Кіріспе

Гидденс ұсынған әлеуметтік теория, құрылым мен агент арасындағы тартысты шешуге бағытталған. Құрылымдалу теориясы – әлеуметтік жүйелердің құрылуы мен қайта өндірілуін зерттейтін әлеуметтік теория, ол құрылымдар мен агенттерді (құрылым және агенттік қараңыз) талдауға негізделген, бірақ ешқайсысына басымдық бермейді. Бұған қоса, құрылымдалу теориясында микро деңгейдегі немесе макро деңгейдегі талдаудың өзі жеңілірек болады. Бұл теорияны әлеуметтанушы Энтони Гидденс ұсынды, ең маңыздысы – «Қоғамның құрылысы» еңбегінде, онда феноменология, герменевтика және әлеуметтік тәжірибелер құрылымдар мен агенттердің ажырамас байланысында қарастырылады. Оның қолдаушылары осы тепе-теңдік позицияны қабылдап, оны дамытты. Теория көп сынға ұшырағанымен, қазіргі социологиялық теорияның маңызды тірегі болып табылады.

Үй-жайлар мен шығу тегі

Әлеуметтанушы Энтони Гидденс өзінің теориясы үшін пост-эмпиристік көзқарас қабылдады, себебі ол әлеуметтік қатынастардың абстрактілі ерекшеліктерімен айналысты. Бұл әр деңгейді адамның әлеуметтік тәжірибесін құрайтын онтологиялар арқылы талдауға ыңғайлырақ етеді: кеңістік және уақыт ("және осылайша, бір жағынан, 'тарих'"). Структурация басқа салалардан да нәр алды: "Ол өзін ең қызықтырған салаларда жұмыс істейтін әлеуметтік теоретиктердің назарынан тыс қалған деп ойлаған, басқа ғылымдардан онтологияның жаңа аспектілерін әкелуді де қалады. Сондықтан, мысалы, ол уақыт пен кеңістік ұғымдарын әлеуметтік теорияның орталық мәніне енгізу үшін географияшылардың, тарихшылардың және философтардың көмегіне жүгінді". Гидденс "құрылымның екіұстаулығын" (яғни материалдық/идеялық, микро/макро) құрылымның орта және нәтиже ретіндегі сипатын көрсету үшін пайдаланады. Құрылымдар агенттердің ішінде естелік іздері ретінде бар, олар феноменологиялық және герменевтикалық мұрагерлік нәтижесі болып табылады.

Құрылымдық цикл

Құрылымның екіжақтылығы – агенттер мен құрылымдардың өзара әрекеттесу арқылы әлеуметтік жүйелерді құру және олардың өз кезегінде сол екіжақтылықтың бір бөлігіне айналу процесі. Осылайша, құрылымдау теориясы әлеуметтік циклді таниды. Әлеуметтік жүйелерді зерттеуде құрылымдау теориясы құрылымды, модальдықты және өзара әрекеттестікті қарастырады. Құрылымдық жүйенің "модальдығы" (төменде талқыланады) – құрылымдардың іс-қимылға айналу жолы.

