағып өтеді, олар "айт" деп аталады, және олардың көпшілігі жақсы орманды. Басқа шағын маусымдық өзендер: Ранипур Рао, Патри Рао, Рави Рао, Харнауи Рао, Бегам Нади және т.б. Ауданның көп бөлігі орманды, ал Раджаджи ұлттық паркі аудан шегінде орналасқан, бұл жануарлар мен оқиғаларды ұнататындар үшін тамаша орын. Раджаджиге әртүрлі қақпалар арқылы кіруге болады: Рамгарх қақпасы мен Моханд қақпасы Дехрадун қаласының ішінде, ал Мотичур, Ранипур және Чилла қақпалары Харидуарға жақын орналасқан. Кунаон қақпасы Ришикештен, ал Лалданг қақпасы Котдварадан. Харидуар ауданы шамамен 2000 км² аумақты алып жатыр және Үндістанның Уттаракханд штатының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Харидуар теңіз деңгейінен 150 метр биіктікте, солтүстік және солтүстік-шығыстағы Шивалик таулары мен оңтүстіктегі Ганг өзені арасында жатыр.
Харидуардағы индустар шежірелік тіркелімі
Ғасырлар бойы индуист ата-бабалары қасиетті Харидвар қаласына зыярат ету, немесе қайтыс болғандарын өртеу, немесе индуист діни дәстүріне сәйкес, кремациядан кейін туған-туыстарының күлін қасиетті Ганг өзеніне шашу мақсатымен келген кезде, әдетте әулеттік тізімді сақтайтын пандитке барып, кеңейтілген туыстық қарым-қатынастағы некелер, туулар және қайтыстар туралы мәліметтермен әулет ағашын жаңарту қалыптасқан.
Демография
2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша, Харидуар ауданының халқы 1,890,422 адамды құрайды (2011). 2001 жылы халық саны 1,447,187 адам болған. Харидуар қаласының халқы 310,562 адамды құрайды (2011). Халықтың 54% ер адамдардан, ал 46% әйелдерден тұрады. Харидуардағы сауаттылық деңгейі 70%, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (59,5%) жоғары: ер адамдардың сауаттылығы 75%, әйелдердің сауаттылығы 64%. Харидуар халқының 12% алты жасқа дейінгі балалар болып табылады.
Діни орындар
Индуизм дәстүрінде Харидуардағы "Панч Тирт" (Бес қасиетті орын) – "Гангадвар" (Хар ки Паури), Кушаварт (Канхалдағы қақпа), Билва Тирта (Манса Деви ғибадатханасы) және Нил Парват (Чанди Деви ғибадатханасы). Қаланың ішінде және айналасында тағы да бірнеше ғибадатханалар мен ашрамдар орналасқан, олардың тізімін төменде кездестіруге болады. Сондай-ақ, Харидуарда алкоголь және ет тағамдарына тыйым салынған.
Хар Ки Паури
Бұл қақпаны патша Викрамадитья (б.з.д. 1 ғасыр) өзінің інісі Бхартаридің естелігі үшін салған. Бхартари Харидуарға келіп, қасиетті Ганг өзенінің жағасында медитация жасаған деген сенім бар. Ол қайтыс болғаннан кейін, ағасы оның атынан қақпа салдырды, ол кейін Хар Ки Паури деп аталды. Хар Ки Пауридегі ең қасиетті қақпа – Брахмакунд. Хар Ки Пауриде (Хара немесе Шива құдайының қадамдары) күн батқанда Ганг қадайына арналып өткізілетін кешкі дұға (Арти) кез келген келуші үшін ұмытылмас тәжірибе. Салтанатты рәсімнен кейін, паломниктер өзенге Дия (гүлмен безенген шамдар) және құрбандық иіс суларын жіберіп, қайтыс болған ата-бабаларын еске алады. Дүние жүзінен мыңдаған адамдар Харидуарға келгенде осы дұғаға қатысуға тырысады. Қазіргі гаттардың көп бөлігі 1800-жылдары кеңейтілген. Дүссера күні немесе оған бірнеше күн бұрын Харидуарда өзен төсегін тазалау үшін Ганг каналы кептіріледі. Су Дивали күні қайта толтырылады. Дүссера күні Ганг анасы әкесінің үйіне барады және Бхай Дудж немесе Бхай Фоттадан кейін қайтып келеді деп есептеледі. Сондықтан, Дүссера түнінде Харидуардағы Ганг каналының суы ішінара кептіріледі, ал Бхай Дудж немесе Бхай Фотта күні су қайта қалпына келтіріледі.
