Кіріспе

Католик шіркеуінің ұзақ тарихы бойында түрлі сенімдер мен амалдарына қатысты сынға ұшырағандығы белгілі. Шіркеу ішінде бұл көбінесе дәстүрлі католиктік дінмен байланысты практикаларға қарсы немесе қолдау білдіру түрінде көрінеді. Бұрынғыда, Құдай сөзін әртүрлі түсіндірулер мен түрлі сын-ескертпелер Шығыс православие шіркеуімен және протестанттық реформациямен сияқты жарылыстарға себеп болды. Католик шіркеуі тарихи әрекеттері үшін де сынға ұшырады, мысалы, крест жорықтарын қолдауы, сондай-ақ, католицизмнің өз үкіметтерін құлатпақ деген қорқынышпен түрлі ұлтшыл топтар тарапынан да сынға ілікті. Бұдан өзге, Католик шіркеуі әйелдерді дін қызметкерлеріне бекітпегені, жыныстық зәбірлеу оқиғаларын қарау тәсілі және түрлі дінаралық қарым-қатынастары үшін де сынға алынды.

Литургиялық реформалар

1970 жылдан бері Құрбандық тойы (Мәсса) қай жерде өткізілсе, сол жергілікті тілде оқылып келеді, ал латын тіліндегі Құрбандық тойы сирек бола бастады. Католиктердің аз бөлігі Құрбандық тойының латын тілінде оқылуын қалайды және Пауыл VI-ның Құрбандық тойынан бас тартады. 2007 жылы Рим папасы Бенедикт XVI латын тіліндегі Құрбандық тойын қолданудағы кейбір шектеулерді жеңілдетіп, Novus Ordo Құрбандық тойын қолдаушылар мен Tridentine Құрбандық тойын қолдаушылар арасындағы қақтығысты бейбіттендіруді көздеді. 2021 жылы Папа Франциск Traditionis custodes жарлығын жариялап, Summorum Pontificum-ның көптеген қағидаларын күштен шығарды.

Әйелдердің діни қызметке тағайындалуы

Католик шіркеуінің дін қызметкерлерін тағайындау туралы үйретімі, Канондық заңдар кодексінде, Католик шіркеуінің катехизисінде және *Ordinatio sacerdotalis* апостолдық хатында баяндалғандай, "тек қана крещение алған ер адам ғана дін қызметкерлігіне лайықты түрде ие болады". Рим-католиктер пікірінше, дін қызметкері 'in persona Christi' (яғни, Мәсіхтің өзінің тұлғасында) әрекет етеді. 1979 жылы Әйелдер Діни Қызметкерлерінің Көшбасшылар Конференциясының президенті Тереза Кейн, Вашингтондағы Таза ұғымның Ұлттық қасиетханасының трибунасынан Папа Иоанн Павел II-ге "Біздің шіркеуіміздің барлық қызметтеріне" әйелдерді қосуға шақырды. 1994 жылғы *Ordinatio sacerdotalis* апостолдық хатында Папа Иоанн Павел II "Дін қызметкерлігіне тағайындау, Католик шіркеуінде бастапқыдан-ақ тек ер адамдарға ғана арналған" деді. Ол Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегацияның (Папа Павел VI кезінде) *Inter Insigniores* декларациясын, әйелдерді дін қызметкерлігіне қабылдау мәселесі бойынша келтірді және "Шіркеудің әйелдерді дін қызметкерлігіне тағайындауға ешқандай құқығы жоқ және бұл үкімді шіркеудің барлық адалдары міндетті түрде сақтауы керек" деп мәлімдеді. Алайда, Франциск папалығының басынан бастап, "сакраменттік билік жалпы билікпен тым тығыз байланысты екенін" атап көрсетті. Сакраменттік билік туралы сөз болғанда, "біз функция туралы, қадір-қасиет пен ізгілік туралы емес, аймақтамыз" (EG 104) екенін есімізде ұстауымыз керек. Дегенмен, Екінші Ватикан соборынан бері әйелдер шіркеуде маңызды рөл атқарып келеді. 1994 жылы Ватиканның Құдайға табыну және діни рәсімдерді реттеу жөніндегі Конгрегациясы 1983 жылғы Канондық заңдар кодексіне ресми түсіндірме беріп, әйелдердің дін қызметкерлері ретінде немесе алтарьға көмектесушілер ретінде миссаға қатысуы мүмкін екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, әйелдер лекторлар мен ерекше миссионерлер ретінде де қызмет етеді. Сынаушылар шіркеудің әйелдерді дін қызметкерлігіне тағайындау жөніндегі позициясын, Католик шіркеуінде әйелдердің ерлерге тең еместігінің белгісі деп қарастырады, бірақ шіркеу бұл тұжырымды жоққа шығарады. Папа Франциск әйелдердің диакондық қызметін зерттеу комиссиясын құрды, ол әйелдердің шіркеуге қызмет ету тарихын, мысалы диакониссалардың қызметін қарастырып зерттеді. Комиссия 2019 жылдың қаңтар айында есебін Папа Францискке ұсынды.

