Кіріспе

Уытты жыландар туысы Автоматты таксобокс
| сурет =
| сурет атауы = Сол жақтан жоғарыдан сағат тілі бойынша: король кобрасы, шығыс коралл жыланы, ішкі тайпан және қара мамба
| таксон = Elapidae
| автор = F. Boie, 1827
| бөліну дәрежесі = Кіші туыстар мен туыстар
| бөліну реф = efn| Бұрын Elapidae туысы екі кіші туысқа бөлінген: құрлықтағы түрлерден тұратын Elapinae және теңіз түрлерінен тұратын Hydrophiinae. 1997 жылы Словински, Найт және Руни удың ақуыздық құрамындағы аминокислоталар тізбектерін пайдаланып жасаған филогенетикалық талдауында, Австралиялық құрлықтағы түрлердің Hydrophiinae кіші туысының ішінде орналасқанын анықтады. Бұл Австралиялық құрлықтағы түрлерді алып тастап, оларды Hydrophiinae-ге қосуға әкелді. Осы зерттеулерде коралл жыландары, кобралар мен мамбалар, крайттар және африкалық таспа жыландары Hydrophiinae-ге қатарынан жақын топтарды құрайтыны анықталды. Бұл аузының алдыңғы бөлігінде тік тұрған, қалыпты тістері бар жыландар туысы. Elapidae туысының көпшілігі улы, бірақ Emydocephalus туысы одан тысқары. Осы туыстың көптеген өкілдері мойын терісін жайып, денесін тік көтеріп, қорғаныш көрсету әрекеті жасайды. Elapidae туысы тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған, құрлықтағы түрлері Азияда, Австралияда, Африкада және Америкада, ал теңіз түрлері Тынық және Үнді мұхиттарында кездеседі. Туыс мүшелерінің мөлшері әртүрлі, ақ ерін жыланынан бастап король кобрасына дейін жетеді. Көптеген түрлердің уында нейротоксин болады, ол олардың қуыс тістері арқылы таралады, ал кейбіреулерінде удың құрамында әртүрлі пропорцияда басқа да улы компоненттер болуы мүмкін. Туыс 55 туысқа, 360-қа жуық түрге және 170-тен астам түршеге бөлінеді.

Сипаттама

Құрлық элапидтері Colubridae-ге ұқсас көрінеді; олардың көбі ұзын, жіңішке денелі, тегіс қабықтары бар, басы үлкен қалқандармен жабылған (және әрқашан мойыннан айқын ерекшеленбейді) және дөңгелек қарындаштары бар көздерімен сипатталады. Colubridae-лер сияқты, олардың мінез-құлқы көбінесе өте белсенді және жылдам болады, аналықтарының көпшілігі жұмыртқа туады (ұрық қабаттары). Бұл жалпылама ережеден ерекшеліктер де бар; мысалы, кейбір гаддарлар (Acanthophis) Viperidae тұқымдастығымен ортақ белгілерге ие, атап айтқанда, қысқа, денелі денелер, жалпақ/қабыршақты қабықтар, кең бас, мысық көзінің қарындаштары және іштен жұмыртқа туғызу (тірі туу). Сонымен қатар, олар жайбарақат, кенеттен шабуылдайтын жыландар болуы мүмкін, бас қалқандары жартылай бөлінген, бұл шағын жыландарға немесе Габон жыландарына ұқсас. Теңіз жыландары (Hydrophiinae), кейде жеке тұқымдас ретінде қарастырылады, теңізде тіршілік етуге әртүрлі жолдармен және түрлі деңгейде бейімделген. Олардың барлығы жүзуге арналған күрек тәрізді құйрықтар мен тұз шығару қабілетін дамытқан. Көпшілігінде дене бүйірден қысылған, құрсақ қабықтары айтарлықтай кішірейген, мұрын тесіктері арқалық орналасқан (ішкі мұрын қабықтары жоқ) және тірі бала туады (вивипаритет). Құрсақ қабықтарының азаюы олардың құрлықтағы жылдамдығын едәуір төмендеткенімен, жүзуге көмектеседі. Бұл тұқымдастың өкілдері әртүрлі өлшемде болады. Drysdalia түрлері әдетте кішкентай жыландар, ұзындығы әдетте 5 см-ге дейін жетеді. Кобралар, мамбалар және тайпандар орташа және ірі жыландар, олардың ұзындығы 5 метрге дейін жетеді немесе одан да асады. Патша кобрасы – әлемдегі ең ұзын улы жылан, ең көп ұзындығы 5 метр, орташа салмағы 5 кг.