Чанди Деви ғибадатханасы
Ғибадатхана Ганг өзенінің шығыс жағалауындағы "Нил Парват" тауының басында отырған Чанди қадірлі құдайына арналған. Оны 1929 жылы Кашмир патшасы Сухат Сингх салған. Сканда Пуранада жергілікті демон патшалар Шумба мен Нишумбаның әскербасшысы Чанда Мунданың Чанди қадірлі құдайының қолынан осы жерде қаза тапқаны туралы аңыз айтылған, содан кейін бұл жер Чанди Деви деп аталған. Басты бейне VIII ғасырда Ади Шанкарачарья орнатқан деп есептеледі. Ғибадатханаға Чандихаттан жаяу барып, сондай-ақ арқан жолмен де жетуге болады.
Манса Деви ғибадатханасы
Бильва Парват тауының басында Манса Деви қасиетті орны орналасқан. Манса – туристер көп баратын жер, әсіресе қаланың әсем көрінісін ұсынатын таулық кабельдік жолдары үшін. Басты храмда Құдайдың екі бейнесі бар, біреуі үш ауызды, бес қолды, ал екіншісі сегіз қолды.
Майя Деви ғибадатханасы
Бұрын Харидуар Маяпури деп аталған, себебі ол Мая Деви қасиетті құдайымен байланысты. 11-шы ғасырда салынған бұл ежелгі Мая Деви храмы, Харидуардың Адишхатри Девиі (Қамқоршы Құдайы) Сиддхапиталардың бірі саналады және Сати қасиетті құдайының жүрегі мен кіндігі осы жерге түскен деп есептеледі. Нараяни Шила және Баһирав храмымен бірге, бұл Харидуарда әлі күнге дейін тұрған бірнеше ежелгі храмдардың бірі.
Макарвахини ғибадатханасы
Бірла Гатқа жақын, Лалтарау Пулдың жанында Ганг қадірлісіне арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл ғибадатхананы бірнеше он жыл бұрын Канчи Камакотидің Шанкарачарьясы Жаяндра Сарасвати құрған. Оңтүстік Үндістан стилінде салынған ғибадатханада дәстүрлі салт бойынша қадірліні көкөністермен және кептірілген жемістермен безендіріп, Навратридің сегізінші күні – Аштами Пуджада оған Шакумбари атағын береді. Бұл ғибадатханаға жыл сайынғы "Урс" фестивалі кезінде, яғни ислам күнтізбесі бойынша айдың көрінуінен бастап Раби аль-аувал айының 16-шы күніне дейін әлемнің түкпір-түкпірінен келген сыйынушылар келеді.
Нел Дара Пакши Вихар
Харидуар теміржол стансасынан белгілі бір қашықтықта орналасқан Нейл-Дара Пакши Вихар – бұл Харидуардағы Бхимгода бөгетінде орналасқан құстарды бақылау орны және бай флора мен фаунаға ие. Бхимгода бөгеті Хар Ки Паури жағасының жанындағы Ганг өзенінде орналасқан. Бөгет бастапқыда суаруға көмектесу үшін салынған, сонымен қатар ол гидроэлектр энергиясын өндіреді және су тасқындарын бақылайды. Бөгеттің артындағы аймақ Нейл-Дара Пакши Вихар деп белгілі. Бұл орын құстарды жақсы көретін туристердің арасында танымал. Бұл жер қыс айларында Лалживалада кездесетін Сібір журағаттарымен әйгілі. Сонымен қатар, бұл орын түрлі көшіп-қоныс жасайтын құстардың табиғи мекені болып табылады. Күшті құс бақылаушылар ғана емес, сонымен қатар табиғатты жақсы көретін адамдар мен жаяу жүргіншілер де бұл жерге келеді. Нил-Дара Пакши Вихар орны жаяу жүргіншілердің де таңдауында, өйткені ол Харидуардағы көптеген жаяу жүргіншілер бағыттарына жақын орналасқан. Келушілер құс бақылау орнынан Шивалик тауларын көріп, қармен жабылған таулардың әсем көрінісін тамашалай алады, бұл оны Харидуардағы ең танымал туристік орындардың біріне айналдырады.
