Халықаралық домендік атаулар

Кіріспе

Интернет домені атауының түрі

Интернационалдастырылған домен атауы (IDN) – бағдарламалық қолданбаларда толық немесе ішінара латын әліпбиінен өзгеше жазу жүйесінде немесе латын әліпбиіне негізделген, диакритикалық белгілері немесе лигатуралары бар кемінде бір таңбаны қамтитын интернет домені атауы. Бұл жазу жүйелері компьютерлерде көп байттық Юникодпен кодталады. Халықаралық домендік атаулар домендік атаулар жүйесінде (DNS) Punycode транскрипциясы арқылы ASCII тізбегі ретінде сақталады. DNS, интернет ресурстарын табу үшін пайдаланушыға қолайлы атауларды желілік мекенжайларға аударуға арналған іздеу қызметін атқарады және практикалық тұрғыда ASCII таңбаларын пайдаланумен шектелген, бұл қабылданған домендік атаулар стандартын белгілейтін шектеу. Домендік атауларды интернационалдастыру – бұл DNS-пен үйлесімді ASCII мәтіндік форматына аудару арқылы ана тілінде жазылған атауларды қолдануға мүмкіндік беретін техникалық шешім. Интернационалдастырылған домендік атауларды тек осы мақсатқа арналған қолданбалармен ғана пайдалануға болады және олар интернет инфрақұрылымында өзгерістер жасауды қажет етпейді. IDN алғаш рет 1987 жылдың желтоқсанында Мартин Дюрст ұсынды және 1990 жылы Тан Цзуай Кванг пен Леонг Кок Йонг, Тан Тин Вэидің басшылығымен іске асырды. Көптеген талқылаулар мен бәсекелестік ұсыныстардан кейін, «Домендік атауларды интернационалдастыру қолданбаларында» (IDNA) деп аталатын жүйе стандарт ретінде қабылданды және бірнеше жоғары деңгейлі домендерде енгізілді. IDNA-да интернационалдастырылған домен атауы термині IDNA ToASCII алгоритміне (төменде қараңыз) сәтті қолданылатын таңбалардан ғана тұратын доменді білдіреді. 2008 жылдың наурыз айында IETF IDN протоколын жаңарту үшін жаңа IDN жұмыс тобын құрды. 2008 жылдың сәуірінде БҰҰ ЭСКВА, Қоғамдық мүдделі тіркелім (PIR) және Afilias бірлесіп DNS сарапшылары, ccTLD операторлары, бизнес, академиялық қауымдастықтар мен өңірлік және халықаралық ұйымдардың өкілдерінен тұратын Араб жазуын IDN-де қолдану жөніндегі жұмыс тобын (ASIWG) құрды. Afilias компаниясының Рам Мохан басқаратын ASIWG араб жазуы үшін бірыңғай IDN кестесін әзірлеуді мақсат етеді және жергілікті және өңірлік сарапшылардың әлемдік саясатты әзірлеуге, сондай-ақ техникалық стандарттауға қатысуына көмектесетін қауымдастық ынтымақтастығының үлгісі болып табылады. 2009 жылдың қазан айында Интернетке қатысты атаулар мен нөмірлерді басқару корпорациясы (ICANN) интернеттегі халықаралық елдік кодты жоғары деңгейлі домендерді (IDN ccTLD) құруға келісім берді, олар ана тіліндегі жазу жүйелері үшін IDNA стандартын қолданады. 2010 жылдың мамыр айында DNS түбірлік аймағына алғашқы IDN ccTLD орнатылды.

