Римнің Бритнияға басып кіруі: б.з. 43 жылы Клавдий кезінде басталып, Англия мен Уэльстің көп бөлігін қамтыды. Солтүстік Бритнияны жаулау сәтсіз аяқталды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Біздің заманымыздың бірінші ғасыры Британияға римдіктердің басып кіруі, жаулап алу 43 жылы басталды.
First century AD invasion of Britain by the Romans
the conquest begun in AD 43
Британияны римдіктердің жаулап алуы – Рим империясының Британия аралының көп бөлігін басып алуы, онда кельт британдары тұрды. Ол император Клавдий тұсында 43 жылы басталды және 87 жылы, Станегейт құрылған кезде, Ұлыбританияның оңтүстік жартысында (Англия мен Уэльстің көп бөлігі) аяқталды. Римдіктер бұл жерді жаулап алып, Британия провинциясын құрды. Келесі ғасырларда солтүстік Британияны (Каледонияны) жаулап алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 54 жылы Юлий Цезарь Британияға шабуыл жасағаннан кейін, оңтүстік британдық әмірліктердің кейбіреуі римдіктердің одақтастарына айналды. Олардың одақтасы Вериканың жер аударылуы римдіктерге шабуыл жасауға себеп болды. Рим әскері Италия, Испания және Галлиядан жиналды, сондай-ақ жаңадан құрылған Classis Britannica флоты қолданылды. Римдіктер генерал Аулус Плауций басшылығымен оңтүстік-шығыстан ішкі аймаққа шабуыл жасап, Медуэй шайқасында британиялықтарды жеңді. 47 жылы римдіктер Фосс жолының оңтүстік-шығысындағы жерлерді бақылауға алды. Британдықтардың қарсылығы бас әскербасы Каратак басшылығымен 50 жылы оның жеңілісіне дейін жалғасты. Друидтардың бекінісі болған Мона аралы 60 жылы шабуылға ұшырады. Бұл Будика патшайым бастаған көтеріліспен тоқтатылды, оның барысында британиялықтар Камулодунум, Веруламиум және Лондиниумды қиратты. Римдіктер көтерілісті басып тастады. Уэльстің жаулануы шамамен 77 жылға дейін созылды. Римдік генерал Гней Юлий Агрикола келесі жеті жылда солтүстік Британияның көп бөлігін жаулап алды. 84 жылы Агрикола Монс Грапиус шайқасында Калгак басқарған каледониялық әскерді жеңді. Алайда, римдіктер көп ұзамай солтүстік Британиядан шығып кетті. Адриан қабырғасы солтүстік шекара ретінде орнатылғаннан кейін, аймақтағы тайпалар римдік билікке қарсы қайта-қайта көтерілді, ал солтүстік Британиядағы бекіністер осы шабуылдардан қорғау үшін сақталды.
The Roman conquest of Britain was the Roman Empire's conquest of most of the island of Britain, which was inhabited by the Celtic Britons. It began in earnest in AD 43 under Emperor Claudius, and was largely completed in the southern half of Britain (most of England and Wales) by AD 87, when the Stanegate was established. The conquered territory became the Roman province of Britannia. Attempts to conquer northern Britain (Caledonia) in the following centuries were not successful. Following Julius Caesar's invasions of Britain in 54 BC, some southern British chiefdoms had become allies of the Romans. The exile of their ally Verica gave the Romans a pretext for invasion. The Roman army was recruited in Italia, Hispania, and Gaul and used the newly formed fleet Classis Britannica. Under their general Aulus Plautius, the Romans pushed inland from the southeast, defeating the Britons in the Battle of the Medway. By AD 47, the Romans held the lands southeast of the Fosse Way. British resistance was led by the chieftain Caratacus until his defeat in AD 50. The isle of Mona, a stronghold of the druids, was attacked in AD 60. This was interrupted by an uprising led by queen Boudica, in which the Britons destroyed Camulodunum, Verulamium and Londinium. The Romans put down the rebellion. The conquest of Wales lasted until c. AD 77. Roman general Gnaeus Julius Agricola conquered much of northern Britain during the following seven years. In AD 84, Agricola defeated a Caledonian army, led by Calgacus, at the Battle of Mons Graupius. However, the Romans soon withdrew from northern Britain. After Hadrian's Wall was established as the northern border, tribes in the region repeatedly rebelled against Roman rule and forts continued to be maintained across northern Britain to protect against these attacks.