Басқа ғибадатханалар мен ашрамдар
Дудхахари Барфани ғибадатханасы Дудхахари Барфани Бабаның ашрамының бір бөлігі болып табылады. Сүрешвари Деви ғибадатханасы – Сүрешвари құдайына арналған ғибадатхана, Раджаджи ұлттық саябағының ортасында орналасқан, сондықтан орман күзетшілерінің рұқсатымен ғана қол жетімді. Паван-Дхам – заманауи, толығымен шыныдан жасалған ғибадатхана, қазір туристер көп баратын орын. Харидуардағы ең қасиетті ғибадатханалардың бірі – Тирупати Балажи ғибадатханасы. Дравидия сәулет стилінде салынған бұл ғибадатхана Хар Ки Пауриден шалқары орналасқан. Бұл Уттаракханд штатындағы Харидуардың маңызды қасиетті орны. Ғибадатханадағы құдайдың бейнесі Вишну мен Шиваны көрсетеді (Вишну – сақшы, ал Шива – жойғыш деп есептеледі). Сапта Саровардағы Сапта Риши ашрамы – Ганга өзенінің жағасындағы медитация мен йога орталығы. 1943 жылы Гуру Госвами Датт құрған ашрамда кедей балаларға баспана, тағам және тегін білім беру мүмкіндігі бар. Сапта Риши ашрамы, аты айтқандай, Кашьяпа, Вашишт, Атри, Вишвамитра, Жамадаги, Бхарадважа және Гаутам атты жеті дананың медитация жасаған жері болған. Мифологиялық деректерге сүйенсек, барлық даналар медитация жасап отырғанда, Ганга өзенінің күркіреген шуы оларды алаңдатқан. Бұл шудан ашуланған жеті дана өзен ағысына ілініп кеткен. Кейін Ганга өзені жеті арнаға бөлініп, шу азайған. Сол жеті арна қазір Сапта Саровар деп аталады, ал жеті дананың медитация жасаған жері Саптриши ашрамы деп белгіленген. Қанкхалдың Харихар ашрамында шамамен 150 кг салмақтағы Парад Шивалинга (сынаптан жасалған Шивалинга) және Рудракша ағашы қажылар мен туристердің қызығушылығын тудырады. Шраваннатхнагар ауданындағы теміржол станциясының жанында орналасқан Рамананд ашрамы – Харидуардағы Рамананд Сампрадайының негізгі орталығы. Ума Махешвар Саньяс ашрамы Ганга өзенінің жағасында, Байраги лагерінде орналасқан. Ал Анандамай Маа ашрамы Харидуардың бес қаласының бірі – Канхалда орналасқан. Шантикундж – Пандит Шрирам Шарма Ачарья құрған «Бүкіл әлемдік Гаятри Паривар» (AWGP) рухани және әлеуметтік ұйымының бас кеңсесі. Харидуар теміржол станциясынан, Ганга өзенінің жағасында және Шивалик Гималай тауларының етегінде орналасқан бұл орын туристер мен рухани ізденушілерді қызықтырады. Шри Чинтамани Паршванатх джайн шветамбар ғибадатханасы 1990 жылы джайн әулиесі Шри Падам Сагар Сури салған. Бұл ғибадатхана джайн сәулет стилінде Жасылмер тасынан салынған. Ғибадатхананың негізгі құдайы – Падмасан позында отырған Чинтамани Паршванатх Бағванның қара түсті мүсіні. Басты мүсіннің екі жағында Шри Паршв Якша мен Мата Падмавати мүсіндері орналасқан. Сонымен қатар, ақ мәрмәрдан жасалған Ришабханат мүсіні де бар. Бұл ғибадатхананың жанында Шри