Кіріспе

Ауру тудырғыштардың қоздырғышқа тигізетін зияны академиялық журнал

Вируленттілік – патогеннің немесе микроорганизмнің қоздырғышқа зиян келтіру қабілеті. Көп жағдайда, әсіресе жануарлар жүйесінде, вируленттілік – микробтың қоздырғышқа тигізетін зақымның дәрежесін көрсетеді. Организмнің патогенділігі – ауру тудыру қабілеті – оның вируленттілік факторларымен анықталады. Ген-ген жүйелерінің ерекше жағдайында, көбінесе өсімдіктерде, вируленттілік – патогеннің резистентті қоздырғышты жұқтыру қабілетін білдіреді. Вируленттілік (лат. virulentia) деген сөз "вирулентті" деген сөйкестен туындаған, яғни аурудың ауырлығын білдіреді. "Вирулентті" сөзі латынша "virulentus" сөзінен шыққан, ол "уланған жара" немесе "уға толы" деген мағынаны білдіреді. Вируленттілік термині тек вирустарға ғана қатысты емес. Экологиялық тұрғыдан алғанда, вируленттілік – паразиттің қоздырғышынан дене күшін жоғалтуы. Вируленттіліктің жақын себептері – қоздырғыштың ауруға шалдықтыруға көмектесетін ерекше қасиеттері, ал түпкі себептері – патоген штаммында вирулентті қасиеттердің пайда болуына әкелетін эволюциялық қысымдар ретінде қарастырылады.

Вирусты бактериялар

Бактериялардың ауру туғызу қабілеті жұқтырған бактериялардың саны, денеге кіру жолы, иесінің қорғаныс механизмдерінің әсері және вируленттілік факторлары деп аталатын бактериялардың ішкі қасиеттері арқылы сипатталады. Көптеген вируленттілік факторлары – иесінің жасушаларына арнайы секрециялық аппараттар арқылы, мысалы, үшінші типті секреция жүйесі арқылы енгізілетін эффекторлық ақуыздар болып табылады. Иесі тарапынан дамытылатын патогенез көбінесе маңызды, себебі иесі инфекцияға қарсы күресте белсенді жауап қайырып, нәтижесінде иесінің қорғаныс механизмдері инфекциямен күрескен кезде иесінің тіндеріне зақым келтіруі мүмкін (мысалы, цитокин даулы). Бактериялардың вируленттілік факторлары әдетте ферменттермен синтезделген ақуыздар немесе басқа молекулалар болып табылады. Бұл ақуыздар хромосомалық ДНК, бактериофаг ДНК немесе плазмидтердегі гендермен кодталады. Кейбір бактериялар жылжымалы генетикалық элементтерді және горизонтальды гендерді ауыстыруды пайдаланады. Сондықтан, кейбір бактериялық инфекцияларға қарсы осы нақты вируленттілік факторлары мен жылжымалы генетикалық элементтерге бағытталған стратегиялар ұсынылған. Бактериялар молекулаларды синхронды түрде босату үшін кворумдық сезінуді пайдаланады. Бұлардың барлығы – иесіндегі аурудың тікелей себептері.