Қаржы

Пайдақорлық туралы алаңдаушылықтарға 19 ғасырдағы Ротшильдтердің Киелі Таққа берген несиелері және 16 ғасырдағы zinskauf шартын теріс пайдалануға қатысты наразылықтар кірді. Бұл әсіресе қиын мәселе болды, себебі сол кездегі діни ілім бойынша пайыздардың алынуы (барлық пайыздар, артық пайыздар ғана емес) дінге қарсы келетін нәрсе саналды, мысалы, 1745 жылғы Vix pervenit энциклопедиясында көрсетілгендей. Осының салдарынан, одан қашу жолдары қолданылды. Мысалы, 15 ғасырда Медичи банкі Ватиканға ақша қарыз берді, ал Ватикан оны қайтаруға асықпады. Медичилер пападан пайыздар талап етпей, "жібек пен брокат, зергерлік бұйымдар және басқа да тауарлар үшін бағаны көтерді". Бірақ 1917 жылғы Канондық құқық кодексі бұл позицияны өзгертіп, шіркеу ақшасын өсім табу үшін пайдалануға рұқсат берді. Италиялық дін қызметкері Пино Пуглиси дәстүрлі мереке күніне мафия мүшелерінен ұсынылған ақшаны қабылдаудан бас тартты, сондай-ақ мафияға қарсы басқа да жолдармен күресті, нәтижесінде 1993 жылы шейіт болды. 2014 жылы Папа Франциск крещение, бата беру және миссаға ниеттер (мысалы, өлгендер үшін мисса) сияқты қызметтер үшін алтарь ақысы немесе сыйлық алу практикасын сынады. 2018 жылы Папа Франциск өлгендер үшін мисса сатуды сынап, "Мисса үшін ақша төленбейді, құтқару тегін, егер мен мұңдық жасағым келсе, жақсы, бірақ мисса тегін" деді.