Өмірбаян
Империяның шекарасындағы басқа аймақтар сияқты, Ұлыбритания да Юлий Цезардың б.з.д. 55 және 54 жылғы жорықтарынан бері римдіктермен дипломатиялық және сауда байланыстарын орнатқан. Римдік экономикалық және мәдени ықпал британдық соңғы темір ғасырында, әсіресе оңтүстікте маңызды рөл атқарды. Б.з.д. 55 жылдан б.з. 40-жылдарға дейін Цезардың Британияға жасаған шабуылдарымен басталған, тікелей әскери оккупациясыз, салық, кепілдер және клиенттік мемлекеттердің жағдайы көбінесе сақталды. Август б.з.д. 34, 27 және 25 жылдары жорыққа дайындалды. Бірінші және үшінші жорықтар империяның басқа жерлеріндегі көтерілістерге байланысты тоқтатылды, ал екіншісі британдықтар келісімге келуге дайын болғандықтан болмады. Августтың "Res Gestae" еңбегінде айтылғандай, Дубновеллаун және Тинкомар есімді екі британдық патша оның билігі тұсында Римге жалбарынып келді. Ал Страбонның осы кезеңде жазылған "Географиясында" Британия арал жаулап алынған жағдайда салықтан түсетін қаражаттан гөрі, кеден мен баж салығы бойынша көбірек төлегендігі жазылған. Б.з. 40-жылдары Ұлыбританиядағы саяси жағдай шиеленісті болды. Катувеллауни тайпасы Тринованттарды оңтүстік-шығыс Британиядағы ең қуатты патшалық ретінде ығыстырып, бұрынғы Тринованттар астанасы Камулодунумды (Колчестер) басып алды. Атребаттар тайпасы, астанасы Каллева Атребатумда (Силчестер) орналасқан, Риммен достық сауда және дипломатиялық байланыстарды күзеді, ал Верика Риммен олардың патшасы ретінде мойындалды. Бірақ Каратакустың Катувеллауни тайпасы б.з. 40-шы жылдан кейін бүкіл патшалықты басып алып, Вериканы Британиядан қуды. Калигула б.з. 40 жылы британдықтарға қарсы жорық жоспарлаған болуы мүмкін, бірақ оның іске асырылуы белгісіз. Суетонийдің "Он екі Цезарь" еңбегінде айтылғандай, ол әскерін ағылшын арнасына қарап, шайқасқа дайындады, содан кейін олардың шатасқандығын байқап, "Капитолий мен сарайға тиесілі мұхиттан алынған олжа" деп атап, теңіз қабықтарын жинауға бұйрық берді. Басқаша айтқанда, ол оларға "қасқырлар" жинауға айтқан болуы мүмкін, себебі "musculi" сөзі инженерлердің тұрақтарын білдіретін сарбаздық жаргон болған және Калигуланың өзі империяның сарбаздарымен жақсы таныс еді. Қалай болғанда да, бұл үш жылдан кейін Клавдийдің басып кіруіне мүмкіндік беретін әскерлер мен жабдықтарды дайықтады. Мысалы, Калигула Бононияда (қазіргі Булонь-сюр-Мер) маяк салды, ол Ордер мұнарасы деп аталды және одан кейін Дубристе (Дувр) салынған маяқтың үлгісі болды.
In common with other regions on the edge of the empire, Britain had enjoyed diplomatic and trading links with the Romans in the century since Julius Caesar's expeditions in 55 and 54 BC, and Roman economic and cultural influence was a significant part of the British late pre Roman Iron Age, especially in the south. Between 55 BC and the 40s AD, the status quo of tribute, hostages, and client states without direct military occupation, begun by Caesar's invasions of Britain, largely remained intact. Augustus prepared invasions in 34 BC, 27 BC and 25 BC. The first and third were called off due to revolts elsewhere in the empire, the second because the Britons seemed ready to come to terms. According to Augustus's Res Gestae, two British kings, Dubnovellaunus and Tincomarus, fled to Rome as supplicants during his reign, and Strabo's Geographica, written during this period, says Britain paid more in customs and duties than could be raised by taxation if the island were conquered. By the 40s AD, the political situation within Britain was in ferment. The Catuvellauni had displaced the Trinovantes as the most powerful kingdom in south eastern Britain, taking over the former Trinovantian capital of Camulodunum (Colchester). The Atrebates tribe whose capital was at Calleva Atrebatum (Silchester) had friendly trade and diplomatic links with Rome and Verica was recognised by Rome as their king, but Caratacus' Catuvellauni conquered the entire kingdom some time after AD 40 and Verica was expelled from Britain. Caligula may have planned a campaign against the Britons in AD 40, but its execution was unclear: according to Suetonius' The Twelve Caesars, he drew up his troops in battle formation facing the English Channel and, once his forces had become quite confused, ordered them to gather seashells, referring to them as "plunder from the ocean due to the Capitol and the Palace". Alternatively, he may have actually told them to gather "huts", since the word musculi was also soldier's slang for engineers' huts and Caligula himself was very familiar with the Empire's soldiers. In any case this readied the troops and facilities that would make Claudius' invasion possible three years later. For example, Caligula built a lighthouse at Bononia (modern Boulogne sur Mer), the Tour d'Ordre, that provided a model for the one built soon after at Dubris (Dover).
