Кіріспе
19-20 ғасырлардағы неміс-американдық авиатор Густав Альбин Уайтхед (шын аты Густав Альбин Вайскопф; 1 қаңтар 1874 – 10 қазан 1927) – Германиядан Америка Құрама Штаттарына көшіп келген авиацияның алғашқы дамуына үлес қосқан тұлға. Ол 1897 жылдан 1915 жылға дейін жолсерсерлер, ұшу машиналарын және қозғалтқыштарды жобалап, құрастырған. 1901 және 1902 жылдары ол қозғалтқышты машинамен бірнеше рет сәтті ұшқандығы туралы жарияланған мәліметтер мен Уайтхедтің өзінің айғақтарына қатысты даулар орын алды. Бұл оқиға 1903 жылы Райт ағайындардың алғашқы ұшуларынан бұрын болған. Уайтхедтің атағының қалыптасуына 1901 жылғы 14 тамызда Коннектикут штатындағы оның қозғалтқышты және тұрақты ұшуын баяндайтын газет мақаласының көмегі тиді. Көп ұзамай АҚШ және әлемнің жүзден астам газеттері мақаладағы ақпаратты қайта жариялады. Сонымен қатар, бірнеше жергілікті газеттер Уайтхедтің 1901 жылы және одан кейінгі жылдары жасаған басқа ұшу тәжірибелері туралы хабарлады. Уайтхедтің ұшақ жобалары мен тәжірибелері Scientific American журналындағы мақалаларда және 1904 жылғы өнеркәсіптік прогресс туралы кітапта сипатталған немесе еске алынған. Алайда, 1915 жылдан кейін оның танымал аты төмендеді және 1927 жылы ол көпке белгісіз жағдайда қайтыс болды. 1930 жылдары жарық көрген журнал мақаласы мен кітап Уайтхедтің 1901-1902 жылдары қозғалтқышты ұшулар жасағанын мәлімдеді, ал кітапта ондаған жылдар бұрын Уайтхедтің әртүрлі ұшуларын көргендердің куәліктері келтірілген. Бұл жарияланған мәліметтер ғалымдардың, зерттеушілердің және авиация әуесқойларының арасында пікірталас тудырды. Басты тарихшылар Уайтхедтің ұшу туралы мәлімдемесін үнемі жоққа шығарды, ал Орвилл Райт оны кейіннен «аңызға айналған» деп сипаттады. Зерттеушілер Уайтхедтің ұшақтарын зерттеді және оларды көшіруге тырысты. 1980 жылдардан бері АҚШ және Германиядағы әуесқойлар Уайтхедтің «No 21» машинасының көшірмелерін жасап, оларды заманауи қозғалтқыштармен және винттермен жабдықтап, ұшақ құрылымы мен басқару жүйелеріне негізгі өзгерістер енгізді.
Gustave Albin Whitehead (born Gustav Albin Weisskopf; 1 January 1874 – 10 October 1927) was an aviation pioneer who emigrated from Germany to the United States where he designed and built gliders, flying machines, and engines between 1897 and 1915. Controversy surrounds published accounts and Whitehead's own claims that he flew a powered machine successfully several times in 1901 and 1902, predating the first flights by the Wright Brothers in 1903. Much of Whitehead's reputation rests on a newspaper article which was written as an eyewitness report and describes his powered and sustained flight in Connecticut on 14 August 1901. Over a hundred newspapers in the U. S. and around the world soon repeated information from the article. Several local newspapers also reported on other flight experiments that Whitehead made in 1901 and subsequent years. Whitehead's aircraft designs and experiments were described or mentioned in Scientific American articles and a 1904 book about industrial progress. His public profile faded after about 1915, however, and he died in relative obscurity in 1927. In the 1930s, a magazine article and book asserted that Whitehead had made powered flights in 1901–02, and the book includes statements from people who said that they had seen various Whitehead flights decades earlier. These published accounts triggered debate among scholars, researchers, and aviation enthusiasts. Mainstream historians have consistently dismissed the Whitehead flight claims, which Orville Wright later described as 'mythical'. Researchers have studied and attempted to copy Whitehead aircraft. Since the 1980s, enthusiasts in the U. S. and Germany have built and flown replicas of Whitehead's "Number 21" machine using modern engines and modern propellers, and with fundamental changes to the aircraft structure and control systems.
