Кіріспе
Элиас Эшмол (23 мамыр 1617 – 18 мамыр 1692) – ағылшын антиквары, саясаткер, қару-жарақ офицері, астролог және алхимияны зерттеуші. Эшмол Англия азамат соғысы кезінде роялистер жағын қолдады, ал II Карлдың таққа қайта отыруымен бірнеше пайдалы лауазымдармен марапатталды. Эшмол табиғатты зерттеуге бағытталған Бакондық көзқарастары бар антиквар болды. Оның кітапханасы оның интеллектуалды көзқарасын көрсетіп, ағылшын тарихы, құқық, нумизматика, топография, алхимия, астрология, астрономия және ботаника салаларындағы еңбектерді қамтыды. Ол эксперименталды ғылымды дамытудағы маңызды институт – Корольдік қоғамның негізін қалаушылардың бірі болғанымен, оның қызығушылықтары антиквариаттық және мистикалық сипатқа ие болды, ғылыммен де айналысты. Ол ерте масон болды, бірақ оның қатысу деңгейі мен адалдығы толыққанды белгілі емес. Өмірі бойында ол қызықты жәдігерлер мен өзге де артефакттарды жинады. Олардың көпшілігін саяхатшы, ботаник және коллекционер Джон Тредескант кішіден алды. Эшмол өзінің коллекциясының көп бөлігін, антиквариаттық кітапханасын және құнды қолжазбаларын Оксфорд университетіне Ашмол мұражайын құру үшін сыйлады.
Elias Ashmole (/ɪ/'/l//aɪ//.//ʌ//s// /'/æ//ʃ//m//oʊ//l/; 23 May 1617 – 18 May 1692) was an English antiquary, politician, officer of arms, astrologer and student of alchemy. Ashmole supported the royalist side during the English Civil War, and at the restoration of Charles II he was rewarded with several lucrative offices. Ashmole was an antiquary with a strong Baconian leaning towards the study of nature. His library reflected his intellectual outlook, including works on English history, law, numismatics, chorography, alchemy, astrology, astronomy and botany. Although he was one of the founding Fellows of the Royal Society, a key institution in the development of experimental science, his interests were antiquarian and mystical as well as scientific. He was an early freemason, although the extent of his involvement and commitment is unclear. Throughout his life he was an avid collector of curiosities and other artefacts. Many of these he acquired from the traveller, botanist and collector John Tradescant the Younger. Ashmole donated most of his collection, his antiquarian library and priceless manuscripts to the University of Oxford to create the Ashmolean Museum.
Адвокат, роялист және масон
Ашмол 1617 жылғы 23 мамырда дүниеге келді. Оның отбасы белгілі болған, бірақ Ашмол туған кезде олардың жағдайы төмендеді. Оның анасы, Энн, бай Ковентри мата сатушысы Энтони Бойердің қызы және қазынашылық бароны Джеймс Пейджеттің туысы болды. Оның әкесі, Саймон Эшмол (1589–1634) – Ирландия мен Еуропада әскери қызмет өткерген ерін шеберші еді. Элиас Эшмол Личфилд грамматикалық мектебінде (қазіргі Король Эдуард VI мектебі) оқыды және Личфилд соборында хоршы болды. 1633 жылы ол Пейджеттің ұлдарына кеңесші болып Лондонға кетті, ал 1638 жылы Джеймс Пейджеттің көмегімен заңгерлік куәлігін алды. Ол Лондонда сәтті заңгерлік тәжірибе жүргізіп, Элеонора Мейнварингке (1603–1641) үйленді. Ол Чеширдің аристократиялық отбасының мүшесі болды және жүкті болғанда үш жылдан кейін, 1641 жылғы 6 желтоқсанда қайтыс болды. Жиырма жасқа толғанда Ашмол мәртебе мен байлыққа қадам басқан еді. Ол сондай-ақ генерал-майор Чарльз Ворслимен (12 маусым 1656 жылы қайтыс болды және Вестминстер аббаттығында жерленді) байланыс жасады, ол оның қарындасы Мэри Эшмолдың күйеуі, Салфордтың Джон Бутының әйелінің інісі болды. Ашмол Англия азамат соғысында I Чарльз жағын қолдады. 1642 жылы шайқас басталғанда ол Лондонды қалдырып, Чеширдегі Смолвудтағы қайын атасы Питер Мэнварингтің үйіне кетті. 1644 жылға дейін ол зейнеткерлікпен өмір сүрді, содан кейін Личфилдте патшаның акциз комиссары болып тағайындалды. Одан кейін Джордж Уортонның ұсынысымен, патша сарайындағы байланыстары бар белгілі астролог, Ашмол Оксфордта әскери қызметке тағайындалды, онда ол король әскерінің қару-жарақ офицері болды. Бос уақытында ол Брасеноз колледжінде математика мен физиканы оқыды. Сол жерде ол астрономия, астрология және магияға қызығушылық танытты. 