Иудаизм

Орта ғасырларда антисемитизмді тудыруда діннің рөлі зор болды. Adversus Judaeos ("Яһудилерге қарсы") – IV ғасырдағы Иоанн Златоусттың, өз заманындағы Антиохия шіркеуінің мүшелеріне, яһуди мейрамдары мен оразаларын сақтап жүргендерге арнаған уағыздар сериясы. Осыған сын көзбен қарап, ол яһуди дінін және өз қаласындағы синагогтарды жағымсыз жарықтан көрсетті. Гипербола мен басқа да риторикалық тәсілдердің қолданылуы яһудилердің қатал және теріс бейнесін жасады. Бұл көбінесе 11-ші және 12-ші ғасырларда мұсылмандық Андалусияда яһудилердің христиандыққа қарсы тұжырымдары пайда болғанға дейін назардан тыс қалды. Тарихшы Уильям Брустейннің сөзіне сәйкес, оның яһудилерге қарсы уағыздары яһудилердің Исаның өліміне ұжымдық жауапкершілікте екен деген идеяны одан әрі күшейтті. "Уақыт өте келе, христиандар яһуди халқының Исаны өлтіруге жауапты екенін қабылдады. Бұл түсінік бойынша, Исаның өлімінде болған яһудилер де, яһуди халқы да, барлық уақытта деицид, яғни Құдайды өлтіру күнәсін жасады. 1900 жылдық христиан-яһуди тарихында құдай өлтіру айыбы Еуропа мен Америкада яһудилерге деген жеккөрушілікке, зорлық-зомбылыққа және қырғынға әкелді". 1998 жылы Папа Иоанн Павел II Холокост кезінде яһудилерге көмектеспегені үшін кешірім сұрады және христиан антисемитизмі нацистердің яһудилерді қуғындауын жеңілдеткен болуы мүмкін екенін мойындады, сондай-ақ Папа оларды "біздің үлкен бауырларымыз" деп атады. 2007 жылғы Summorum Pontificum motu proprio, Триденттік миссаны кеңінен қолдануға рұқсат беру, яһуди қауымында Қайырлы жұма күнгі литургияға қатысты алаңдаушылық тудырды, онда "Яһудилердің тобуы үшін" деген дұға бар, ол яһудилердің "көру қабілетінің жоқтығынан" айтады және оларды "қарсылықтан құтқаруды" сұрайды. Америкалық еврейлер комитеті бұл "мотупропиоға қатысты еврей қауымдастығы мен одан тыс жерлердегі кейбір адамдардың теріс тұжырымдамаларын" тудырады деді. 2008 жылы Папа Бенедикт XVI 1962 жылғы Миссалдағы дұғаны соқырлық және қараңғылық туралы ешқандай сөз жоқ, жаңадан құрастырылған дұғамен ауыстырды.

Ресей православиесі

2007 жылы Мәскеудің сол кездегі православие патриархы Алексей II католик шіркеуінің шығыс обрядының дін қызметкерлерінің "дін аударуын" сынға алды. Католик шенеуніктері Ресейдегі олардың әрекеттері шығыс православиелік сенушілерге емес, шіркеуге бармайтын көптеген ресейліктерге бағытталғанын мәлімдеді. Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегация "дін аудару" деген сипаттамамен келіспеді және егер адам өз еркімен шешім қабылдаса, католик емес христиандарға құрмет көрсету дінге қайта оралу мүмкіндігін жоққа шығармауы керек деді.

Протестантизм

Реформация мен Контрреформация кезінде рөл атқарған ортақ факторларға ұлтшылдықтың өркендеуі, симония, кардиналдардың туыстарын лауазымға тағайындау, индульгенция сату және Рим куриясы мен басқа да шіркеулік иерархиядағы басқа да жемқорлық, сондай-ақ гуманизмнің ықпалы, Ренессанстың жаңа білімі, схоластикадағы schola moderna мен schola antiqua арасындағы эпистемологиялық өзгеріс және Папалыққа адалдықты жойған Батыс схизмасы кірді. Осы кезеңдегі маңызды оқиғаларға Мартин Лютердің 95 тезисін жариялауы (1517), Трент соборы (1545–1563), Елизавета I-нің (1570) шіркеуден қууы, Лепанто шайқасы (1571), Папа Григорий XIII тұсында григориан күнтізбесін қабылдау, Франциядағы дін соғыстары, Ұзақ түрік соғысы, Отыз жылдық соғыстың соңғы кезеңдері (1618–1648) және Ұлы түрік соғысы кезінде Иннокентий XI-нің соңғы Киелі одақты құруы жатады. Протестанттар католик шіркеуімен бірнеше мәселе бойынша доктриналық айырмашылықтарға ие, оның ішінде "сенім" сөзінің мағынасын түсіну және оның құтқарылу тұрғысынан "игі амалдарға" қалай қатысы бар екендігі, сондай-ақ "ақталу" тұжырымына қатысты пікір келіспеушіліктері; сонымен қатар католик шіркеуінің қасиетті дәстүрді киелі кітапқа толықтырушы аян көзі ретінде қарауы. Ерте христиандық ғылымының кейбір өкілдері Пауылға қатысты жаңа перспективаны ұстанады және sola fide бұл қате түсіндіру деп санайды, ал Пауыл сол кездегі яһудилер үшін маңызды деп есептелген заңдар (мысалы, сүндеттеу, тамақтандыру ережелері, сенбі күні, храмдық рәсімдер және т.б.) туралы айтқан.

