Каллен Тжадер: Латын джазының шебері

Кіріспе

Американдық вибрафоншы (1925–1982)

Каллен Рэдклифф Тьядер кіші ( /ˈdʒ//eɪ//d//ər/ JAYdər; 16 шілде 1925 – 5 мамыр 1982) – американдық латын джаз музыканты, көбінесе латын американдық емес музыканттардың арасында ең табыстысы деп есептеледі. Ол басқа джаз түрлерін, әсіресе шағын топтардағы заманауи джазды зерттеді, сонымен қатар Африка, Кариб аймағы және Латын Америкасының музыкасын орындауды жалғастырды. Тьядер негізінен вибрафонда ойнады, сонымен қатар барабан, бонго, конга, тимбала және фортепианода да шебер болды. Ол көптеген мәдениет өкілдерімен жұмыс істеді. Ол латын рок пен эсид джаздың дамуымен байланыстырылады. Джаз бен латын музыкасын біріктіру жиі "латын джазы" деп аталғанымен, Тьядердің туындылары екі стильдің арасында еркін ауысатын. 1980 жылы "La Onda Va Bien" альбомы үшін алған "Грэмми" сыйлығы оның 40 жылдан астам уақытты қамтиған мансабын сәндеді.

Алғашқы жылдары (19251943)

Каллен Рэдклифф Тхеджер кіші 1925 жылғы 16 шілдеде Сент-Луис қаласында, гастрольдік швед-американдық ваудевильшілер отбасында дүниеге келді. Оның әкесі стэп би билеген, ал анасы фортепианода ойнаған, күйеу-әйелдік дуэт өмір көріне үшін қаладан қалаға саяхаттап жүрген. Тьядер екі жасқа толғанда, оның ата-анасы Калифорния штатының Сан-Матео қаласына қоныс аударып, би студиясын ашты. Анасы (концерт пианисі болуді армандаған) оған классикалық фортепиано сабақтарын берді, ал әкесі стэп билеуге үйретті. Ол Бей Аймағында "Тьядер кіші" деген атпен, стэп биінің дағдылы баласы ретінде өнер көрсетті. "Қуаныштың қара бұлтының ақ түстері" фильмінде Билл "Божанглз" Робинсонмен бірге сөйлемейтін шағын рөлде ойнады. Ол Диксиленд тобына қосылып, Бей Аймағында концерттер берді. Он алты жасында ол Джин Крупаның барабан соло конкурсына қатысып, финалға өтіп, ақырында "Drum Boogie" орындап жеңіске жетті. Бірақ бұл жеңіс сол күні таңертең Перл-Харборға жасалған шабуылмен көлеңкеленді.

Әскери-теңіз флоты мен колледж (1940-шы жылдар)

Тхаддер 1943 жылы 17 жасында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылданып, 1946 жылдың наурызына дейін Тынық мұхитындағы театрда медициналық қызметкер ретінде қызмет етті. Ол бес шабуылға қатысты, оның ішінде Мариан аралдары операциясы мен Филиппин шайқасы болды. Отанына оралғаннан кейін ол «G.I. Bill» арқылы Сан-Хосе мемлекеттік колледжіне (қазір Сан-Хосе мемлекеттік университеті) білім беру мамандығы бойынша түсті. Кейін ол Сан-Франциско мемлекеттік колледжіне ауысты, мұғалім болу ниетімен. Дәл сол жерде ол тимпан сабақтарын алды, бұл оның жалғыз ресми музыкалық білімі болды. Сан-Франциско штатында ол әскери қызметтен жаңа ғана оралған жас пианист Дейв Брубекпен танысты. Брубек Тьядерді Пол Десмондпен таныстырды. Үшеуі тағы басқа музыканттармен байланысып, Тьядер барабаншы болған Дейв Брубек Октетін құрды. Топ бір ғана альбом жазды және жұмыс табу қиын болғанымен, бұл жазба осы болашақтағы легендарлы джаз шеберлеріне жасалған алғашқы көрініс ретінде маңызды саналады. Октет тарағаннан кейін Тьядер мен Брубек трио құрды, көбірек жұмыс табу ниетімен джаз стандарттарын орындады. Дейв Брубек триосы сәттілікке жетіп, Сан-Франциско джаз өнерінің маңызды бөлігіне айналды. Осы кезеңде Тьядер вибрафонды өзі үйреніп, әнге қарай барабан мен вибрафонды кезекпен қолданды.