Қарым-қатынас

Қарым-қатынас – агенттің әлеуметтік жүйе, кеңістік және уақыт ішіндегі әрекеті. Оны кездейсоқ, бірақ қалыптасқан кездесулердің орын алуы ретінде түсінуге болады, олар уақыт пен кеңістікте жоғалып, бірақ уақыт-кеңістіктің әртүрлі салаларында үнемі жаңадан құралады. Легитимизация (нормалар): Гидденс кейде мағынаны немесе легитимизацияны білдіру үшін «ережелер» терминін қолданады. Агент осы білім қорынан жад арқылы сыртқы контекст, жағдайлар және әрекеттің мүмкін нәтижелері туралы хабардар болу үшін пайдаланады. Агент осы құрылымдарды әлеуметтік қарым-қатынас үшін қолданғанда, олар модальдықтар деп аталады және мүмкіндік (үстемдік), түсіндіру схемасы/коммуникация (мағына) және нормалар/санкциялар (легитимизация) нысандарында көрінеді. Осылайша, ол жалпы «білімге қол жетімді құрылымдар» мен осы агенттер өзара әрекеттескен кезде қолданатын шектеулі және нақты тапсырмаға бағытталған «модальдықтарды» ажыратады. Құрылымдардың екіжақтылығы құрылымдар агент пен әлеуметтік практиканың құрылуына бір мезгілде қатысады және осы құрылудың туындауында «болады» дегенді білдіреді. «Рефлексивті бақылау» – агенттердің өз әрекеттерін және осы әрекеттердің жағдайларын мен контекстін бақылау қабілеті. Бақылау – агенттіктің маңызды сипаттамасы. Агенттер кейіннен осы күш-жігердің сәттілігін «ұтымдастырады» немесе бағалайды. Барлық адамдар осы процеске қатысады және басқалардан да соны күтеді. Әрекет арқылы агенттер құрылымдарды жасайды; рефлексивті бақылау мен ұтымдастыру арқылы оларды өзгертеді. Әрекет ету үшін агенттер ынталы болуы керек, білімді болуы керек, әрекетті ұтымды түрде түсіндіре алуы керек және оны рефлексивті бақылауға алуы керек. Агенттер құрылыммен шектелгендігімен, олар әрекет еткенде осы құрылымдық контекст туралы білімдерін пайдаланады. Дегенмен, әрекеттер агенттердің туа біткен қабілеттерімен және қол жетімді әрекеттерді және сыртқы шектеулерді түсінулерімен шектеледі. Практикалық сана және дискурсивті сана осы қабілеттерді қалыптастырады. Практикалық сана – агенттің күнделікті өмірдегі талаптарға жауап беру үшін қолданатын білімі, ол соншалықты жақсы интеграцияланған, сондықтан оны байқау қиын. Рефлексивті бақылау практикалық сана деңгейінде жүзеге асады. Дискурсивті сана – білімді ауызша білдіру қабілеті. Практикалық және дискурсивті санамен қатар, Гидденс актерлердің рефлексивті, контексттік білімге ие екенін және білімділіктің әдеттегі, кеңінен қолданылуы құрылымдарды институционалды ететінін мойындайды. Құрылымдық теория зерттеушілерге кез келген құрылымға немесе тұжырымға жеке немесе біріктірілген түрде назар аударуға мүмкіндік береді. Осылайша, құрылымдық теория эпистемологиядан гөрі онтологияны басымдыққа қояды. Өзінің жұмысында Гидденс белгілі бір контекстте әлеуметтік практикаларды өндіруге және қайта жаңғыртуға назар аударады. Ол тұрақтылық пен өзгерістерді, агенттердің күтуін, әдеттегі, дәстүр, мінез-құлық, шығармашылық, шеберлік және стратегиялық ойлауды бір мезгілде зерттеді. Ол кеңістіктік ұйымдастыруды, жоспарланған және жоспарланбаған салдарды, білікті және білімді агенттерді, дискурсивті және жасырын білімді, бақылаудың диалектикасын, мотивациялық мазмұны бар әрекеттерді және шектеулерді қарастырды.

Джон Б. Томпсон

Гидденстің ең кең ауқымды құрылымдау тұжырымдамаларының (яғни, дуализмге қарсы және агенттікпен бірлесіп құрылымды зерттеу мақсатымен) дұрыс және жалпы мақсаттарымен келіскенімен, Джон Б. Томпсон ("Кембридж университетіндегі Гидденстің жақын досы және әріптесі") оның негізгі аргументі – бұл тұжырымдаманың ішкі тұтастығы мен дәстүрлі әлеуметтік құрылым теориясымен сәйкестігі тұрғысынан нақтылануы және жетілдірілуі қажет екендігі болды. Томпсон Гидденстің құрылымды "ережелер мен ресурстар" ретінде қарастыруының проблемалық аспектілеріне, әсіресе "ережелерге" назар аударды. Ол Гидденстің ережелер туралы түсінігінің тым кең екенін айтты. Томпсон Гидденс адам әрекеті мен өзара әрекетінің барлық түрлеріне қолданылатын, жеткілікті деңгейде жалпылама құрал ретінде ережелердің маңыздылығын дәлелдеу үшін маңыздылық критерийін алға тартқанын мәлімдеді; "бірақ Гидденс кейбір ережелердің, немесе ережелердің кейбір түрлері мен аспектілерінің, мысалы, капиталистік қоғамның әлеуметтік құрылымын талдау үшін басқаларына қарағанда әлдеқайда маңызды екенін жақсы біледі". Сондай-ақ, ол құрылымдауды "институционалдық артикуляцияның тәсілі" деп сипаттады, уақыт пен кеңістік арасындағы қарым-қатынасқа және ережелерді қоса алғанда, көптеген институционалдық тәртіптерге баса назар аударды. Нәтижесінде Томпсон құрылымды "ережелер мен ресурстар" ретінде қарастырудың элементарлық және онтологиялық сипаты тұжырымдамалық шатасуға алып келетінін қорытындылады. Көптеген теоретиктер Томпсонның "құрылымдардың нормалар, түсіндіру схемалары және билік ресурстары ретінде құрылымдау онтологиясына негізделген талдау, егер ол өзін әлеуметтік құрылымдардың кеңінен ұғынылған түсінігі аясында қалыптастырмаса және орналастырмаса, өзін түбегейлі шектейді" деген пікірін қолдады. Алғашқыда Бурдьеден алынған, ауыстырылатын схемаларды "олар алғашқыда оқыған контекстен тыс, кең және толық болжауға келмейтін жағдайларға қолдануға болады". Бұл қабілет "қоғамның барлық мүшелеріне тән мәдени схемаларды білуге байланысты". Ванда Орликовски құрылымның екіжақтылығын технологияға қатысты зерттеді: "Технологияның екіжақтылығы технологияны объективті күш ретінде немесе әлеуметтік тұрғыдан жасалған өнім ретінде қарастырудың жалған дихотомия екенін көрсетеді". Ол бұл тұжырымды бұрынғы модельдермен (технологиялық императив, стратегиялық таңдау және технологияны іске қосу) салыстырды және мағынаның, биліктің, нормалардың және түсіндіру икемділігінің маңыздылығын қарастырды. Орликовски кейіннен кіріктірілген қасиеттер туралы ұғымды алмастырды. Орликовскидің жұмысы корпорацияларға бағытталған болғанымен, ол кішігірім қоғамдық ұйымдарда пайда болған технология мәдениеттеріне де бірдей қолданылады және технологияны басқару тәсілдерінде гендерлік сезімталдық тұрғысынан бейімделуге мүмкіндік береді. Уоркман, Форд және Аллен құрылым теориясын қауіпсіздік бағдарламалық жасақтамасындағы әлеуметтік-биологиялық шабыттанған құрылымды модельдеу үшін құрылымдық агенттік теориясы ретінде қайта қарастырды. Бағдарламалық агенттер ақпарат алмасу, нұсқау беру және қабылдау, басқа агенттерге жауап беру және жеке немесе бірлесіп мақсаттарға жету үшін адамдармен бірге әлеуметтік әрекеттерге қатысады.