Ислам діні

2006 жылдың қыркүйек айында Рим папасы Бенедикт XVI Германиядағы Регенсбург университетінде лекция оқыды, бұл университетте ол бір кезде теология профессоры қызметін атқарған. Лекциясы "Иман, Ақыл және Университет: Естеліктер мен ойлар" деп аталды. Лекциясында Папа неміс тілінде Византия (Шығыс Рим) императоры Мануэль II Палеологтың 14 ғасырдың соңында ислам туралы айтқан сөзінен бір үзінді келтірді. Папаның лекциясының ағылшын тіліне аудармасы әлемге тарағаннан кейін, бұл цитата контекстінен шығарылып, көптеген ислам саясаткерлері мен дін басшылары исламды құлықтағандай бейнелегеніне наразылық білдірді. Көптеген ислам елдерінде жаппай көше митингілері өтті. Папа өзі келтірген пікірдің өзінің жеке көзқарасын білдірмейтінін мәлімдеді.

Буддизм

1994 жылы папа Иоанн Павел II «Үміттің табалдырығын кесіп өту» атты кітабында буддизмді қоса алғанда, христиан емес діндер туралы әртүрлі пікірлер айтты. Бұл кітап буддалық қауымда кеңінен сынға түсті, ал папаның сөздері буддизмді дұрыс түсінбеушілік пен оған құрметсіздік ретінде бағаланды. Тибет буддасының ламасы Тинли Норбу Ринпоче «Үміттің табалдырығын кесіп өту» кітабындағы «Буддалық ілімнің қате түсініктерге негізделген, маңызды және негізсіз бұрмалауларын» түзету мақсатымен кітап жазды. Теравада буддизмін зерттеуші будда ғалымы Бхикху Бодхи папаның буддизмді кемсіртуші сипаттамасына қысқаша түзету жасау үшін «Түсініктің табалдырығына қарай» атты эссе жариялады.

Ереске қарсы жауап

Діннің дамуы, ортодоксияның мәні және ерте шіркеу мен ерте еретиктер тобы арасындағы қарым-қатынас – бұл академиялық талқылаулардың тақырыбы. 12-ғасырға дейін христиан діні, ерестік деп санайтын нәрселерді біртіндеп басып, көбінесе шіркеу санкциялары, қауымнан шығару және анафема жүйесі арқылы жойды. Кейіннен ерестік айыбы заңды азаматтық билікке қарсы жасалған сатқындық ретінде қарастырылып, мүлікті тәркілеу, түрмеге қамау немесе өлім жазасы сияқты азаматтық санкциялармен жазаланатын болды, бірақ соңғысы жиі қолданылмады, себебі осы жаза түріне шіркеу өкілдері көп қарсылық білдірді. Император ерестікке ресми түрде «қылмыстық сипаттама» бергеннен кейін бес жыл өткен соң, 385 жылы алғашқы христиан еретігі Присциллианды римдік шенеуніктер өлімге кесті. Протестанттық реформациядан кейін бірнеше жыл бойы протестанттық конфессиялар өздері еретик деп санайтын адамдарды өлімге кесіп, жазалағаны белгілі болды. 1990 жылдары Прагаға сапар шеккен Иоанн Павел II Ян Густың ерестік айыбымен өлімге кесілуіне байланысты кешірім сұрады және осы мәселедегі сарапшылардан «Ян Густың шіркеу реформаторлары арасындағы орнын нақты анықтауды» сұрады, сондай-ақ «Густың теологиялық нанымдарынан тәуелсіз, жеке өмірінде адалдығы мен ұлттың рухани тәрбиесіне берілгендігін мойындады». 2015 жылы Туриндегі вальденс шіркеуіне барғаннан кейін Папа Франциск католик шіркеуінің атынан вальденс христиандарынан қуғын-сүргін үшін кешірім сұрады. Рим папасы шіркеудің «христиандық емес, тіпті адамгершілікке қайшы келетін ұстанымдары мен іс-әрекеттері үшін» кешірім сұрады.