Verve және Skye Records (1960 жылдар)

Fantasy үшін шамамен он жыл жазғаннан кейін, Тжадер Норман Гранц негіздеген, бірақ сол кезде MGM-нің меншігінде болған, көбірек танымал Verve Records компаниясымен келісім шарт жасады. Үлкен бюджет мүмкіндігімен және басқару пультінде тәжірибелі продюсер Крид Тейлормен Тжадер әртүрлі альбомдар жазды. Verve жылдары Тжадер Оливер Нельсон, Клаус Огерман, Эдди Палмиери, Лало Шифрин, Дон Себески және орындаушылар Вилли Бобо, Дональд Бёрд, Клэр Фишер, жас Чик Корея, Джимми Хит, Кенни Беррелл, Хэнк Джонс, Анита О’Дэй, Армандо Пераза, Джером Ричардсон және басқалармен жұмыс істеді. Тжадер алғаш рет биг-бенд оркестрлерімен жазды, тіпті Азия масштабтары мен ырғақтарына негізделген альбом шығарды. Оның ең үлкен жетістігі – Soul Sauce (1964) альбомы болды. Оның титулды трегі, Тжадер он жылдан астам уақыт бойы ойнап келген Диззи Гиллеспидің кавер-нұсқасы, радиода хит болды (1965 жылдың мамыр айында Нью-Йорктің ықпалды поп-музыка станциясы WMCA тізімінде топ-20-ға енді) және альбом Billboard-тың 1965 жылғы 50 үздік альбомына ілесіп отырды. "Guachi Guaro" (испан тілінде мағынасыз сөз тіркесі) деп аталған Тжадер Гиллеспи/Чано Позо композициясын жаңа нәрсеге айналдырды. (Атау "Soul Sauce" Тейлордың тартымды атау туралы ұсынысынан және Вилли Бобоның Тжадердің нұсқасы түпнұсқадан дәмдірек екенін айтуынан туындады.) Әннің ерекше дыбысы Бобоның ("Salsa ahi na ma sabor, sabor!") шақырулары мен Тжадердің нақты вибрафон ойнауының үйлесімінен құралды. Альбом 100 000-нан астам дана сатылды және латын би музыкасын сипаттауда "сальса" сөзін танымал етті. 1960 жылдар Тжадер үшін ең өнімді кезең болды. Ірі жазба компаниясы Verve-тің қолдауымен ол репертуарын кеңейтуге мүмкіндік алды. Латын джаз дыбысынан ең айқын ауытқу – Several Shades of Jade (1963) және одан кейін Breeze From the East (1963) болды. Екі альбом да Тжадердің және басқалардың Афро-Кубамен жасағандай, джаз бен Азия музыкасын біріктіруге тырысты. Сыншылар нәтижесін жоққа шығарды, бұл өткен онжылдықта пайда болып, жоғалып кеткен ескірген экзотикадан аспайды деп айтты. Тжадер сондай-ақ 1962 жылы Сан-Францискодағы Blackhawk клубында өзінің тұрақты квартетімен Saturday Night/Sunday Night атты тікелей джаз альбомын жазды. Басқа эксперименттер де оңай жоққа шығарылған жоқ. 1966 жылы Тжадер Нью-Йорктік Эдди Палмиеримен бірлесіп El Sonido Nuevo ("Жаңа дыбыс") альбомын шығарды. Палмиеридің келісім-шарт компаниясы Tico үшін Bamboleate атты серіктес LP жазылды. Тжадердің бұрынғы жұмыстары көбінесе "латын лаунжы" деп есептелсе, бұл дуэт қараңғы, зұлым дыбыс жасады. Кал Тжадер Мексика мен Бразилияның қазіргі заманғы музыкасын орындайды (1962) альбомы, босса-нова маниясы кезінде шығарылған, керісінше, екі елдің өткенінен дәстүрлі аранжировкаларды қолданды. 1960 жылдардың соңында Тжадер, гитарист Габор Сабо және Гэри Макфарланд Skye жазба компаниясын құруға көмектесті. Тжадердің осы кезеңдегі жұмысын Solar Heat (1968) және Tjader Plugs In (1969) альбомы сипаттайды – бұл қышқыл джаздың алға басушылары.