Топтық байланыс

Пул, Сейбольд және Макфи "топтық құрылым теориясы" "феноменнің күрделілігіне сай келетін топтық өзара әрекеттесу теориясын" ұсынады деп жазды. Теория макроәлеуметтік теорияларды және жеке адамдарды немесе шағын топтарды біріктіруге тырысады, сондай-ақ "тұрақты" немесе "дамып келе жатқан" топтардың екіұшты жіктемесінен қалай аулақ болуға болады. Уолдек және басқалар теорияның тек түсіндірумен ғана емес, нәтижелерді жақсырақ болжаумен айналысуы керек деген қорытындыға келді. Шешім қабылдау ережелері шешім қабылдауға қолдау көрсетеді, бұл тікелей байқауға болатын коммуникация үлгісін тудырады. Зерттеулер әлі күнге дейін топтық коммуникация мен шешім қабылдаудың "рационалды" функциясын (яғни мақсаттарға жету деңгейін), сондай-ақ құрылымдық өндіріс немесе шектеулерді зерттеген жоқ. Зерттеушілер іс-әрекет пен құрылымның өзара байланысын эмпирикалық тұрғыдан көрсетуі, топтық коммуникация нәтижесінде құрылымдардың уақыт өте келе қалай тұрақтанатынын және өзгеретінін зерттеуі керек, сондай-ақ аргументация зерттеулерін интеграциялауға ұмтылуы мүмкін. Фалькхаймер PR-ді әлеуметтік жүйелердің пайда болуы мен қайта өндірілуіне жататын коммуникация және іс-қимыл әдісі ретінде бейнеледі. Құрылымдық теория PR теориясындағы кеңістік пен уақытты зерттеуді жандандырады. Қолданылатын құрылымдық теория қоғамдыққа негізделген тәсілдерге, әңгімелеуге, рәсімдерге және бейресми коммуникация жүйелеріне баса назар аударуы мүмкін. Сонымен қатар, құрылымдық теория PR-мен айналысатын барлық ұйымдық мүшелерді біріктіреді, PR-ді жеке кеңсеге емес, барлық ұйымдық деңгейлерге енгізеді. Соңында, құрылымдық теория әлеуметтік жүйенің өзгеруіне қатысты қызықты этикалық мәселелерді ашады. "Гидденстің құрылымдық теориясынан туындаған теориялық базаны әлеуметтік ақпараттық мәдениеттерді талдау үшін, ақпарат пен денсаулық сауаттылығына баса назар аудара отырып қолданды". Бұл базада "құрылымның үш модальдығы, яғни түсіндіру схемалары, ресурстар және нормалар" қарастырылды. Оливердің зерттеуінде бұл үш модальдық – "ресурстар", "ақпараттық бостандық" және "формалды және бейресми мінез-құлық ұғымдары мен ережелері". Төрт елді талдағаннан кейін Оливер және оның зерттеу тобы "Біздің барлық зерттеулеріміз дәстүрлі БАҚ пен ресми веб-сайттардан бастап, үкімет пен жалпы жұртшылық қолданатын түрлі әлеуметтік медиа платформаларына дейін бәсекелес ақпарат көздерін көрсетті, бұл пандемия туралы біздің білетін және әлі білмейтін ақпаратты түсінуді қиындатады" деген қорытындыға келді. Оңтүстік Африкада COVID-19 кезеңінде қашықтан жұмыс ортасының өзгеруін түсіндіру үшін Уолтер (2020) құрылымдық теорияны қолданды, өйткені "ол актерлер (немесе адамдар) мен әлеуметтік құрылымдар арасындағы қарым-қатынасты және осы әлеуметтік құрылымдар актерлердің іс-әрекеттеріне қалай бейімделіп, сәйкес келетінін қарастырады". Сонымен қатар, "Гидденстің құрылымдық теориясынан алынған бұл әлеуметтік құрылымдар адамдарға күнделікті өмірде бағыт беруге көмектеседі". Звокуомба (2021) сонымен қатар Гидденстің құрылымдық теориясын "COVID-19 карантин шаралары аясындағы осалдықтың әртүрлі деңгейлерін көрсету үшін" пайдаланды. Зерттеудегі бір мысал: "құрылымдық теория және агенттік адамдар мен топтар қоғамдық нормалар мен өмір сүру ережелеріне сәйкес немесе қарсы шығып, белгілі бір тәжірибелерді қабылдаған жағдайларды көрсетеді". Ал пандемия кезінде зерттеулер "дәстүрлі акушерлікке оралу мәселені шешудің тиімді тәсіліне айналды" деп көрсетті. Бұл тұжырымды қолдау үшін "дәрігерлік орталықтар ішінара жабылып, негізгі дәрі-дәрмек пен медициналық персонал жетіспегендіктен, жалғыз балама дәстүрлі медициналық қызметтерді іздеу болды".