An internationalized domain name (IDN) is an Internet domain name that contains at least one label displayed in software applications, in whole or in part, in non Latin script or alphabet or in the Latin alphabet based characters with diacritics or ligatures. These writing systems are encoded by computers in multibyte Unicode. Internationalized domain names are stored in the Domain Name System (DNS) as ASCII strings using Punycode transcription. The DNS, which performs a lookup service to translate mostly user friendly names into network addresses for locating Internet resources, is restricted in practice to the use of ASCII characters, a practical limitation that initially set the standard for acceptable domain names. The internationalization of domain names is a technical solution to translate names written in language native scripts into an ASCII text representation that is compatible with the DNS. Internationalized domain names can only be used with applications that are specifically designed for such use; they require no changes in the infrastructure of the Internet. IDN was originally proposed in December 1987 by Martin Dürst and implemented in 1990 by Tan Juay Kwang and Leong Kok Yong under the guidance of Tan Tin Wee. After much debate and many competing proposals, a system called Internationalizing Domain Names in Applications (IDNA) was adopted as a standard, and has been implemented in several top level domains. In IDNA, the term internationalized domain name means specifically any domain name consisting only of labels to which the IDNA ToASCII algorithm (see below) can be successfully applied. In March 2008, the IETF formed a new IDN working group to update the current IDNA protocol. In April 2008, UN ESCWA together with the Public Interest Registry (PIR) and Afilias launched the Arabic Script in IDNs Working Group (ASIWG), which comprised experts in DNS, ccTLD operators, business, academia, as well as members of regional and international organizations. Operated by Afilias's Ram Mohan, ASIWG aims to develop a unified IDN table for the Arabic script, and is an example of community collaboration that helps local and regional experts engage in global policy development, as well as technical standardization. In October 2009, the Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN) approved the creation of internationalized country code top level domains (IDN ccTLDs) in the Internet that use the IDNA standard for native language scripts. In May 2010, the first IDN ccTLDs were installed in the DNS root zone.

Домендік атауларды интернационализациялау

Домендік атауларды интернационализациялау (IDNA) – 2003 жылы ASCII емес символдарды қамтитын интернационализацияланған домендік атауларды басқару үшін анықталған механизм. Домендік атаулар жүйесі ASCII емес символдарды қолдайтын болса да, электрондық пошта және веб-браузерлер сияқты қолданбалар хост атауы сияқты мақсаттарда домендік атау ретінде қолданылатын символдарды шектейді. Нақты айтқанда, осы қолданбалар пайдаланатын желілік протоколдар домендік атауларда қолданылатын символдарға шектеу қояды, бұл шектеулер қолданбалардың өзінде немесе DNS-те емес. Орнатылған базамен кері үйлесімділікті сақтау үшін IETF IDNA жұмыс тобы интернационализацияланған домендік атауларды веб-браузерлер мен басқа да пайдаланушы қолданбаларымен өңделе алатын ASCII негізделген түріне түрлендіру қажет деп шешті. IDNA ASCII емес символдармен жазылған атаулар мен олардың ASCII негізделген бейнелеуі арасындағы осы түрлендіру қалай жүзеге асырылатынын анықтайды. IDNA қолдауы бар қолданба домендік атаудың интернационализацияланған және ASCII бейнелеулері арасында түрлендіруді жүзеге асыра алады. Ол DNS сұраулары үшін ASCII түрін пайдаланады, бірақ домендік атауларды араб немесе хирагана сияқты ASCII емес жазу жүйелерінде оқып, жазуды ұнататын пайдаланушыларға интернационализацияланған түрін ұсына алады. IDNA-ны қолдамайтын қолданбалар ASCII емес символдары бар домендік атауларды өңдей алмайды, бірақ (әдетте, түсініксіз) ASCII эквиваленті берілген жағдайда осындай домендерге кіре алады. ICANN 2003 жылдың маусым айында IDNA қолданылуы бойынша нұсқаулықтар шығарды, және осы жүйені пайдалану арқылы jp домендерін 2003 жылдың шілдесінде және info домендерін 2004 жылдың наурыз айында тіркеуге болады. Басқа бірнеше жоғары деңгейлі домен тіркелімдері 2004 және 2005 жылдары тіркеуді қабылдауға кірісті. IDN нұсқаулықтары алғаш рет 2003 жылдың маусым айында жасалды және 2005 жылдың қарашасында фишинг қауіптеріне жауап беру үшін жаңартылды. 2007 жылдың қарашасында жоғары деңгейлі елдік кодтық домендік атауларға бағытталған ICANN жұмыс тобы құрылды және елдік кодты қолдайтын ұйым мен Үкіметтік кеңес комитеті бірлесіп ілгерілетуге көмектесті. Сонымен қатар, ICANN IDN және басқа да жаңа gTLD-лерді барлық қолданбаларда, құрылғыларда және жүйелерде қолдану мүмкіндігін арттыруға бағытталған қоғамдық бастама Universal Acceptance Steering Group-ты қолдайды. Mozilla 1.4, Netscape 7.1 және Opera 7.11 IDNA-ны қолдайтын алғашқы қолданбалардың бірі болды. Internet Explorer 6 браузері үшін IDN қолдауын қамтамасыз ету үшін плагин қолжетімді. Internet Explorer 7.0 және Windows Vista URL API-лері IDN-ді қолдауды қамтамасыз етеді.