Клаудиандық препараттар
43 жылы, мүмкін, Калигуланың 40 жылғы әскерлерін қайта жинап, Клавдий атақты сенатор Аулус Плаутийдің басшылығымен шабуыл жасауға әскер жинады. Шабуылдың бір себебі – атребаттардың қуылған патшасы Вериканы таққа қайта орнату еді. Қанша легион жіберілгені белгісіз: болашақ император Веспасиан басқарған Legio II Augusta ғана тікелей қатысқандығы расталған. IX Hispana, XIV Gemina (кейін Мартия Виктрикс) және XX Valeria Victrix (кейін Валерия Виктрикс) 60-61 жылдардағы Будикан көтерілісі кезінде қызмет еткені белгілі, және олар алғашқы шабуылдан бері болған болуы мүмкін, бірақ Рим армиясы икемді болды, қажет болған жағдайда когорталар мен қосымша бөлімдер орын аударыстырылды. Легионға басшылық етуге лайықты үш адам да шабуылға қатысқандығы мәлім. Кассиус Дион IX Hispana-ға басшылық еткен Гней Хосидий Гетты және Веспасианның інісі Тит Флавий Сабин кішісін атады. Ол Сабин Веспасианның орынбасары болған деп жазды. Евтропий Гней Сентий Сатурнинді атады, бірақ бұрынғы консул болғандықтан ол тым жоғары дәрежелі болуы мүмкін, және кейінірек Клавдиймен бірге келген болуы керек.
In 43, possibly by reassembling Caligula's troops from 40, Claudius mounted an invasion force under overall charge of Aulus Plautius, a distinguished senator. A pretext of the invasion was to reinstate Verica, the exiled king of the Atrebates. It is unclear how many legions were sent: only the Legio II Augusta, commanded by future emperor Vespasian, was directly attested to have taken part. The [[Legio IX Hispana, the [[Legio XIV Gemina (later styled Martia Victrix) and the [[Legio XX Valeria Victrix (later styled Valeria Victrix) are known to have served during the Boudican revolt of 60–61, and were probably there since the initial invasion, but the Roman army was flexible, with cohorts and auxiliary units being moved around whenever necessary. Three other men of appropriate rank to command legions are known from the sources to have been involved in the invasion. Cassius Dio mentions Gnaeus Hosidius Geta, who probably led the IX Hispana, and Vespasian's brother Titus Flavius Sabinus the Younger. He wrote that Sabinus was Vespasian's lieutenant, but as Sabinus was the older brother and preceded Vespasian into public life, he could hardly have been a military tribune. Eutropius mentions Gnaeus Sentius Saturninus, although as a former consul he may have been too senior, and perhaps accompanied Claudius later.
Өту және қону
Аулус Плаутиус басқарған басты шабуыл күші үш бөлімге бөлініп өтті. Кету порты көбінесе Бонония (Болонь) деп есептеледі, ал негізгі қону Рутупиада (Ричборо, Кенттің шығыс жағалауы) болды. Бұл екі орынның қайсысы да нақты белгілі емес. Дион кету портын атап көрсетпейді, ал Суэтоний Клавдий басқарған қосалқы күш Булоньнен теңіз арқылы өтті десе де, бұл бүкіл шабуыл күшінің де солай болғанын білдірмейді. Ричборода үлкен табиғи порты болған, ол қолайлы жағдай жасаған болар еді, және археологиялық зерттеулер Рим әскерлерінің сол кездегі басып алуын көрсетеді. Алайда, Дион римдіктер шығыстан батысқа қарай жүзіп өткенін айтады, ал Булоньнен Ричбороға дейінгі саяхат оңтүстікке қарай бағытталған. Кейбір тарихшылар Булоньнен Солентке дейін жүзіп, бұрын Верика билеген аймақтағы Новиомагус (Чичестер) немесе Саутгемптон маңына қонғандығын ұсынады.
