Кіріспе

Химиялық қосылыс, «қоқыспен қоздырғыш» деп белгілі
chembox
| Verifiedfields = өзгертілді
| Watchedfields = өзгертілді
| verifiedrevid = 1099329214
| Name = Меркурий(II) хлориді
| ImageFile = Mercury(II) chloride xtal 1980 3D balls. png
| ImageSize =
| ImageName = Кристалл құрылымының шарлы-сабақты моделі
| ImageFile1 = Mercury(II) chloride xtal 3D SF. png
| ImageSize1 =
| ImageName1 = Кристалл құрылымының бос орынды толтыру моделі
| ImageFile2 = Lühuagong(II). JPG
| IUPACName = Меркурий(II) хлориді Меркурий дихлориді
| OtherNames = Меркурий бихлориді, Қоқыспен қоздырғыш, Абавит, Меркурий хлориді, Сулема (Ресей), TL 898, Агросан, Hydrargyri dichloridum (гомеопатия)
|Section1=
|Section2=
|Section3=
|Section5=Chembox Thermochemistry
| DeltaHf = −230 кДж·моль−1
| DeltaGf = 178.7 кДж/моль
| Entropy = 144 Дж·моль−1·К−1 – сынап және хлордың формуласы HgCl2 болатын бейорганикалық химиялық қосылысы, зертханалық реагент ретінде қолданылады. Бұл адам үшін өте улы, ақ түсті кристалл тәрізді қатты және молекулалық қосылыс. Бұрын сифилис ауруын емдеу үшін қолданылған, бірақ сынаптың токсикалық әсері және одан жақсы емдеу әдістерінің болуына байланысты қазір медициналық мақсатта қолданылмайды.

Синтез

Сыртқы хлоридтің әсерінен немесе сынап(I) хлоридіне сынапты хлорлағанда алуға болады. Оны сынап(I) қосылыстарының, мысалы, нитраттың ыстық, шоғырланған ерітіндісіне тұз қышқылын қосу арқылы да өндіруге болады.

Оның ерігіштігі 6%-дан бастап -қа дейін 36%-ға дейін артады.

Химиялық реагент ретінде

Меркурий хлориді кейде алюминий сияқты металдармен амальгама жасау үшін қолданылады. Алюминий жолақтарын меркурий хлоридінің сулы ерітіндісімен өңдегенде амальгаманың жұқа қабаты тез түзіледі. Әдетте алюминийдің беті тотықтардың жұқа қабатымен жабылып, оны инертті етеді. Амальгамаланған алюминий алюминийдің өзінде байқалмайтын әртүрлі реакцияларды көрсетеді. Мысалы, амальгамаланған алюминий сумен әрекеттесіп, Al(OH)3 және сутек газын бөліп шығарады. Галокарбондар Барбьер реакциясында амальгамаланған алюминиймен реакцияға түседі. Бұл алкилалюминий қосылыстары нуклеофильді болып келеді және Гриньярд реагенті сияқты қолданылуы мүмкін. Амальгамаланған алюминий органикалық синтезде де редуктор ретінде қолданылады. Мырыш та меркурий хлориді арқылы жиі амальгамаланады. Меркурий хлориді карбонилге байланысқан дитиан тобын umpolung реакциясында жою үшін қолданылады. Бұл реакция Hg2+ ионының анионды күкірт лигандтарына жоғары сәйкестігін пайдаланады. Меркурий хлориді химиялық заттар мен талдау үлгілерін тұрақтандыру үшін де қолданылуы мүмкін. Газ хроматографиясындағыдай, сынамадағы басқа компоненттердің сигналдарын жасырмау үшін анықталған меркурий хлоридінің сигналына назар аудару қажет.