1646 жылғы шілдеде Вустер парламенттік күштерге берілгеннен кейін ол Чеширге қайтып келді. Личфилд арқылы өтіп бара жатып, анасының үш апта бұрын обадан қайтыс болғанын естіді. Осы кезеңде ол масон болып қабылданды. Оның 16 қазандағы күнделік жазбасында 1646 жыл: "Мен Ланкаширдегі Уоррингтонда, Чеширдегі Каринчамнан Генри Мейнварингпен бірге еркін масон болдым". Күнделігінде масондық қызмет туралы бір ғана жазба болғанымен, ол 1682 жылға дейін жиналыстарға қатысып, бауырластықпен байланыста болған сияқты. Сол жылдың 10 наурызында ол былай деп жазды: "Сағат 17:00 шамасында мен Лондонның Масонс Холлда өтетін ложаға шақыру алдым". Келесі күні, 1682 жылғы 11 наурызда ол былай деп жазды: "Сәйкесінше, мен бардым. Мен олардың арасындағы ең тәжірибелі мүше болдым (масондыққа қабылданғаныма 35 жыл болғандықтан). Біз бәріміз Чипсайдтағы Half Moon тавернасында дайындалған тамаша кешкі ас іштік, оның шығыны жаңа қабылданған масонның есебінен төленді". Ашмолдың жазбалары Англиядағы франкмасондық туралы ең ерте сілтемелердің бірі болып табылады, бірақ оның өмірбаяндық жазбаларындағы осы жазбалардан басқа, Ашмолдың қатысуы туралы қосымша мәліметтер жоқ.
Бай коллекционер
1646–1647 жылдары Эшмоль жақсы некеге тұру ниетімен бай жесірлерге бірнеше рет бірдей ұсыныс жасады. 1649 жылы ол Мэри, леди Мейнварингке (Эльдермастондық сэр Уильям Форстердің қызы) үйленді. Ол өзінен жиырма жас үлкен, үш рет күйеуін жоғалтқан, бай әйел еді. Бұл неке қалыңдықтың отбасының қарсылығына қарамастан өтті және үйлесімді болмады: леди Мейнваринг ажырасу және алимент талап етіп сотқа жүгінді, бірақ 1657 жылы сот оның талабын қабылдамады. Дегенмен, бұл неке Ашмольді Мэридің бірінші күйеуінің Беркширдегі Брэдфилдке негізделген мүлкімен қамтамасыз етті, осылайша ол ботаника мен алхимия сияқты қызығушылықтарын өмір сүру үшін табыс табу туралы ойланбастан еркін зерттей алды. Ол досы Уортонның түрмеден босатылуын ұйымдастырып, оны мүліктерді басқаруға тағайындады. Ашмолдың өзі алхимиялық тәжірибелер жүргізгеніне көп айғақ жоқ. Ол алхимияны белсенді түрде зерттеуші емес, алхимиялық жазбаларды жинаушы және алхимияны оқып үйренуші болған сияқты. Ол өзін Уильям Бэкхаустың рухани ұлы деп есептеді, ол оны 1651 жылы рухани ұлы ретінде қабылдады, себебі Бэкхаус алхимияның ұзақ рухани тізбегінің бір бөлігі болды. Ашмолдың сөзіне сенсек, Бэкхаус оны "үлкен Гермес байлығының бір бөлігіне лайық деп санады". Оның соңғы алхимиялық жарияланымы 1658 жылы шыққан «Бақытқа жол» еді, бірақ одан кейін оның қызығушылығы басқа салаларға ауысты. Оның еңбектерін Исаак Ньютон сияқты басқа да табиғат зерттеушілер мұқият зерттеді. Ашмол шамамен 1650 жылы ботаник және коллекционер Джон Традескант кішімен танысты. Традескант әкесімен бірге Ламбеттегі үйлерінде экзотикалық өсімдіктердің, минералдардың және әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген басқа да қызықты заттардың үлкен және әйгілі коллекциясын жинаған. Ашмол 1652 жылы Традескантқа коллекциясын тізімдеуге көмектесті, ал 1656 жылы коллекцияның каталогын – «Musaeum Tradescantianum» жариялауға қаржы жұмсады. 1659 жылы жеті жыл бұрын жалғыз ұлын жоғалтқан Традескант өзінің коллекциясын Ашмольге заңды түрде берді. Келісім бойынша, Традескант қайтыс болған кезде Ашмол коллекцияны иеленуге құқылы болды. 1662 жылы Традескант қайтыс болғанда, оның жесірі Гестер күйеуінің мас күйде, мазмұнымен таныспай қол қойғанын айтып, келісімге қарсы шықты, бірақ екі жылдан кейін бұл мәселе Канцелярияда Ашмолдың пайдасына шешілді. Гестер өліміне дейін коллекцияны Ашмолға сенімді түрде сақтауға міндетті болды. Ашмолдың Традескант коллекциясын өзіне алудағы әрекеттері кейбір ғалымдарды Ашмолды өзінің даңқын арттыру үшін батырдың мұрасын ұрлаған, амбициялы және жағымпаз адам деп санауға итермеледі.