The main invasion force under Aulus Plautius crossed in three divisions. The port of departure is usually taken to have been Bononia (Boulogne), and the main landing at Rutupiae (Richborough, on the east coast of Kent). Neither of these locations is certain. Dio does not mention the port of departure, and although Suetonius says that the secondary force under Claudius sailed from Boulogne, it does not necessarily follow that the entire invasion force did. Richborough had a large natural harbour which would have been suitable, and archaeology shows Roman military occupation at about the right time. However, Dio says the Romans sailed east to west, and a journey from Boulogne to Richborough is south to north. Some historians suggest a sailing from Boulogne to the Solent, landing in the vicinity of Noviomagus (Chichester) or Southampton, in territory formerly ruled by Verica.
Өзен шайқастары
Британдық қарсылық Тогодумн мен Каратак, Катувеллаунидің марқұм патшасы Кунобелиннің ұлдары бастады. Британияның қомақты әскері римдіктерге Медуэй өзеніндегі, Рочестер маңындағы деп саналатын өткелде кездесті. Медуэй шайқасы екі күнге созылды. Гней Хосидий Гетта дерлік тұтқынға алынар еді, бірақ қайта жиналды және шайқасты римдіктердің жеңісіне айналдырды, соның арқасында оған римдік триумф сыйланды. Батавияның көмекші әскерлерінің кем дегенде бір дивизиясы жеке күш ретінде өзенді жүзіп өтті. Британдықтар Темзаға дейін шегінді. Оларды римдіктер өзен арқылы қуды, Эссекс батпақтарында римдіктердің шығындарына себеп болды. Римдіктер осы мақсатта бұрыннан бар көпірді пайдаланды ма, әлде уақытша көпір салды ма, әлі белгісіз. Тогодумн Темзадағы шайқастан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Плауций тоқтап, Клавдийге соңғы шабуылға қосылуға хабар жіберді. Кассиус Дион бұл оқиғаны Плауцийдің Togodumnus-тан кек алуға ниеттенген қайта жанданаған британдықтарды жеңу үшін императордың көмегіне мұқтаж болғандай етіп көрсетеді. Дегенмен, Клавдийтің өзі әскери салада шебер емес еді. Император Клавдийді 43 жылы Британияға сүйемелдеген преториандық когорталар болды. Римдегі Клавдий аркасы он бір британ патшасының ешқандай шығынсыз бағынып бергенін көрсетеді, ал Суетонийдің "Он екі Цезарь" шығармасы Клавдийдің британдықтардың шайқассыз және қантөгіссіз бағынып бергенін қабылдағанын айтады.
British resistance was led by Togodumnus and Caratacus, sons of the late king of the Catuvellauni, Cunobeline. A substantial British force met the Romans at a river crossing thought to be near Rochester on the River Medway. The Battle of the Medway raged for two days. Gnaeus Hosidius Geta was almost captured, but recovered and turned the battle so decisively that he was awarded the Roman triumph. At least one division of auxiliary Batavian troops swam across the river as a separate force. The British were pushed back to the Thames. They were pursued by the Romans across the river, causing some Roman losses in the marshes of Essex. Whether the Romans made use of an existing bridge for this purpose or built a temporary one is uncertain. Togodumnus died shortly after the battle on the Thames. Plautius halted and sent word for Claudius to join him for the final push. Cassius Dio presents this as Plautius needing the emperor's assistance to defeat the resurgent British, who were determined to avenge Togodumnus. However, Claudius was no military man. The Praetorian cohorts accompanied Emperor Claudius to Britain in AD 43. The Arch of Claudius in Rome says he received the surrender of eleven British kings with no losses, and Suetonius' The Twelve Caesars says that Claudius received the surrender of the Britons without battle or bloodshed.