Бактериялардың ауру туғызу тәсілдері

Адгезия Көптеген бактериялар алдымен қожайын жасушасының бетіне жабысуы керек. Бактериялардың қожайын жасушаларына жабысуына қатысты көптеген бактериялық және қожайын молекулалары анықталды. Бактериялар үшін қожайын жасушасының беткі рецепторлары көбінесе басқа функциялар үшін қажетті ақуыздар болып табылады. Кейбір қожайын жасушаларының айналасындағы шырыш қабықшалары мен микробқа қарсы заттардың болуынан кейбір патогендер үшін тікелей жабысуды орнату қиынға түседі. Колонизация Кейбір вирулентті бактериялар арнайы белоктар шығарып, олардың организмнің белгілі бір бөліктеріне қоныс тебуіне мүмкіндік береді. Helicobacter pylori адам асқазанының қышқыл ортасында тіршілік ету үшін уреаза ферментін өндіреді. Бұл бактерияның асқазан қабығын колонизациялауы асқазан жарасы мен қатерлі ісікке әкелуі мүмкін. Helicobacter pylori-дің әртүрлі штаммдарының вируленттілігі уреаза өндірісінің деңгейімен байланысты. Инвазия Кейбір вирулентті бактериялар қожайын жасушаларының мембраналарын бұзатын немесе олардың эндоцитоз немесе макропиноцитоз процесін ынталандыратын ақуыздар шығарады. Бұл вируленттілік факторлары бактерияларға қожайын жасушаларына енуге және дене бетінің эпителийлі тіндері арқылы организмге кіруді жеңілдетуге мүмкіндік береді. Иммундық жауапты тежеушілер Көптеген бактериялар қожайынның иммундық қорғанысын тежейтін вируленттілік факторларын шығарады. Мысалы, бактериялардың кең таралған стратегиясы – қожайын антиденелерімен байланысатын ақуыздарды өндіру. Streptococcus pneumoniae полисахаридтік капсуласы қожайын иммунды жасушаларының бактерияны фагоцитозға түсіруін тежейді. Токсиндер Вируленттілік факторларының көпшілігі бактериялар өндіретін ақуыздар болып табылады, олар қожайын жасушаларын улайды және тіндерге зақым келтіреді. Мысалы, бактериялар көптеген тағамдық уыттарды шығарады, олар адам тағамдарын ластауы мүмкін. Олардың кейбіреулері "бұзылған" тағамда пісіргеннен кейін де сақталып, тұтылғанда ауруға себеп болуы мүмкін. Басқа бактериялық токсиндер химиялық түрлендіріліп, пісіру кезіндегі жылумен белсенділігін жоғалтады.

Вирусты вирустар

Вирустың вируленттілік факторлары оған көбейіп, иесінің қорғанысын өзгертуге және иесінің ішінде таралуға мүмкіндік береді, сондай-ақ олар иесі үшін зиянды. Олар инфекцияның тууына және вирустық аурудың қаншалықты ауыр болатынына шешім жасайды. Вирустар көбінесе иелік жасушалардағы рецепторлы ақуыздарды қажет етеді, оларға арнайы байланысады. Әдетте, бұл иелік жасуша ақуыздары эндоцитозға түседі, содан кейін байланысқан вирус иелік жасушаға еніп, көбейеді. ЖИТС-ке себеп болатын ВИЧ сияқты вирулентті вирустар иесінің қорғанысын жеңу механизміне ие. АИТВ Т-көмекші жасушаларды жұқтырады, бұл иесінің бейімделу иммундық жауабының әлсіреуіне және әрі қарай иммундық тапшылыққа алып келеді. Өлім, СПИД-тің иммундық жүйенің жұмысын бұзуынан туындаған мүмкіндік инфекцияларынан болады. Кейбір вирустық вируленттілік факторлары вирус тудырған қызба сияқты иесінің қорғаныс қабыну реакциясы кезінде көбейе алу қабілетін береді. Көптеген вирустар иесінде ұзақ уақыт бойы аз зиян келтіре отырып, тіршілік ете алады. Өте қауіпті штаммдар ақырында иесінің ішіндегі вирус популяциясында мутация және табиғи іріктеу арқылы дами алады. "Нейровирулентті" термині құтыру және герпес симплексі сияқты вирустарға қолданылады, олар жүйке жүйесіне еніп, сонда ауру тудыра алады. Вирулентті вирустардың кеңінен зерттелген модельдік организмдері – T4 вирусы және басқа да T-тің бактериофагтары, олар Escherichia coli және оған жақын бактерияларды жұқтырады. Вирулентті бактериофагтардың литикалық өмірлік циклы, шартты бактериофагтардың өмірлік циклынан өзгеше.