Бизнес және құрылым

Құрылымдық теорияны бизнеске қатысты мәселелерді түсіндіру үшін де қолдануға болады, оның ішінде операциялық қызмет, басқару және маркетинг. Клифтон Скотт пен Карен Майерс (2010) құрылымның екіжақтылығы ұйымдағы мүшелік келіссөздер кезінде мүшелердің әрекеттерінің өзгеруін қалай түсіндіре алатынын зерттеді. Бұл – құрылымның адамдар тобының өзара әрекеттесуі арқылы қалай дамығанының мысалы. Датта (2016) және оның зерттеу тобы жасаған тағы бір зерттеу жеке адамдардың іс-әрекеттері нәтижесінде модельдердің қалай өзгеретінін көрсетеді. Мақалада бас директордың (CEO) мінез-құлқы мен компанияның трансшекаралық сатып алулары арасындағы байланыс қарастырылады. Бұл жағдай құрылымның екіжақтылығының маңызды өлшемдерінің бірі – бас директордың билік сезімін де көрсетеді. Авторлар бұл процестің құрылымдық екіжақтылық теориясына сәйкес келетінін анықтады: бас директордың өте сенімді және компанияның ресурстары шектеулі болған жағдайда, трансшекаралық сатып алу процесі бұрынғыдан өзгеше болуы мүмкін. Юань Элейн (Yuan Elaine) (2011) зерттеуі құрылым аясындағы белгілі бір демографиялық топтарға бағытталған. Авторлар қытай телешоуларын және көрермендердің оларға деген қызығушылығын зерттеді. Автор көрермендер мен телешоу продюсерлерінің арақатынасында көрермендердің мінез-құлқы жоғары деңгейдегі үлгілерге ие екенін қорытындылады. Павлу мен Мајхрзак бизнес-бизнес электрондық коммерцияға қатысты зерттеулерде технологияны тым детерминистік етіп көрсеткенін айтты. Авторлар экономикалық/іскерлік табыс, сондай-ақ сенім, үйлестіру, инновация және ортақ білім сияқты нәтижелерді қайта қарастыру үшін құрылымдық теорияны қолданды. Олар технологиядан тыс ұйымдық құрылым мен тәжірибені қарастырып, жаңа технологияларға бейімделудің құрылымға тигізетін әсерін зерттеді. Авторлар технологияның қолданыстағы "сенімді" тәжірибелермен және ұйымдық және нарықтық құрылыммен үйлесімді болуын қажет ететінін атап өтті. Авторлар себеп-салдар байланысын байқау және жақсы болжамдар жасау үшін этнография, мониторинг және басқа да әдістерді қолдана отырып, ұзақ мерзімді бейімделулерді өлшеуді ұсынды.