4460 жылы
Веспасиан күшті батысқа қарай жылжытып, жолында тайпаларды бағындырып, оппида бекіністерін жаулады. Оның әскері кем дегенде Эксетерге жетті, ол 55-75 жылдары Legio II Augusta рим легионының базасына айналды. Legio IX Hispana солтүстікке, Линкольнге (Lindum Colonia) жіберілді, ал 47 жылға қарай Хэмберден Северн сағасына дейінгі сызықтың оңтүстігіндегі аймақ римдіктердің бақылауына көшкен болуы мүмкін. Осы сызықтың Римнің Фоссе жолымен келуі көптеген тарихшыларды осы жолдың ерте кезеңдегі жаулау кезінде ыңғайлы шекара рөлін талқылауға итермеледі. Осы кезеңде римдік және темір ғасыры Британиясы арасындағы шекара қазіргідей нақты белгіленген деп есептеу қиын. 47 жылдың соңында Британияның жаңа губернаторы Публий Осторий Скапула қазіргі Уэльс және Чешир ойысының тайпаларына қарсы науқан бастады. Оңтүстік-шығыс Уэльстің Силур тайпасы Осторийге елеулі қарсылық көрсетіп, өздерінің шекаралық аймақтарын қатал қорғады. Каратактың өзі осы партизандық соғысты басқарды, бірақ шешуші шайқасқа баруды қабылдағанда жеңілді; ол Пенин тауларын мекендеген, римдіктерге адал Бригант тайпасына қашты. Олардың патшайымы Картимандуа оны қорғауға ниетсіз немесе мүмкіншілік таппады, өйткені ол римдіктермен жақсы қарым-қатынаста болды және оны жаулаушыларға тапсырды. Осторий қайтыс болды, оның орнына Аулус Дидий Галл келді, ол қазіргі Уэльс шекараларын бақылауға алды, бірақ солтүстікке немесе батысқа жылжуға асықпады, себебі Клавдий таулы Британияның қиын жағдайында аз пайда үшін ұзақ және қиын соғыстан қашынғысы келді. 54 жылы император болған Нерон жаулауды жалғастыруға шешім қабылдады және Анадолияның тау тайпаларымен күресте тәжірибелі Квинт Веранийді губернатор етіп тағайындады. Вераний және оның ізбасары Гай Суетоний Паулин Солтүстік Уэльске сәтті жорық жасады, 60 жылы Англеси аралына шабуыл жасағанда көптеген друидтерді өлтірді. Алайда, Уэльсті толық басып алу Бодиканың көтерілісі салдарынан римдіктерді 60 немесе 61 жылы оңтүстік-шығысқа қайтаруға мәжбүр етті.
Vespasian took a force westwards, subduing tribes and capturing oppida settlements as he went. The force proceeded at least as far as Exeter, which became a base for the Roman legion, Legio II Augusta, from 55 until 75. Legio IX Hispana was sent north towards Lincoln (Lindum Colonia) and by 47 it is likely that an area south of a line from the Humber to the Severn Estuary was under Roman control. That this line is followed by the Roman road of the Fosse Way has led many historians to debate the route's role as a convenient frontier during the early occupation. It is unlikely that the border between Roman and Iron Age Britain was fixed with modern precision during this period. Late in 47 the new governor of Britain, Publius Ostorius Scapula, began a campaign against the tribes of modern day Wales, and the Cheshire Gap. The Silures of southeast Wales caused considerable problems to Ostorius and fiercely defended their border country. Caratacus himself led this guerilla campaign but was defeated when he finally chose to offer a decisive battle; he fled to the Roman client tribe of the Brigantes who occupied the Pennines. Their queen Cartimandua was unable or unwilling to protect him however, given her own accommodation with the Romans, and handed him over to the invaders. Ostorius died and was replaced by Aulus Didius Gallus who brought what are now the Welsh borders under control but did not move further north or west, probably because Claudius was keen to avoid what he considered a difficult and drawn out war for little material gain in the mountainous terrain of upland Britain. When Nero became emperor in 54, he seems to have decided to continue the invasion and appointed Quintus Veranius as governor, a man experienced in dealing with the troublesome hill tribes of Anatolia. Veranius and his successor Gaius Suetonius Paulinus mounted a successful campaign across North Wales, famously killing many druids when he invaded the island of Anglesey in 60. Final occupation of Wales was postponed however when the rebellion of Boudica forced the Romans to return to the south east in 60 or 61.
60-78 ж.