Крест жорықтары

Крест жорықтары – христиандық Еуропаның көп бөлігінің сыртқы және ішкі қауіп-қатерлерге қарсы күресу үшін жүргізген діни және әлеуметтік-саяси сипаттағы әскери қақтығыстардың сериясы. Крест жорықтары мұсылмандарға, славяндарға, моңғолдарға, катарларға, гуситтерге және папалардың саяси жауларына қарсы бағытталды. Крестшілер ант беріп, кешірім алды. 1095 жылы крест жорықтары басталған сәттен бастап, оларды кейбір адамдар сынға алды. Роджер Бэкон крест жорықтары нәтижесіз болды деп сенді, себебі «өмір сүргендері, балаларымен бірге христиандық сенімге деген ашу-ызасын күшейте түседі». Сынға қарамастан, бұл қозғалыс 1291 жылы Акра түскеннен кейін де Еуропада кеңінен қолдау тапты. Одан кейін Иерусалимді және христиандық Шығысты қайтаруға бағытталған крест жорықтары сәтсіз аяқталды. XVIII ғасыр рационалистері крестшілерді қатаң сынады. 1950 жылдары сэр Стивен Рансиман крест жорықтары туралы өткір сынға толы есеп жариялады, онда ол қасиетті соғысты «Киелі Рухқа қарсы жасалған күнә» деп атады. Көптеген жағдайларда, саяси қауіп-қатерлер туындағанда, католиктердің адалдығына қатысты алаңдаушылықтар пайда болды. 1570 жылы папа Пий V «Regnans in Excelsis» атты паптық бұйрықты шығарды, онда Елизавета I-ді қауымнан шығарылған және еретик деп жариялады. Франция мен Испанияның католик монархтары шабуыл жасаған жағдайда, ағылшын католиктері басқыншылардың жағына шығуы мүмкін деген қауіптеніп, Парламент католиктерге қарсы шектеулер енгізді. Тойотоми Хидэёси Шығыс Азиядағы еуропалық күштердің кеңеюіне байланысты сыртқы қауіп-қатерлерге алаңдағанда, Жапониядағы иезуиттерге деген бастапқы жағымды қабылдау өзгерді. Хидэёси Португалия мен Испания Жапонияның батысындағы христиан даймёсы Дом Юсто Такаямаға әскери қолдау көрсетуі мүмкін деп қорқып қалды. Сан-Фелипе оқиғасы (1596) кеме апатына ұшыраған сауда кемесінің испан капитанына қатысты. Ол жүгін қайтарып алуға тырысып, миссионерлердің (олардың көпшілігі португалдармен бірге келген) Жапонияны жаулауға дайындап жатыр деген мәлімдеме жасады. Хидэёси екі жақты адалдық сақтамаудың бұрынғы жылдардағы Икко икки сектасы сияқты қауіпті бүліктерге әкелуі мүмкін деп алаңдады және миссионерлерді қуу туралы жарлық шығарды. 1933 жылғы Рейхсконкордат – бұл Ватикан мен Германия арасындағы келісім, оны президент Пауль фон Гинденбург атынан мемлекеттік хатшы кардинал Эухенио Пачелли (кейін Папа Пий XII) және вице-канцлер Франц фон Папен келісті. Келісім шіркеудің діни және білім беру мекемелерін сақтап, ауруханалар, түрмелер және осыған ұқсас мекемелерде пасторлық көмек көрсету құқығын қамтамасыз етті, сонымен қатар барлық дін қызметкерлерінің саяси партияларға мүшеліктен бас тартуын және саяси істерді қолдамауын талап етті. Гитлер конкордатты үнемі елемеді және Германиядағы католик шіркеуінің қуғындалуына жол берді. 20 шілдеде Рейхсконкордатқа қол қоюдан аз уақыт бұрын Германия Германиядағы мемлекеттік протестанттық шіркеулермен ұқсас келісімдерге қол қойды, бірақ Мойындау шіркеуі режимге қарсы болды. Нацистер келісімге қол қойғаннан кейін оны бұза бастады және одан кейін күшейтті, бұл шіркеу тарапынан наразылық тудырды, соның ішінде 1937 жылы Папа Пий XI-нің Mit brennender Sorge энцикликасында, содан кейін 1943 жылы Папа Пий XII-нің Mystici corporis Christi мәжбүрлі түрде нанымға айналдыруды, мүгедектерді өлтіруді және адамдарды нәсіл немесе ұлтына байланысты алып тастауды айыптады. Нацистер шіркеудің ықпалын жоюды жоспарлап, оның ұйымдарын тек діни қызметпен шектеуге тырысты. 1941 жылдың жазында Мюнстер епискобы Клеменс Август Граф фон Гален бірнеше уағыздарда нацистік режимді Гестапоның тактикасы мен саясаты үшін, соның ішінде эвтаназия үшін айыптады және Үшінші рейхке әділетсіздікке ұшырағаны үшін шабуыл жасады. Ол: «Неміс азаматы ретінде, адал азамат ретінде мен әділдікті талап етемін», – деді. СС генерал Юрген Штроптың пікірінше, неміс патриотизмі «ғасырлар бойы Германияға зиян келтірген папизм идеалдарымен ластанған. Сонымен қатар, архиепископтың [Клеменс Август Граф фон Гален] бұйрықтары Отаннан тыс жерден келді, бұл бізді алаңдатты. Біз бәріміз білеміз, католик шіркеуі әртүрлі топтарға қарамастан, әлемдік қауымдастық болып табылады, ол қиындыққа тап болғанда бір-біріне жабысады». «Гитлер мен Гиммлер сияқты нацистік басшылардың мәсіхшілікті жоюға ниеттенгендігіне еш күмән жоқ, тіпті қысқа мерзімде олар онымен келісуге мәжбүр болса да, басқа да идеологияларды жойғандай, мәсіхшілікті де аяусыз жоятын». Католик дінбасылары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хорватиядағы Усташе режимі тарапынан жүргізілген зорлық-зомбылыққа қатысты.