Гантакаран Махавирдің кішкентай ғибадатханасы және шаран падукасы (аяқ іздері) орналасқан. Ғибадатханада бір мезгілде 1000-ға жуық паломшыны қабылдайтын дхармашала да бар. Патанджали Йогпит – Харидуар-Дели тас жолында орналасқан. Бұл Свами Рамдевтің йога институты және ғылыми-зерттеу орталығы. Күн сайын мыңдаған адам йога мен басқа да мақсаттармен мұнда келеді. Рамакришна Матх және Рамакришна Миссия Севашрама – дүниежүзілік Рамакришна қозғалысының бір бөлімі. Миссия орталығы 1901 жылы, ал Матх орталығы 1980 жылы құрылған. Матх орталығы күнделікті ғибадат пен бхаджан өткізеді, сондай-ақ әр екі апта сайын Раманам Санкиртан ұйымдастырылады.
Ачарьякулам
Харидуар-Дели тас жолында орналасқан, ол Патанджали тобының құрамына кіреді. "Ачарьякулам" 2013 жылдың 26 сәуірінде салтанатты түрде ашылды. Бұл – тұрақты мекеме.
Гүркула Кангри университеті
Ганга өзенінің жағасындағы Канхал қаласында орналасқан Гурукул Кангри университеті – Үндістанның ең көне университеттерінің бірі. Ол 1902 жылы Свами Шрадхананда (1856–1926) құрған, ол Ария қоғамын негіздеуші Свами Даянанда Сарасватидің ұстанымдарымен үйлесімді болды. Бұл орынға Ұлыбританияның кәсіподақтар жетекшісі Чарльз Фриер Эндрюс және Ұлыбритания премьер-министрі Рамсей Макдональд та, Гуркулға тән білім беру жүйесін зерттеу үшін келген. Мұнда ежелгі веда және санскрит әдебиеті, Аюрведа, философия қазіргі ғылымдар мен журналистикамен қатар оқу бағдарламасына кіреді. Оның 1945 жылы құрылған "Археологиялық мұражайында" Индо-Ария мәдениетінен бастап (шамамен 2500–1500 ж.б.д.) сирек кездесетін мүсіндер, монеталар, картиналар, қолжазбалар және артефакттар сақталған. Махатма Ганди университет аумағына үш рет келді және оның кең және тыныш аумағында ұзақ уақыт болды, әсіресе 1915 жылғы Кумбх меласында, содан кейін 1916 жылғы 20 наурызда Гуркулдың жылдық мерекесінде сөз сөйледі.
Дев санскриттік университет
Дев Санскриттік университеті 2002 жылы Уттаракханд штаты үкіметінің заңымен құрылған, толық пансиондық университет. Шри Ведмата Гайатри қоры, Шантикундж, Харидуар (Барлық әлемдік Гайатри Паривар бас штабы) басқаруында. Университет йога ғылымы, альтернативті терапия, Үнді мәдениеті, туризм, ауылдық басқару, теология, рухани кеңес беру және т.б. салаларындағы түрлі бакалавр, дипломдық және сертификаттық курстарды ұсынады. Сондай-ақ, қашықтықтан оқыту арқылы да курстар ұсынылады.
Уттаракханд санскрит университеті
Уттаракханд штатының үкіметі құрған университет, ежелгі санскрит жазбалары мен кітаптарын зерттеуге арналған. Онда сонымен қатар ежелгі индуистік рәсімдер, мәдениет және дәстүрлерді қамтитын оқу бағдарламасы бар, және бұл университет ежелгі индуистік сәулет стилінен шабыттанған ғимаратпен мақтана алады.