After recording for Fantasy for nearly a decade, Tjader signed with better known Verve Records, founded by Norman Granz but owned then by MGM. With the luxury of larger budgets and seasoned recording producer Creed Taylor in the control booth, Tjader cut a varied string of albums. During the Verve years Tjader worked with arrangers Oliver Nelson, Claus Ogerman, Eddie Palmieri, Lalo Schifrin, Don Sebesky, and performers Willie Bobo, Donald Byrd, Clare Fischer, a young Chick Corea, Jimmy Heath, Kenny Burrell, Hank Jones, Anita O'Day, Armando Peraza, Jerome Richardson and others. Tjader recorded with big band orchestras for the first time, and even made an album based on Asian scales and rhythms. His biggest success was the album Soul Sauce (1964). Its title track, a Dizzy Gillespie cover Tjader had been toying with for over a decade, was a radio hit (hitting the top 20 on New York's influential pop music station WMCA in May 1965), and landed the album on Billboard's Top 50 Albums of 1965. Titled "Guachi Guaro" (a nonsensical phrase in Spanish), Tjader transformed the Gillespie/Chano Pozo composition into something new. (The name "Soul Sauce" came from Taylor's suggestion for a catchier title and Willie Bobo's observation that Tjader's version was spicier than the original.) The song's identifiable sound is a combination of the call outs made by Bobo ("Salsa ahi na ma sabor, sabor!") and Tjader's crisp vibes work. The album sold over 100,000 copies and popularized the word salsa in describing Latin dance music. The 1960s were Tjader's most prolific period. With the backing of a major record label, Verve, he could afford to stretch out and expand his repertoire. The most obvious deviation from his Latin jazz sound was Several Shades of Jade (1963) and the follow up Breeze From the East (1963). Both albums attempted to combine jazz and Asian music, much as Tjader and others had done with Afro Cuban. The result was dismissed by the critics, chided as little more than the dated exotica that had come and gone in the prior decade. Tjader also recorded a notable straight modern jazz live album Saturday Night/ Sunday Night at the Blackhawk, San Francisco with his regular quartet in 1962. Other experiments were not so easily dismissed. Tjader teamed up with New Yorker Eddie Palmieri in 1966 to produce El Sonido Nuevo ("The New Sound"). A companion LP was recorded for Palmieri's contract label, Tico, titled Bamboleate. While Tjader's prior work was often dismissed as "Latin lounge", here the duo created a darker, more sinister sound. Cal Tjader Plays The Contemporary Music Of Mexico And Brazil (1962), released during the bossa nova craze, actually bucked the trend, instead using more traditional arrangements from the two countries' past. In the late 1960s Tjader, along with guitarist Gábor Szabó and Gary McFarland, helped to found the short lived Skye record label. Tjader's work of this period is characterized by Solar Heat (1968) and Tjader Plugs In (1969), precursors to acid jazz.

Бірлескен жылдар (1970-ші жылдар)

1970 жылдары Тжадер 1954 жылы бастаған Fantasy Records лейблына қайта оралды. Сол кезде жеке жанрға айналып келе жатқан джаз-фьюжн дыбысын қабылдап, құрамына электрондық аспаптар қосты және аранжировкаларында рок-ритмдерін қолдана бастады. Осы кезеңдегі ең танымал альбомы – Amazonas (1975) (бразилиялық перкуссияшы Airto Moreira продюсерлік еткен). Ол 1972 жылы түсірілген «Fritz the Cat» анимациялық фильмінің саундтрегіне қатысты, әсіресе «Mamblues» атты тректе. 1976 жылы Тжадер Сан-Францискодағы Грейс соборында өткен бірнеше тікелей эфирдегі концерттерді жаздырды. Монтерей джаз фестиваліндегідей, ол джаз стандарттары мен латындық аранжировкалардың қосындысын орындады. Кейін ол саксофоншы Арт Пеппермен бірге Жапонияға гастрольдік сапар жасады, ол алкоголь және есірткіге тәуелділіктен арылуда болған.

Соңғы жылдары (1979-1982 жылдар)

Конкорд рекордс президенті Карл Джефферсон Тхадердің жұмысын насихаттау және тарату үшін Конкорд Пиканте деп аталатын еншілес лейбл құрды. 1960 жылдардағы концерттік сапарларынан және 1970 жылдардағы джаз-рокқа жасаған тырыстарынан айырмашылығы, Тхадердің Конкорд Пиканте жұмысы көбінесе тікелей латын джазы болды. Электрондық аспаптар мен рок-ритмдер қолданылмай, "классикалық" дыбысқа қайта оралды. Алдыңғы он жылдық ішінде ол жас музыканттардан тұратын топ құрды: Марк Левин фортепианода, Роджер Гленн флейтада, Винс Латеано барабанда, Роб Фишер бас-гитарада және Пончо Санчес конгада орындады. Тхадер Конкорд Пиканте үшін бес альбом жазды, ең табыстысы – Карл Джефферсон мен Фрэнк Доррити өндірген «Ла Онда Ва Бьен» (1979) (шамамен «Жақсы өмір»), ол 1980 жылы «Үздік латын жазбасы» номинациясында «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. Тхадердің «Sabor» әнінің A бөлімі – кейбір ноталары жоқ 2/3-тік onbeat/offbeat guajeo. Тхадер тур кезінде қайтыс болды. Манила қаласындағы тобымен бірге келе жатқанда, жүрек талмасының үшіншісінен құлап, 1982 жылдың 5 мамырында 56 жасында дүниеден озды. Тхадердің мұрасы Габор Сабо және Гари Макфарланд есімдерімен байланысты, олар бірге жұмыс істеп, Skye Records лейблін құрды (PANDORA архиві Сабо есімін жік жорамамен жазады). Американдық хип-хоп тобы A Tribe Called Quest Тхадердің «Aquarius» (The Prophet альбомынан) әнін «Midnight Marauders» альбомындағы көптеген әндердің соңына (outro) ретінде пайдаланды. Бір есептеу бойынша, Тхадердің жұмысы 214 тректе қолданылған.