Ерте өмір және мансап
Уайтхед Баварияның Лейтерхаузен қаласында Карл Вайскопф пен оның әйелі Бабеттаның екінші баласы ретінде дүниеге келді. Бала кезінде ол ұшуға қызығушылық танытып, желкендермен тәжірибе жасады және "ұшқыш" деген лақап атқа ие болды. Ол досымен бірге құстардың қалай ұшатынын үйрену үшін құстарды ұстап, байлап қойды, бірақ полиция бұл әрекетін тоқтатты. Оның ата-анасы ол кішкентай болғанда, 1886 және 1887 жылдары қайтыс болды. Содан кейін ол механик болып оқып, Гамбургке сапар шекті, онда 1888 жылы желкенді кеме экипажына қосылуға мәжбүр болды. Бір жылдан соң ол Германияға оралды, сосын бір отбасымен бірге Бразилияға саяхат жасады. Ол бірнеше жыл теңізде болды, жел, ауа райы және құстардың ұшуы туралы көп нәрсе білді. Вайскопф 1893 жылы АҚШ-қа келді. Көп ұзамай ол өзінің есімін Густав Уайтхедке өзгертті. Нью-Йорктік ойыншық өндіруші Э. Дж. Хорсман Уайтхедті жарнамалық желкендер мен модельді планерлер жасау және басқару үшін жұмысқа алды. Уайтхед өзінің біріне қозғалтқыш қосып, оны итермелеуді жоспарлады. 1893 жылы Уайтхед Бостонда болды, онда ол планерлер, желкендер және модельдермен тәжірибе жасады, сондай-ақ Гарвардтың желкенді ұшу метеорологиялық станциясында жұмыс істеді. 1896 жылы Уайтхед Бостондық Аэронавтикалық қоғамға механик ретінде жұмысқа қабылданды. Ол механик Альберт Б. К. Хорнмен бірге Лилиенталь типті планер мен орнитоптер жасады. Уайтхед планермен бірнеше қысқа және төмен қашықтыққа ұшты, бірақ орнитоптермен ұшуға қол жеткізе алмады. Сондай-ақ 1896 жылы қоғамға негіз салған мүше Сэмюэл Кэбот Уайтхедті және ағаш шебері Джеймс Кроуэллді Лилиенталь планерін жасау үшін жұмысқа алды. Кэбот қоғамға осы планермен жасалған сынақтар сәтсіз аяқталғанын хабарлады.
1899 жыл
1934 жылы Уайтхедтің досы Луис Дарваричтің берген ант бойынша, екі адам 1899 жылдың сәуір немесе мамыр айларында Питтсбургтің Шенли паркінде шамамен жарты мильге дейін моторлық ұшу жасаған. Дарваричтің сөзіне қарағанда, олар бумен жұмыс істейтін моноплан ұшағымен ұшып, кірпіштен салынған ғимаратқа құлаған. Дарварич ұшақтың қазандығын бортында отынмен қыздырып тұрған және апат кезінде ауыр күйік шағып, бірнеше апта ауруханада жатқан. Осы оқиғадан кейін полиция Уайтхедке Питтсбургтегі эксперименттерді жалғастыруға тыйым салды. Уайтхедтің басқару тәсілі – дене салмағын ауыстыру – Тримблдің пікірінше, қуатты ұшақты басқару үшін жеткіліксіз, ал көмірмен қоздырылатын бу машинасының өзін жерден көтеруге қажетті күші болмаған. 2015 жылы жергілікті тарихшы өз зерттеулерінде 1899 жылғы ұшуға қатысты мәліметтер тапқанын мәлімдеді. Уайтхед пен Дарварич Коннектикут штатының Бриджпорт қаласына жұмыс іздеу үшін сапар шекті.
Аэропорттық машиналар
Уайтхед өзінің алғашқы ұшақтарына идентификаторлар бермеді, бірақ Рэндольф пен Харвидің мәліметінше, 1901 жылдың соңына дейін ол "елу алты ұшақ" салды. Уайтхед пен бірлесіп жобаланған биплан, 5 цилиндрлі, сумен салқындатылатын 50 ат күші бар Уайтхед қозғалтқышымен жабдықталды. Ұшақтың алдыңғы бөлігі металл су багынан тұрды, ішкі жағында суды салқындату үшін ыстық су шашыратылды. Уайтхед 1906 жылға дейін жолсермелер де жасады және оларды ұшып тұрғанда фотоға түсірген.