Internationalizing Domain Names in Applications (IDNA) is a mechanism defined in 2003 for handling internationalized domain names containing non ASCII characters. Although the Domain Name System supports non ASCII characters, applications such as e mail and web browsers restrict the characters that can be used as domain names for purposes such as a hostname. Strictly speaking, it is the network protocols these applications use that have restrictions on the characters that can be used in domain names, not the applications that have these limitations or the DNS itself. To retain backward compatibility with the installed base, the IETF IDNA Working Group decided that internationalized domain names should be converted to a suitable ASCII based form that could be handled by web browsers and other user applications. IDNA specifies how this conversion between names written in non ASCII characters and their ASCII based representation is performed. An IDNA enabled application can convert between the internationalized and ASCII representations of a domain name. It uses the ASCII form for DNS lookups but can present the internationalized form to users who presumably prefer to read and write domain names in non ASCII scripts such as Arabic or Hiragana. Applications that do not support IDNA will not be able to handle domain names with non ASCII characters, but will still be able to access such domains if given the (usually rather cryptic) ASCII equivalent. ICANN issued guidelines for the use of IDNA in June 2003, and it was already possible to register jp domains using this system in July 2003 and info domains in March 2004. Several other top level domain registries started accepting registrations in 2004 and 2005. IDN Guidelines were first created in June 2003, and have been updated to respond to phishing concerns in November 2005. An ICANN working group focused on country code domain names at the top level was formed in November 2007 and promoted jointly by the country code supporting organization and the Governmental Advisory Committee. Additionally, ICANN supports the community led Universal Acceptance Steering Group, which seeks to promote the usability of IDNs and other new gTLDS in all applications, devices, and systems. Mozilla 1.4, Netscape 7.1, and Opera 7.11 were among the first applications to support IDNA. A browser plugin is available for Internet Explorer 6 to provide IDN support. Internet Explorer 7.0 and Windows Vista's URL APIs provide native support for IDN.