Тіс тістеу

Барлық элапидтерде жоғарғы жақ сүйегінің артқы жағында орналасқан бездерден уды инъекциялау үшін бір жұп протоглифті тістер болады (Эмидоцефалус туысынан басқа, онда тістер қалдық мүше ретінде кездеседі, бірақ у өндірмейді, себебі олар балық жұмыртқасымен қоректенуге бейімделген, осылайша уытсыз элапидтер болып табылады). Бұл тістер – жоғарғы жақ сүйектеріндегі алғашқы екі тіс. Әдетте, әр жақта бір тіс қана орналасқан. Жоғарғы жақ сүйегінің ұзындығы мен қозғалмалылығы типтік колбридтерге (ұзын, аз қозғалмалы) және зәһәрлі жыландарға (өте қысқа, өте қозғалмалы) қарағанда орташа болады. Ауыз жабылғанда, тістер ауыз қуысы еденіндегі ойықтарға орналасады және көздің алдыңғы жиегінің астында, артқа қарай бұрылып тұрады. Кейбір элапидтерде (Акантофис, тайпан, мамба және король кобра) өте қозғалмалы жоғарғы жақ сүйектерінде ұзын тістер болады және олар жылдам шабуылдай алады. Аз ғана түрлер өздерін қорғау үшін тістеріндегі алға қараған тесіктерден уды шашырата алады, мысалы, түкіретін кобралар.

Мінез-құлық

Элапидтердің көпшілігі құрлықта тіршілік етеді, ал кейбіреулері ағаш өміріне бейімделген (Африкалық Pseudohaje және Dendroaspis, Австралиялық Hoplocephalus). Көптеген түрлер белгілі бір деңгейде қазуға маманданған (мысалы, Ogmodon, Parapistocalamus, Simoselaps, Toxicocalamus және Vermicella) ылғалды немесе құрғақ ортада. Кейбір түрлердің тамақтануы өте кең (эврифагия), бірақ көптеген таксондарда таңдамалы жемтің болуы (стенофагия) және оған байланысты морфологиялық ерекшеліктер байқалады, мысалы, тек басқа жыландармен (әсіресе корольді кобра және крайттар) ғана қоректенеді. Элапидтер, егер оларды мазаласа, айқын немесе жасырын түрде ескерту белгілерін көрсете алады. Кобралар мен мамбалар қауіп сезгенде денелерінің төменгі бөлігін көтеріп, мойын қабыршақтарын кеңейтіп, сызылдайды; крайттар көбінесе басын денесіне тығызбай тұрып, иіліп алады. Жалпы, теңіз жыландары тері арқылы тыныс ала алады. Сары ішті теңіз жыланы Hydrophis platurus-пен жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, бұл түрдің оттегі қажеттілігінің шамамен 20 пайызын осылай қанағаттандыра алады, бұл оларға ұзаққа суға батып жүруге мүмкіндік береді. Теңіз крайттары (Laticauda spp.) теңіз жыландарының арасында су өміріне ең аз бейімделген түрлер. Олардың денелері бүйірден аз қысылған, денелері жуан және құрсақ қабыршақтары қалың. Осы себепті, олар қозғалуға қабілетті. Олар көбінесе құрлықта жұмыртқа салады және жемді қорытады.

Тарату

Жер бетіндегі элапидтер тропикалық және субтропикалық аймақтарда, әлемнің көп бөлігінде, көбінесе Оңтүстік жарты шарда таралған. Көбінесе ылғалды тропикалық ортаны қалайды, алайда құрғақ жерлерде де кездеседі. Теңіз жыландары негізінен Үнді мұхитында және Тынық мұхитының оңтүстік-батыс бөлігінде кездеседі. Олар жағалау суларында және аязды суларда тіршілік етеді, сонымен қатар коралл рифтерінде көптеп табылады. Дегенмен, Hydrophis platurus түрінің таралған аймағы Тынық мұхиты арқылы Орталық және Оңтүстік Америка жағалауларына дейін жетеді.

Уыт

Elapidae тұқымдас жыландардың уыты негізінен олжаны қозғалтпай қою және қорғану үшін нейротоксикалық болып келеді. Токсиндердің негізгі тобы – PLA2 және үш саусақты токсиндер (3FTx). Кейбір түрлердің құрамында жүрек функциясын бұзуға және жасушалық зақымдануға әкелетін кардиотоксиндер мен цитотоксиндер де бар. Кобра уытында қанды қатыратын немесе қаттылататын гемотоксиндер де кездеседі. Көптеген түрлері әртүрлі деңгейде улы, ал кейбіреулері, мысалы тайпандар, егешқұйрықшалардың көрсеткіштеріне сүйенгенде, әлемдегі ең улы жыландардың қатарына жатады. Ірі түрлер, оның ішінде мамбалар мен кобралар, бір рет шаққанда үлкен мөлшерде у іздеуге және/немесе құрбанның миына жақын жерге шабуға қабілетті, ал ми нейротоксикацияға осал. Елапидтер шақса, антидотты дереу енгізу қажет. Елапидтердің шағуын емдеу үшін тек арнайы антидоттар ғана қолданылады. Кобралар, мамбалар және басқа да маңызды елапидтерге арналған коммерциялық моновалентті және поливалентті антидоттар бар. Соңғы кезде рекомбинантты токсиндерге негізделген эксперименталды антидоттар кең спектрлі антидоттар жасауға болатынын көрсетті. Түкіретін кобралардың уыты нейротоксикалық емес, цитотоксикалық болып келеді. Ол жергілікті жасушаларды, әсіресе жыландардың мақсат тұтқан көздерін зақымдайды. Уыт көзбен жанасқанда қатты ауыруға және соқырлыққа әкелуі мүмкін. Егер теріде жара болмаса, уыт қанға енуге мүмкіндік таппайды және қауіпті емес.