Кейінгі мансап
Уайтхед ұшатын машиналар жасаумен қатар, қозғалтқыштар да жасады. 1904 жылы ол Сент-Луис әлемдік көрмесіне қатысып, авиациялық қозғалтқышты көрсетті. «Air Enthusiast» журналында былай деп жазылған: «Авиациялық қозғалтқыштарға деген сұраныс артып жатқан кезде Вайскопфтың қабілеті мен шеберлігі оны бай адам ете алатын еді, бірақ ол ұшуға көбірек қызығушылық танытты». 1908 жылы Уайтхед авиацияның пионері Джордж А. Лоуренстің ұсынысымен 75 ат күші бар жеңіл екі циклді қозғалтқышты жобалап, жасады. Сумен салқындатылатын машина басқа цилиндрлер істен шыққан жағдайда да жұмыс істей беру үшін жасалған, бұл қозғалтқыш істен шығуынан туындайтын апаттарды болдырмауға көмектесетін қауіпсіздік факторы еді. Олар Нью-Йоркте кеңсесі және Коннектикут штатының Бриджпорт қаласында зауыты бар «Уайтхед Мотор Жұмысы» мекемесін құрды. Олар 25, 40 және 75 ат күші бар, салмағы тиісінше 95, 145 және 200 фунт болатын үш түрлі мотор жасады. Уайтхедтің бизнес тәсілдері жетілмегендіктен, ол клиенттермен соттасып, оның құралдары мен жабдықтары тәркіленуі мүмкін деген қауіп туды. Ол қозғалтқыштарының көп бөлігін және құралдарын көршісінің жертөлесіне жасырып, авиациялық жұмысын жалғастырды. Оның бір қозғалтқышын авиация пионері Чарльз Виттеман Америка Аэро клубының Ли Берридж жасаған тікұшағына орнатты, бірақ ол ұша алмады. Уайтхедтің 1911 жылғы вертикальді ұшу мәселесін зерттеуі нәтижесінде 60 қанаты бар тікұшақ жасалды, ол ұшқышсыз жерден көтерілді. 1915 жылға қарай Уайтхед зауытта жұмысшы болып жұмыс істеді және отбасын асырау үшін моторларды жөндеді. Ол 1927 жылдың 10 қазанында жөндеп жатқан машинасының қозғалтқышын көтеруге тырысқанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол үйінің алдына құлап, үйге кіріп, содан кейін үй ішінде қайтыс болды. 1949 жылы Крейн «Air Affairs» журналында Уайтхед ұшқан деген мәлімдемелерді қолдайтын жаңа мақала жариялады, бірақ ол өзінің алғашқы мақаласына сілтеме жасамады және бұрынғы дәлелдерін жоққа шығармады. 1963 жылы Әуе күштерінің резервтік майоры Уильям О'Двайер Коннектикут штатындағы үйдің шатырында 1910 жылғы Уайтхедтің «Large Albatross» типіндегі екіұшақтың жерде тұрған суретін тапты. Коннектикут авиациялық тарихи қауымдастығы (CAHA) одан және оның 9315-ші АҚШ Әуе күштері резервтік эскадрильясынан Уайтхедтің қозғалтқышты ұшқанын тексеруді сұрады. О'Двайер жылдар бойы зерттеулер жүргізіп, Уайтхед ағайынды Райттардан бұрын ұшқанына көз жеткізді. CAHA-ның бұрынғы президенті Харви Липпинкотт 1981 жылы Уайтхедтің «жерден 100-200 фут, 10-15 фут биіктікте ұшқанын» айтты. «Бұл туралы біз сұхбатқа алған куәгерлер растады және бұл сол кездегі авиацияның деңгейіне сәйкес келеді». О'Двайер кейіннен Стелла Рэндольфтің «Густав Уайтхедтің тарихы, Райттар ұшпастан бұрын» атты екінші кітабына ұшқан куәгерлердің сұхбаттарын қосты, ол 1966 жылы жарық көрді. О'Двайер мен Рэндольф сонымен қатар 1978 жылы жарық көрген «Контракт бойынша тарих» кітабының авторлары болды, онда Смитсонов институты