Чинмайа жоғары оқу орны
Шивалик Нагар қаласында, Харидуар қаласынан орналасқан. Харидуардағы ғылым колледждерінің бірі.
HEC PG колледжі
Ол 2002 жылы құрылған. HEC колледжі бакалавриат, магистратура және PG дипломдық курстарды ұсынады. Курстар коммерция, менеджмент, ғылым, кітапхана ілімі, өнер салаларында жүзеге асырылады. Колледж Шри-Нагардағы HNB Garhwal университетімен және Бадшахитол, Техри Гархвалдағы Шри Дев Суман Уттараханд университетімен аккредиттелген.
Шиль институты
Шивалик Нагар қаласында, Харидвар қаласынан орналасқан. Харидвардағы ең жақсы компьютер институтының бірі.
Басқа колледждер
Харидуарда екі мемлекеттік аюрведиялық колледж және аурухана бар, бірі – Ришикуль мемлекеттік аюрведиялық колледжі (магистратура деңгейіндегі курстар бар), екіншісі – Гурукул аюрведиялық колледжі.
Көлік
Харидуар қаласы Харидуар ауданының орталығы және аудан мен штаттағы басқа қалалармен жақсы байланысқа ие.
Жол
58-ші тас жол Дели мен Мана жотасы арасында Харидвар қаласынан өтеді, оны Газиабад, Мереут, Музаффарнагар, Рурки және Бадринатх қалаларымен байланыстырады. Ал 74-ші тас жол Харидвар қаласынан басталып, Қашипур, Кичха, Нагина, Пилибхит және Барелли қалаларымен байланыстырады. Харидвар барлық ірі қалалармен автобус қатынасы жақсы дамыған. Делиден Харидварға күн сайын автобустар қатынайды, 150-ден астам автобус бар.
Темір жол
Харидуардағы Харидуар теміржол станциясы Үндістан теміржолының Солтүстік аймағының басқаруында. Ол Үндістанның ірі қалалары – Калькутта, Дели, Мумбай, Тируваннатпурам, Ченнай, Горакхпур, Музаффарпур, Мадгаон, Джайпур, Жодхпур, Ахмадабад, Патна, Гайя, Варанаси, Аллахабад, Барелли, Лакхнау, Пури, сондай-ақ Орталық Үндістанның ірі қалалары – Бхопал, Уджайн, Индор, Хандва, Итарсимен тікелей байланысқа ие.
Ауа
Ең жақын ішкі әуежай – Дехрадундағы Джоли Грант әуежайы, ол Харидуардан белгілі бір қашықтықта орналасқан. Жаңа Делидегі Индира Ганди халықаралық әуежайы – Харидуарға ең жақын халықаралық әуежай, ол Харидуардан белгілі бір қашықтықта орналасқан.
Өнеркәсіп
Харидуар 2002 жылы құрылған SIIDCUL мемлекеттік агенттігі Интегралды өнеркәсіптік аймақты құрғаннан бері Уттаракханд штатының маңызды өнеркәсіптік орталығы ретінде қарқынды дамып келеді. SIIDCUL ұсынған тізімге сәйкес, қазіргі уақытта өнеркәсіптік аймақта 650-ден астам компания орналасқан. Харидуарда айналма жол бойында орналасқан өнеркәсіптік аймақ бар, онда негізінен 1964 жылы құрылған және қазіргі уақытта 8000-нан астам адамды жұмыспен қамтитын BHEL мемлекеттік кәсіпорнының қосалқы құрылымдық бөлімдері шоғырланған.
Өнер мен әдебиетте
Жоғарыда айтылған Хурдвардан басқа, Уильям Пурсер салған картинаның гравюрасы, Летиция Элизабет Лэндонның поэзиялық иллюстрациясымен бірге, 1838 жылы «Фишердің сурет салу бөлмесінен алынған үзінділер» жинағында жарияланды.