Қалпына келтіру
Ашмолл тағы да каталогтар жасауға кірісті, соның ішінде Бодлей кітапханасының римдік монеталар жинағының бірі, ол сегіз жылдық жұмыстан кейін 1666 жылы аяқталды. Бұл ұзаққа созылуы мүмкін, өйткені Ашмоллдың жұмысы 1660 жылы II Карлдың таққа қайта отыруымен тоқтатылды, онда Ашмоллдың адалдығы саяси лауазымдармен кеңінен сыйланды. Ол Суринам соттарының хатшысы және кеңсе меңгерушісі, сондай-ақ Ақ кеңселерді бақылаушы болып тағайындалды. Бұл екі лауазым табыс немесе нақты міндеттерді қамтамасыз етпегенімен, ол Лондонда акциз комиссары, содан кейін бақылаушы болып, кейін акциздің бас есепшісі болды, бұл лауазым оны король кірісінің үлкен бөлігіне жауапты етті. Бұл соңғы лауазымдар оған айтарлықтай табыс әкелді, сондай-ақ ықпалды меценаттық мүмкіндіктерді де ұсынды. Орденнің шетелдік мүшелеріне жіберілген сыйлық көшірмелері Дания королі, Бранденбург және Палатин сайлаушыларынан алтын белгілермен сыйланды. Ашмолл өзінің кеңсесіндегі геральдикалық және генеалогиялық жұмысты ұқыпты түрде орындады және ол сарай протоколы мен рәсімдері бойынша жетекші сарапшы саналды. 1675 жылы ол Виндзор Геральды лауазымынан кетті, мүмкін, Қару коллегиясы ішіндегі фракциялық тартыстарға байланысты. Оған дәстүрлі түрде рыцарлық атақпен бірге келетін Гартердің Бас Корольдік Қарулы лауазымы ұсынылды, бірақ ол оны Дугдейлдің пайдасына қабылдамады. II Карлдың таққа қайта отыруы Англия шіркеуінің қайта құрылуына әкелді, ал Ашмолл Личфилд соборына жаңа дұға кітаптарын сыйлады. 1684 жылы Дугдейл күйеуінің ұлына "жалпы халықтың" "пресвитериандық әдеттерден әлі арыла алмағанын, яғни ұзақ, өздері құрастырған дұғалар мен мағынасыз уағыздардан арыла алмағанын" жазды. Көптеген роялистер сияқты, Ашмолл да бей-конформизмге қарсы болды. Джон Гадбери "Энтони Вуд оны Розенкрейцер деп жалған айыптады, ал ешкім мұндай ақымақтықтарды қолдаудан алыс болған жоқ" деп жазды. Ашмоллдың масондық және розенкрейцерлікпен байланысы діни ынтадан тумай, әлеуметтік немесе антикварлық қызығушылық болуы мүмкін. Алайда, әмбебап білімнің қоймасы туралы түсінік розенкрейцерлік жазбаларында сипатталған және бұл идея Ашмоллдың үлкен мұражай құруға деген ниетіне ықпал еткен болуы мүмкін. 1669 жылы Ашмолл Оксфорд университетінен медицина докторы дәрежесін алды. Ол университетпен байланысын сақтап, 1677 жылы Трэдскант жинағын, сондай-ақ өзі жинаған материалдарды университетге материалдарды орналастыруға және оларды жұртшылыққа қолжетімді етуге қолайлы үй салынған жағдайда сыйлады. Ашмолл 1674 жылы Трэдсканттардың үйіне іргелес үйге көшіп, олардың үйінен кейбір заттарды өз үйіне көшіріп алған еді. 1678 жылы Трэдскант жинағына байланысты заңдық даулар кезінде Гестер бақшадағы тоғаннан суға батып қайтыс болды. 