Минералды қышқылдарды табу

900 жыл шамасында араб жазбаларының авторлары Жәбір ибн Хайянға (лат. Geber) және парсы дәрігері және алхимигі Әбу Бакр әл-Разиге (лат. Rhazes) қатысты еңбектерде амониялық тұз (аммоний хлориді) зерттелді. Олар оны витриолмен (әр түрлі металлдардың гидратталған сульфаттары) бірге дистилляциялағанда хлорлы сутек пайда болды. Мүмкін, Әл-Рази өзінің бір тәжірибесінде тұз қышқылын өндірудің алғашқы әдісін тапқан шығар. Алайда, хлорид тұздарымен жасалған осы алғашқы тәжірибелердің көпшілігінде газ тәрізді өнімдер ысырапқа жіберілді, ал хлорлы сутек химиялық қолдануға болатындығы анықталғанға дейін көп рет алынған болуы мүмкін. Хлорлы сутектің алғашқы қолданылуларының бірі – сынап(II) хлоридін (коррозиялық сублимат) синтездеу болды, оның сынапты алюмин және аммоний хлоридімен немесе витриол және натрий хлоридімен қыздыру арқылы алынуы алғаш рет “Алюминдер мен тұздар туралы” (De aluminibus et salibus) еңбегінде сипатталған. Бұл он бірінші немесе он екінші ғасырдағы араб алхимиялық мәтіні көптеген қолжазбаларда авторсыз, бірақ кейбір қолжазбалар оны Гермес Трисмегистке жатқызады, ал бірнешеуі оны Әбу Бакр әл-Разиге теріс атрибуциялайды. Ол еврей тіліне және екі рет латын тіліне аударылды, соның ішінде Кремоналық Жерардың (1144–1187) латын тіліне жасаған аудармасы бар. “Алюминдер мен тұздар туралы” еңбегінде сипатталған процесте тұз қышқылы пайда бола бастады, бірақ ол дереу сынаппен реакцияға түсіп, сынап(II) хлоридін құрады. XIII ғасырдағы латын алхимиктері үшін “Алюминдер мен тұздар туралы” еңбегі негізгі анықтамалық жұмыстардың бірі болды, олар сынап(II) хлоридінің хлорлау қасиеттеріне қызығушылық танытты және металдарды витриолдарды, алюмин мен тұздарды қыздыру процесінен алып тастағанда, күшті минералды қышқылдарды тікелей дистилляциялауға болатындығын анықтады.

Фотографиядағы тарихи қолданысы

Сынап(II) хлориді 1800 жылдардағы коллодион процесінде оң суреттер алу үшін фотосуретті күшейткіш ретінде қолданылған. Теріс суретке жаққанда, сынап(II) хлориді суретті ақ және қалыңдатады, соның салдарынан көлеңкелердің көрінуін арттырып, оң суреттің көрінісін тудырады.

Сақтаудағы тарихи қолданысы

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында антропологиялық және биологиялық үлгілерді сақтау үшін заттар "көктесір ерітіндісіне" батырылып немесе осы ерітіндімен боялған. Бұл шара үлгілердің көбелектер, кенелер және саңырауқұлақтардан зақымдануын болдырмау үшін жасалған. Қораптардағы заттардың үстіне кристалды сынап хлориді шашыратылып қорғалған. Ол тері өңдеуде аз мөлшерде қолданылады, ал ағаш кианизация (сынап хлоридіне батыру) арқылы сақталған. Сырнап хлориді 1830 және 1856 жылдар аралығында Еуропа мен АҚШ-та теміржол тіректерін өңдеу үшін қолданылған үш химиялық заттың бірі болды. АҚШ-та 1890 жылдары ағаш тапшылығы туралы алаңдаушылық туғанға дейін теміржол тіректерінің өңделуі шектеулі болды. Алайда, бұл әдіс негізінен тоқтатылды, себебі сынап хлориді суда оңай ериді, ұзақ мерзімге тиімді емес және өте улы. Сонымен қатар, мыс сульфаты, мырыш хлориді және, әсіресе, креозот сияқты басқа өңдеу тәсілдері аз улы екені анықталды. 1890-шы жылдар мен 1900-шы жылдардың басында кейбір теміржол тіректерін өңдеу үшін шектеулі кианизация қолданылды.

Медицинада тарихи қолданылуы

ХХ ғасырдың басында сынап хлориді кең таралған дезинфекциялық құрал болды, оны қызылша микробтарымен күресуден бастап, тері маталарын қорғауға және қызыл құмырсқаларды жоюға дейін түрлі мақсаттарда қолданған. Нью-Йорк дәрігері Карлин Филипс 1913 жылы: «Бұл – ең танымал және тиімді үй антисептиктеріміздің бірі», – деп жазған, бірақ оның өте коррозиялық және улы екенін, сондықтан оны тек рецепт бойынша алу керек екенін айтқан. Чикагодағы дәрігерлер тобы да сол айдың соңында осындай талап қойған. Бұл өнім жиі кездейсоқ улануға себеп болды және өз-өзіне қол жұмсау құралы ретінде пайдаланылды. Орта ғасырларда араб дәрігерлері жараларды дезинфекциялау үшін оны қолданған. Араб дәрігерлері ХХ ғасырға дейін оны қолданып келді, дейін қазіргі медицина оны қолдануға қауіпсіз деп санады. Сифилис антибиотиктер пайда болғанға дейін сынап хлоридімен емделген. Оны ішке қабылдаған, инъекция жасаған, теріге жаққан. Сифилис үшін сынап хлоридімен емдеу және емдеу кезіндегі улану осылай жиі кездесетін, сондықтан уланудың белгілері көбінесе сифилис белгілерімен шатастырылатын. «Ақ сынап тұздарының» осы қолданылуына ағылшын халық әні «The Unfortunate Rake»-те сілтеме жасалған. Яус антибиотиктер пайда болғанға дейін сынап хлоридімен (Corrosive Sublimate деп белгіленген) емделген. Ол ойық жаралардың симптомдарын жеңілдету үшін теріге жағылған. Мұның дәлелі Джек Лондонның «The Cruise of the Snark» кітабындағы «Әуесқой дәрігер» деген тарауда келтірілген.