ToASCII және ToUnicode

ASCII және ASCII емес домендік атаулардың түрлерін түрлендіру ToASCII және ToUnicode деп аталатын алгоритмдер жұбы арқылы жүзеге асырылады. Бұл алгоритмдер домендік атауға толығымен қолданылмайды, керісінше жеке белгілерге қолданылады. Мысалы, егер домендік атау www.example.com болса, онда www, example және com белгілері болады. ToASCII немесе ToUnicode осы үш белгінің әрқайсысына жеке қолданылады. Бұл екі алгоритмнің толық сипаттамасы күрделі. Олар RFC 3490 стандартында көрсетілген. Төменде олардың жұмыс істеу қағидаларын қысқаша қарастырамыз. ToASCII ASCII белгілерін өзгеріссіз қалдырады. Егер белгі Домендік атаулар жүйесіне (DNS) сәйкес келмесе, түрлендіру сәтсіз аяқталады. Кем дегенде бір ASCII емес таңбасы бар белгілер үшін ToASCII Nameprep алгоритмін қолданады. Бұл белгіні кіші әріптерге түрлендіреді және басқа да нормализациялау шараларын жүзеге асырады. Содан кейін ToASCII нәтижені Punycode арқылы ASCII форматына аударады. Ақырында, ол төрт таңбалы "xn" тізбегін қосады. Бұл төрт таңбалы тізбек ASCII үйлесімді кодтау (ACE) префиксі деп аталады. Ол Punycode форматында кодталған белгілерді стандартты ASCII белгілерінен ажырату үшін қолданылады. ToASCII алгоритмі бірнеше себептен сәтсіз аяқталуы мүмкін. Мысалы, түйінделген тізбек DNS белгісінің 63 таңбалық лимитінен асып кетуі мүмкін. ToASCII алгоритмі сәтсіз аяқталған белгі халықаралық домендік атауда қолданыла алмайды. ToUnicode функциясы ToASCII әрекетін кері қайтарады, ACE префиксін алып тастап, Punycode декодтау алгоритмін қолданады. Ол Nameprep өңдеуін кері қайтара алмайды, себебі ол тек қалыпқа келтіру процесі болып табылады және өзгеріссіз кері қайтарылмайды. ToASCII-ден айырмашылығы, ToUnicode әрқашан сәтті аяқталады, өйткені декодтау сәтсіз болған жағдайда бастапқы тізбекті қайтарады. Атап айтқанда, бұл ToUnicode ACE префиксімен басталмайтын тізбекке әсер етпейді дегенді білдіреді.

IDNA кодтамасының мысалы

IDNA кодтауды «Bücher.example» үлгілік домені арқылы түсіндіруге болады (Bücher.). Бұл доменнің екі бөлігі бар: Bücher және example. Екінші бөлік таза ASCII болып табылады және өзгеріссіз қалдырылады. Алғашқы бөлік Nameprep арқылы өңделіп «bücher» түріне келтіріледі, содан кейін Punycode-қа түрлендіріліп «bcher kva» болады. Одан кейін «xn» префиксі қосылып «xn--bcher-kva» пайда болады. Осылайша, DNS жазбалары мен сұраныстарында қолдануға жарамды домен атауы «xn--bcher-kva.example» болып табылады.

Арабша жазу IDN жұмыс тобы (ASIWG)

Араб аймағы әлем халқының 5 пайызын құраса да, әлемдік интернет қолданудың бар болғаны 2,6 пайызы осы аймаққа тиесілі. Сонымен қатар, араб әлеміндегі халықтың интернет қолданушыларының үлесі 11 пайызды құрайды, бұл көрсеткіш әлемдік деңгейде 21,9 пайызға жетеді. Дегенмен, 2000 жылдан 2008 жылға дейін аймақта интернет қолдану 1426 пайызға өсті, бұл едәуір жоғары өсім, әсіресе осы кезеңдегі әлемдік орташа өсім 305,5 пайызды құрады. Сондықтан, DNS араб тілінде қолжетімді болғанда, интернет қолданудың өсуі одан да айтарлықтай болуы мүмкін деген қорытындыға келуге болады. IDN енгізуі араб интернет қолданушыларына көптеген жаңа мүмкіндіктер мен пайда әкеледі, оларға өздерінің ана тілінде және әліпбилерінде домендерді тіркеуге, сондай-ақ осы домендер негізінде түрлі қызметтер мен жергілікті қолданбаларды құруға мүмкіндік береді.