60 немесе 61 жылы Будиканың көтерілісі сәтті басылғаннан кейін, бірқатар жаңа римдік губернаторлар солтүстікке қарай жаулап алуды жалғастырды. Бригантистердің басшысы королева Картимандуа болды. Оның күйеуі Венуций болды; бір болжам бойынша, ол карветиялық болуы мүмкін және сондықтан Камбрияның Бригантия федерациясына қосылуына жауапты болуы мүмкін, оның аумағы Британияның Сольвей-Тайн сызығы бойымен өтетін. Картимандуа Пэнниннің шығысында (мүмкін, оның орталығы Йоркширдің Стэнвик қаласында) Бригантиан халықтарына билік жүргізген болуы мүмкін, ал Венуций Пенниннің батысында Камбрияда (мүмкін, оның орталығы Клифтон Дайксте) Бригантиан (немесе Карветий) басшысы болған. 69 жылы Венуцийдің көтерілісінен кейін Картимандуа Римнен көмек сұрауға мәжбүр болды. Римдіктер Картимандуаны эвакуациялап, Венуцийді билік басына қалдырды. Тацит 71 жылы Квинт Петилий Цериалис (б.з. 71–74 жылдары губернатор) Бригантистерге қарсы сәтті соғыс жүргізгенін айтады. Тацит Цериалисті де, оның орнын басқан Юлий Фронтинді де (75–78 жылдары губернатор) мақтайды. Солтүстік аймақты басып алудың көп бөлігі Веттий Боланостың (б.з. 69–71 жылдары губернатор) және Цериалистің басқаруымен жүзеге асырылған болуы мүмкін. Басқа дереккөздерден Боланус Вениуциймен қарым-қатынаста болып, Шотландияға енген болуы мүмкін деп есептеледі. Карлайл (Люгувалиум) қаласындағы Рим қамалының қақпаларының ағаш бөренелерін көміртекпен санау олардың 72 жылы, Цериалис губернаторы кезінде кесілгенін көрсетеді. Дегенмен, Гней Юлий Агрикола батыста XX Валериа Виктрикс (71–73) легионының қолбасшысы ретінде өз рөлін атқарды, ал Цериалис IX Испанияны шығыста басқарды. Сонымен қатар, Легион II Адиутрикс Честерден өзен сағаларына қарай жауды таңғалдыру үшін жүзіп кетті. Батыс бағыты Ланкастерден басталды, онда Цериалдық негіздің дәлелі бар, және Лунь мен Едем өзендерінің аңғарларының сызығын төменгі Бороу көпірі мен Брогам (Брокавум) арқылы ұстанды. Құмбрия жағалауында Равенгласс пен Бленнерхасет, бәлкім, Құмбриядағы ең ертедегі римдік бекіністердің біріне қатысты. Бекфут пен Мэрипорт та ертерек кездескен болуы мүмкін. 72 және 73 жылдар аралығында Цериалистің күшінің бір бөлігі Стенмор асуын кесіп, Корбриджден батысқа қарай Агриколаға қосылды, бұл туралы Рей Кросс, Крэкенторп, Киркби Тор және Пламптон Хейдтегі науқан лагерлері (бұрын Боланус құрған болуы мүмкін) дәлелдейді. Сигнал немесе бақылау мұнаралары да Stainmore аймағында: Maiden Castle, Bowes Moor және Roper Castle, мысалы. 74 жылы Фронтин Цериалистің орнын басып, римдік Британияға губернатор болып жіберілді. Ол Уэльсті жаулап алу үшін бірнеше жыл бұрын тоқтап, тұрақты және табысты прогресспен ақыры Силурлерді (76 жылы) және басқа да жау тайпаларды бағындырды, 75 жылы II Аугуста легионына (Иска Аугуста) Каерлеон қаласында жаңа база құрды және оның көмекші бөлімшелері үшін 15–20 шақырым аралықта кішігірім форттар желісін құрды. Ол өзінің өкілеттігі кезінде, негізінен, Долаукотидегі алтын кендерін пайдалану үшін, батыс Уэльстегі Пумсайнт қаласына бекініс құрған. 78 жылы ол осы қызметтен кетіп, кейіннен Римдегі су комиссары болып тағайындалды.