1679 жылдың басында Ашмолл Трэдскант мүлігінің жалға алу шартын қабылдап, өздерінің және олардың жинақтарын біріктіре бастады. Ашмолеан мұражайы 1683 жылы аяқталды және кейбір адамдар оны Еуропадағы алғашқы қоғамдық мұражай деп санайды. Энтони Вудтың айтуынша, жинақ Оксфордқа көшірілгенде он екі арбаға толды. Бұл одан да көп болуы мүмкін еді, бірақ мұражайға арналған Ашмоллдың жеке жинағының көп бөлігі, соның ішінде көне заттар, кітаптар, қолжазбалар, гравюралар және 9000 монета мен медальдар 1679 жылғы 26 қаңтарда Орта ғибадатханадағы өртте жойылды. Өрт салдарынан Трэдсканттардан алынған жинақтың үлесі күтілгеннен үлкен болды және профессор Майкл Хантердің пікірінше, бұл бақытсыздық Ашмоллдың жинақты құрастырудағы үлесіне қатысты сынға ықпал етті. Ол 1685 жылғы жалпы сайлауда да өзін кандидат ретінде ұсынды. Сақталған құжаттар оның ең танымал кандидат болғанын көрсетеді, бірақ король II Джеймс оны сайлаудан бас тартуды сұрағаннан кейін (монархтар парламенттік сайлауға араласуы мүмкін болған дәуірде) Ашмолл осылай істеді. Сайлау күні Ашмолл үшін берілген барлық дауыс жарамсыз деп жариялаудың орнына корольдің кандидатына берілген дауыс деп жарияланды, және осы айла-шарғының нәтижесінде корольдің жақтаған кандидаты (Ричард Левесон) сайланды. 1680 жылдары Ашмоллдың денсаулығы нашарлай бастады. Ол II Джеймс билік құрған кезеңде және Даңқты революциядан кейін өліміне дейін акциздік лауазымын сақтап, бірақ істерде аз белсенді болды. Оның үйдегі емдеулеріне мойнына үш өрмекші іліп, "ағамды айықтырды". Ол өмірбаянына материал ретінде қызмет ету үшін күнделік түрінде өмірі туралы жазбалар жинауға кірісті; өмірбаян ешқашан жазылмағанымен, бұл жазбалар Ашмолл мен оның заманы туралы құнды ақпарат көзі болып табылады. және 26 мамырда Сент-Мэри шіркеуіне, Лэмбетке жерленді. Ашмолл өзінің жинағының және кітапханасының қалған бөлігін Ашмолеан мұражайы үшін Оксфордқа қалдырды. Оның кітапханасының үштен екі бөлігі қазір Оксфордтағы Бодлей кітапханасында сақталады; Виктория дәуірінде мұражай жинағынан бөлінуі Ашмолл мұражайды Трэдскант жинағына емес, өзінің жинағына негіздеген деген сенімге әкелді. Ашмоллдың кітаптарын тайтл парақшаларындағы оның қолының болуымен көбінесе анықтауға болады. Ашмоллдың әйелі Элизабет 15 наурыз 1694 жылы тас қалаушы Джон Рейнольдсқа тұрмысқа шықты. Олардың балалары болған жоқ және ол жеті жылдан кейін қайтыс болғаннан кейін Лэмбеттегі үй мен жерлер Рейнольдстың қолына өтті. Виттория Феола, өзінің "Элиас Ашмолл және Көнеліктердің пайдалануы" (Париж, 2013) монографиясында Ашмоллдың ең алдымен антиквар екенін, Жаңа ғылымның құнын түсінгенін және оны өзінің мұражайы арқылы ілгерілеткенін айтты. Алайда, Феола антикварлық Ашмоллдың ең үлкен құмарлығы болғанын, сондай-ақ өзін-өзі қалыптастырудың негізгі құралы болғанын ескертті. Майкл Хантер, Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігіндегі Ашмолл туралы мақаласында, Ашмолл мінезінің ең маңызды ерекшеліктері оның амбициясы және әлемге иерархиялық көзқарасы екенін айтты, бұл көзқарас оның роялизмін және геральдика, генеалогия, рәсімдерге, тіпті астрология мен магияға деген қызығушылығын біріктірді. Ол заңдық, бизнес және саяси істерінде, сондай-ақ жинау және ғылыми ізденістерінде табысқа жетті, бірақ Ричард Гарнетт атап өткендей, "жинаушылық оның басты құмарлығы болды".