Жоғарғы деңгейдегі доменді іске асыру

2009 жылы ICANN елдер мен тәуелсіз аймақтарға берілетін, елдік кодтық жоғары деңгейлі домендердің қағидаларына ұқсас, жоғары деңгейлі домендердің жаңа класын енгізу туралы шешім қабылдады. Дегенмен, домендік атаулар өтініш берушінің тіліндегі латын әліпбиінен өзгеше тілге тән жазудағы немесе әліпбидегі кез келген қатар таңбалар, символдар немесе глифтерден тұруы мүмкін, бірақ жеткілікті визуалды ерекшелікті қамтамасыз ету үшін белгілі бір талаптар сақталуы керек. IDN елдік кодтық домендерді орнату процесі тесттік жоғары деңгейлі домендегі субдомендер жиынтығында ұзақ сынақтан басталды. Он бір домен өз тіліндегі жазуын немесе әліпбиін қолданды, мысалы, грек тілінде "δοκιμή" сөзі "тест" дегенді білдіреді. Бұл күш-жігер 2010 жылы өндіріске қолдануға арналған алғашқы халықаралық елдік кодтық жоғары деңгейлі домендердің (IDN ccTLD) құрылымына әкелді. Домендік атаулар жүйесінде бұл домендер ASCII форматында "xn" префиксімен және содан кейін тілге тән әліпбидің немесе жазудың Юникодтық бейнесінің Punycode аудармасымен көрсетіледі. Мысалы, Ресейдің IDN ccTLD кириллицада "рф" деп жазылады. Punycode форматында ол "p1ai", ал DNS атауы "xn p1ai" болып табылады.

ASCII емес домендік атауларды қолдайтын IDNA немесе ICANN емес тіркелімдер

Басқа тіркелімдер ASCII емес домендік атауларды қолдайды. Таиландтағы ThaiURL.com компаниясы өзінің IDN кодтамасы арқылы ".com" домендерін тіркеуді қолдайды – ThaiURL. Дегенмен, қазіргі заманғы көптеген браузерлер тек IDNA/Punycode IDN форматтарын танитындықтан, ThaiURL кодталған домендерді осы кодталған түрінде теру немесе сілтемелеу қажет, және олар адрестік жолда осылай көрсетіледі. Бұл олардың қолданылуын шектейді, бірақ олар әлі де жарамды және барлыққа қолжетімді домендер болып табылады. Бірнеше тіркелімдер Punycode эмодзи символдарын эмодзи домендері ретінде қолдайды.

ASCII-ді жалғандауға қатысты мәселелер

Домендік атауларда Юникодты қолдану веб-сайттарды жалғандауды жеңілдетеді, себебі веб-браузердегі IDN жолының визуальды бейнесі, қолданылған қаріпке байланысты, жалған сайтты нақты сайттан ажырату мүмкін емес етеді. Мысалы, Юникод символы U+0430 (кириллицадағы кіші әріп "а") ағылшын тілінде қолданылатын Юникод символы U+0061 (латын кіші әріп "a") сияқты көрінеді. Нақты мысал ретінде, кириллица әріптері "а", "е", "і", "р" ( "а"; содан кейін "Ie"/"Ye" U+0435, латын әрпі "e"-ге өте ұқсас; содан кейін U+0456, латын әрпі "i"-ге өте ұқсас; және "Er" U+0440, латын әрпі "р"-ге өте ұқсас) қолданылып, wіkіреdіа.org URL-і жасалады, ол визуальды тұрғыдан заңды wikipedia.org-тан ажырату өте қиын (қаріптерге байланысты).

IDN тіркелуін қабылдайтын жоғарғы деңгейдегі домендер

Көптеген жоғары деңгейлі домендер екінші және одан төменгі деңгейлерде интернационалданған домендік атауларды тіркеуді қабылдай бастады. Afilias (.INFO) 2004 жылы неміс тілінде алғашқы gTLD IDN екінші деңгейлі тіркеуді ұсынды. Азия TLD-інің тіркеушісі DotAsia 2011 жылдың 11 мамырынан бастап 70 күндік «күн шығысы» кезеңін өткізіп, қытай, жапон және корей әліпбилерінде екінші деңгейлі домендерді тіркеуге мүмкіндік берді.