Following the successful suppression of Boudica's uprising in 60 or 61, a number of new Roman governors continued the conquest by edging north. The leader of the Brigantes was queen Cartimandua. Her husband was Venutius; one speculation is that he might have been a Carvetian and may therefore have been responsible for the incorporation of Cumbria into a Brigantian federation whose territory straddled Britain along the Solway Tyne line. Cartimandua may have ruled the Brigantian peoples east of the Pennines (possibly with a centre at Stanwick, Yorkshire), while Venutius was the chief of the Brigantes (or Carvetii) west of the Pennines in Cumbria (with a possible centre based at Clifton Dykes.) Cartimandua was forced to ask for Roman aid following a rebellion by Venutius in 69. The Romans evacuated Cartimandua leaving Venutius in power. Tacitus says that in 71 Quintus Petillius Cerialis (governor AD 71–74) waged a successful war against the Brigantes. Tacitus praises both Cerialis and his successor Julius Frontinus (governor 75–78). Much of the conquest of the north may have been achieved under the governorships of Vettius Bolanus (governor AD 69–71), and of Cerialis. From other sources, it seems that Bolanus had possibly dealt with Venutius and penetrated into Scotland, and evidence from the carbon dating of the gateway timbers of the Roman fort at Carlisle (Luguvalium) suggest that they were felled in AD 72, during the governorship of Cerialis. Nevertheless, Gnaeus Julius Agricola played his part in the west as commander of the legion XX Valeria Victrix (71–73), while Cerialis led the IX Hispania in the east. In addition, the Legio II Adiutrix sailed from Chester up river estuaries to surprise the enemy. The western thrust was started from Lancaster, where there is evidence of a Cerialian foundation, and followed the line of the Lune and Eden river valleys through Low Borrow Bridge and Brougham (Brocavum). On the Cumbrian coast, Ravenglass and Blennerhasset were probably involved from evidence of one of the earliest Roman occupations in Cumbria. Beckfoot and Maryport may also have featured early on. At some point between 72 and 73, part of Cerialis's force moved across the Stainmore Pass from Corbridge westwards to join Agricola, as evidenced by campaign camps (which may have been previously set up by Bolanus) at Rey Cross, Crackenthorpe, Kirkby Thore and Plumpton Head. Signal or watch towers are also in evidence across the Stainmore area: Maiden Castle, Bowes Moor and Roper Castle, for example. Frontinus was sent into Roman Britain in 74 to succeed Cerialis as governor. He returned to the conquest of Wales interrupted years before and with steady and successful progress finally subdued the Silures (around 76) and other hostile tribes, establishing a new base at Caerleon for Legio II Augusta (Isca Augusta) in 75 and a network of smaller forts 15–20 kilometres apart for his auxiliary units. During his tenure, he probably established the fort at Pumsaint in west Wales, largely to exploit the gold deposits at Dolaucothi. He left the post in 78, and was later appointed water commissioner in Rome.
Агриколаның жорықтары (б.з. 78-84 жж.)
Жаңа губернатор Агрикола болды, ол Британияға қайта оралды және оның күйеу баласы Тацит жазған, оны жоғары бағалаған өмірбаяны арқылы танымал болды. 78 жылдың жаз ортасында келген Агрикола Уэльсті жаулап алуды аяқтады, өзінің территориясында римдік қосымша әскерлерінің атты жасағын жойған ордовиктерді жеңіп алды. Бұрынғы әскери қызметінен Британия жерін жақсы білгендіктен, ол оларды жылдам бағындыра алды. Содан кейін ол Англсиге шабуыл жасап, тұрғындарын бейбітшілік сұрауға мәжбүр етті. Келесі жылы ол Солтүстік Англиядағы бриганттарға және Шотландияның оңтүстік жағалауындағы селговаларға қарсы әрекет етіп, римдік билікті орнату үшін үлкен әскери күшін пайдаланды.
The new governor was Agricola, returning to Britain, and made famous through the highly laudatory biography of him written by his son in law, Tacitus. Arriving in mid summer of 78, Agricola completed the conquest of Wales in defeating the Ordovices who had destroyed a cavalry ala of Roman auxiliaries stationed in their territory. Knowing the terrain from his prior military service in Britain, he was able to move quickly to subdue them. He then invaded Anglesey, forcing the inhabitants to sue for peace. The following year he moved against the Brigantes of northern England and the Selgovae along the southern coast of Scotland, using overwhelming military power to establish Roman control.