1901 және 1904 жылдар аралығында АҚШ Теңізшілер ауруханасы Сан-Францисконың Қытай ауданында карантин салып, кең ауқымды дезинфекция бағдарламасын жүргізді, нәтижесінде 14 000-нан астам бөлме жабылды және дезинфекция бағдарламасынан үйлері уытты және тұруға жарамсыз болған мыңдаған қытайлықтар үйсіз қалды. Қытай ауданындағы құрылысшылар үшін ұзақ мерзімді сынап ластануы бүгінгі күнге дейін алаңдау тудырып отыр.

Қылмыстар мен кездейсоқ уланулар кезінде қолданылуы

1613 жылы Лондон мұнарасында тұтқында отырған Томас Овербери сынап сублиматымен клизма арқылы уландырылды. Одан кейін болған сотта қылмыскерлер – Роберт Карр мен оның әйелі Фрэнсис құлдырады. Александр Дюманың «Танымал қылмыстар» кітабының V томында ол «тотыққан сублиматпен» асыл әйел мадам де Ламотты өлтірген Антуан Франсуа Десрустың тарихын айтады. 1906 жылы Нью-Йоркте Ричард Тилгман сынап бихлориді таблеткаларын литий цитраты деп жаңылысып, ішіп қайтыс болды. Актер Лон Чейнидің бұрынғы әйелі Клева 1913 жылы сынап хлоридін ішіп өзіне қол жұмсауға тырысты. Әрекет сәтсіз аяқталса да, удың салдарынан оның әншілік карьерасы қирады. 1920 жылы көпшілікке танымал болған жағдайда, 25 жастағы американдық нұрлы киножұлдызы Олив Томасқа сынап бихлоридінің себеп болғаны хабарланды. Францияда демалысқа кеткен ол күйеуі Джек Пикфордқа сифилис емдеу үшін тағайындалған ерітіндіні кездейсоқ (немесе мүмкін қасақана) ішіп алды. Томас бес күннен кейін қайтыс болды. Мэдж Оберхольцер Ку-клукс-клан жетекшісі Д.С.Стефенсонтан зорлық көріп, ұрланып, азапталғаннан кейін өзіне қол жұмсау үшін сынап хлоридін қолданды. Ол сынаптан улану және Стефенсон оны шаққан кезде жұқтырған инфекциядан қайтыс болды. Уругвай жазушысы Хорасио Кироганың жас әйелі Ана Мария Сирес уыт ішіп, өзіне қол жұмсады. Кирогамен болған даудан кейін ол «сублимадо», яғни сынап хлоридінің өлімге жеткізетін дозасын ішіп алды. 1915 жылдың 14 желтоқсанында қайтыс болғанға дейін сегіз күн бойы қатты азап шекті. Рут Л. Труффант 1914 жылдың 26 сәуірінде сынаптан уланудан қайтыс болды, оның өлімі өзіне қол жұмсау деп танылды.

Уыттылық

Жибек дихлориді – өте улы қосылыс, ол жедел әсер ететін және жинақы у ретінде де әсер етеді. Оның уыттылығы тек құрамындағы сынапқа ғана емес, сонымен қатар оның коррозиялық қасиеттеріне де байланысты, ол ішкі органдарға ауыр зақым келтіруі мүмкін, соның ішінде асқазан, ауыз және жұтқыншақ жаралары, сондай-ақ ішектердің коррозиялық зақымдануы. Сондай-ақ, сынап хлориді бүйректерде жинақталып, күшті коррозиялық зақымдануға алып келеді, бұл жедел бүйрек жетіспеушілігіне ұшыратуы мүмкін. Дегенмен, барлық бейорганикалық сынап тұздары сияқты, сынап хлориді де органикалық сынапқа қарағанда қан-ми тосқаулын оңай бұзбайды, бірақ ол жинақы у болып табылады. Сынap хлоридімен уланудың жиі кездесетін жанама әсерлері: ауыз және тамақта күйдіретіндей сезім, асқазан ауыруы, іштің дискомфорты, әлсіздік, қанды құсу, коррозиялық бронхит, асқазан-ішек жолының күшті тітіркенуі және бүйрек жетіспеушілігі. Ұзақ уақыт бойы әсер ету нәтижесінде ұйқысыздық, рефлекстердің баяулауы, көп мөлшерде сілекей шығару, қан кетуге бейім тіс жағдайлары, шаршау, діріл және тіс аурулары сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Көп мөлшердегі сынап хлоридіне ұшырау 24 сағаттың ішінде өлімге алып келуі мүмкін, көбінесе жедел бүйрек жетіспеушілігі немесе асқазан-ішек жолының зақымдануынан. Кейбір жағдайларда, жедел әсерге ұшыраған адамдардың өлуіне екі аптаға дейін уақыт кеткен.