Орвилл Райтпен келісімге келгені үшін сынға алынды, Смитсоновтан 1903 жылғы Райт флайерін бірінші басқарылатын ұшу үшін мойындауды талап етті. 1968 жылы Коннектикут штаты Уайтхедті «Коннектикут авиациясының әкесі» деп ресми түрде таныды. Солтүстік Каролинаның Бас Ассамблеясы 1985 жылы Коннектикуттың мәлімдемесін жоққа шығарып, Уайтхедтің бірінші болып ұшқаны туралы мәлімдемеге «жетекші авиация тарихшылары мен әлемдегі ең ірі авиация мұражайы» ешқандай негіз жоқ екенін мәлімдеді. 2013 жылы «Jane's All the World's Aircraft» журналы Уайтхедтің бірінші болып басқарылатын ұшуға қол жеткізгенін мәлімдеген редакциялық мақала жариялады. Мақала зерттеуші Джон Браунға көп сүйенді, оның Уайтхедтің машинасының қозғалтқышты ұшу кезіндегі суретін көрсеткен мәлімдемесін басқа зерттеуші Кэрролл Ф. Грей жоққа шығарды. Кейіннен «Jane's» компаниясының иесі редакциялық мақалаға қатысты жауаптылықтан бас тарту туралы мәлімдеме жасап, онда редактордың пікірлері жазылған, бірақ міндетті түрде баспагердің пікірлері емес екенін айтты. Корольдік авиациялық қоғам атап өтті: «Барлық қол жетімді дәлелдер Густав Уайтхед ағайынды Райттардан бұрын тұрақты, қуатты, басқарылатын ұшулар жасады деген пікірді қолдамайды». «Scientific American» журналының редакторлары келіседі: «Деректер Уайтхедтің бірінші емес екенін ғана емес, сонымен қатар ол ешқашан...».
Бриджпорт Herald мақаласы мен суреті
Стелла Рэндольф «Густав Уайтхедтің жоғалған ұшулары» (1937) еңбегінде Ричард Хауэллдің «Бриджпорт Геральд» газетінде Уайтхедтің ұшуы туралы мақала жазғанын, бірақ мақалада автор аты көрсетілмегенін айтты. О'Двайер Хауэллдің газет мақаласына қоса берілген No. 21 ұшағының суретін салғанын жазды, Хауэллдің «баспасөз қызметкері болудан бұрын суретші болғанын» айтады. No. 21 ұшағының көшірмесін жасап, сынақтан өткізген Энди Кош: «Егер сіз сол кездегі «Бриджпорт Геральд» газеті редакторының беделін қарасаңыз, ол беделді адам екенін көресіз. Ол мұндайды ойдан шығармайды» деді. Хауэлл Уайтхедтің ұшуына қатысты даулар басталмас бұрын қайтыс болды. Гиббс Смит бұл оқиғаның рас екендігіне күмәнданып, газет мақаласының «жасөспірімдер романы сияқты оқылатынына» шағымданып айтты. Авиация тарихшысы Кэрролл Грей «Бриджпорт Геральд» газетіндегі хабардың ұқсастығы оның 1901 жылғы 9 маусымда «Нью-Йорк Сан» газетінде жарияланған мақаланың кеңейтілген қайта жазылуы екенін көрсетеді деп мәлімдеді. Грей «Сан» газетінде 1901 жылғы 3 мамырда Уайтхедтің ұшатын машинасының пилотсыз сынағы сипатталғанын, бірақ «Бриджпорт Геральд» оны пилотты ұшу деп өзгертіп көрсеткенін атап өтті.
Миссис Уайтхед пен скептиктер
Дебаттың екі тарапына да оқ-дәрі болған алғашқы дерек 1940 жылғы Уайтхедтің әйелі Луизамен жасалған сұхбат еді. Луиза Уайтхед Рэндольфқа ұшақтың қанаттарына арналған мата тіккенін және шаруашылыққа қарайтын болғанын, бірақ ешқандай тәжірибелерді көрмегенін айтты. Уайтхедтің қызы Роза 1901 жылғы даулы қозғалмалы ұшу кезінде үш жаста болды, ал қалған балалар әлі дүниеге келмеген еді.