Жыныстық зорлық-зомбылық туралы жанжалдар

2002 жылдың қаңтар айында дін қызметкерлерінің балаларды сексуалдық тұрғыдан зорлағаны туралы хабарлар кеңінен тарады. АҚШ-тың ең ірі он епархиясында жүргізілген сауалнама бойынша, сол епархиялардағы барлығы 25 616 дін қызметкерінің арасында 234-і соңғы 50 жылда балаларды сексуалдық тұрғыдан зорлаған деген айып тағылған. Бұл есепте осы айыптардың қаншасы сотта дәлелденгені көрсетілмеген. Мұндай зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер бірнеше епархияға қарсы сотқа жүгінді, нәтижесінде кейбір жағдайларда миллиондаған долларлық өтемақы төленді. Жауап ретінде 2002 жылдың маусым айында АҚШ Католик Епископтар Конференциясы елдегі католик мекемелерінде балалар мен жастарды қорғау үшін қатаң жаңа ережелер ("нөлдік төзімділік") енгізді. 2019 жылдың ақпан айында Католик шіркеуі Римде епископтардың бүкіл әлемдік саммитін өткізіп, балалар мен осал ересектерге қатысты сексуалдық зорлық-зомбылықтың алдын қалай алу керектігін талқылады.

Канадалық жергілікті тұрғындардың интернаттары

Канададағы индей мектеп-интернаттары жүйесі – бұл жергілікті халықтарға арналған интернат мектептерінің желісі еді. Балалар ата-аналарының үйінен, көбінесе күштеп, алынып, мектептерге жіберілді. 2015 жылы Ақиқат және Келісім комиссиясы осы жүйе салдарынан 4000-нан астам оқушының қаза тапқанын бағалады. Канада индейлерінің интернат мектептерінің шамамен 60 пайызын католик шіркеуі федералды және провинциялық үкіметтердің қолдауымен және қаржыландырылуымен басқарды. Комиссия оқушылардың мектептердегі жағдайдың нашарлығынан, аурулардан, өзіне-өзі зиян келтіруден және мектепті басқаратын адамдардың жасаған зорлық-зомбылықтарынан қаза тапқанын мәлімдеді.