Каледониядағы Агрикола
Тацит жазғандай, күш пен дипломатиялық тәсілдер арқылы бұрын бағындырылған британиялықтардың наразылығы басылғаннан кейін, Агрикола 79 жылы олардың жерлеріне бекіністер салды. 80 жылы ол Тай шығанағына (кейбір тарихшылар сол жылы Форт шығанағында тоқтағанын айтады) жорық жасады, 81 жылға дейін оңтүстікке қайтпады. Осы уақытта ол жаңа бағындырылған жерлерінде және қайтадан бағындырылған бүлікшіл аймақтардағы табыстарын бекітті. 82 жылы ол Кинтайрға немесе Аргилл жағалауына, немесе екеуіне де теңіз арқылы өтті. 83 және 84 жылдары Агрикола Шотландияның шығыс және солтүстік жағалауларымен солтүстікке қарай жылжыды, құрлық және теңіз күштерін пайдаланып, жергілікті тұрғындарға қарсы сәтті науқан жүргізіп, Монс Граупиус шайқасында Калгак басқарған солтүстік британдық тайпалар үстінен маңызды жеңіске жетті. Археологиялық зерттеулер римдіктердің солтүстікте Гаск қырқасы бойында әскери лагерьлер салғанын көрсетті, олар Шотландияның Таулы аймақтарына және одан шығуға мүмкіндік беретін алқаптарды бақылады, сондай-ақ Шотландияның солтүстік-шығысындағы төмендіктерде де бекіністер орнатылған. Агрикола римдік билікті нығайту үшін әскери жолдар мен бекіністер желісін құрды. Бар болған бекіністер күшейтілді және Шотландияның солтүстік-шығысындағы Таулы Сызық бойында жаңалары салынды, Шотландияның Таулы аймақтарына және одан шығуға мүмкіндік беретін алқаптарды бақылауды нығайтады. Шотландияның оңтүстік-шығысы мен Англияның солтүстік-шығысындағы әскери байланыс және жабдықтау жолы (яғни, Дере көшесі) жақсы бекітілген. Оңтүстік Каледониядағы Селгова тайпасының жерлері (қазіргі Думфрисшир және Кирккудбрайт округінің Стюартриясына сәйкес келеді) көптеген бекіністермен нығайтылды, бұл тиімді бақылауды қамтамасыз етті және оңтүстік-орталық Шотландияның (көп бөлігі Оңтүстік Таулы аймақ, Тевиотдейл және Батыс Твиддейл) әскери қоршауын аяқтады. Селгова тайпасына қарсы римдік әрекеттерден айырмашылығы, Нованта, Дамнони және Вотадини тайпаларының жерлерінде бекіністер салынбады және римдіктердің олармен соғысқандығын көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Агрикола 84 жылы Римге шақырылып алынды.
Tacitus says that after a combination of force and diplomacy quieted discontent among the Britons who had been conquered previously, Agricola built forts in their territories in 79. In 80, he marched to the Firth of Tay (some historians hold that he stopped along the Firth of Forth in that year), not returning south until 81, at which time he consolidated his gains in the new lands that he had conquered, and in the rebellious lands that he had re conquered. In 82, he sailed to either Kintyre or the shores of Argyll, or to both. In 83 and 84, he moved north along Scotland's eastern and northern coasts using both land and naval forces, campaigning successfully against the inhabitants and winning a significant victory over the northern British peoples led by Calgacus at the Battle of Mons Graupius. Archaeology has shown the Romans built military camps in the north along Gask Ridge, controlling the glens that provided access to and from the Scottish Highlands, and also throughout the Scottish Lowlands in northeastern Scotland. Agricola built a network of military roads and forts to secure the Roman occupation. Existing forts were strengthened and new ones planted in northeastern Scotland along the Highland Line, consolidating control of the glens that provided access to and from the Scottish Highlands. The line of military communication and supply along southeastern Scotland and northeastern England (i. e., Dere Street) was well fortified. In southernmost Caledonia, the lands of the Selgovae (approximating to modern Dumfriesshire and the Stewartry of Kirkcudbright) were heavily planted with forts, not only establishing effective control there, but also completing a military enclosure of south central Scotland (most of the Southern Uplands, Teviotdale, and western Tweeddale). In contrast to Roman actions against the Selgovae, the territories of the Novantae, Damnonii, and Votadini were not planted with forts, and there is nothing to indicate that the Romans were at war with them. Agricola was recalled to Rome in 84.
Археология
2019 жылы Агриколаның шабуылы кезінде рим легиондары пайдаланған біздің заманымыздың 1-ғасырына жататын шеру лагері табылды. 77-90 жылдар аралығында салынған, күйген және көмір қалдықтарымен толтырылған 26 от ошағы және сазды күмбезді пештер анықталды. От ошақтары екі параллель қатар бойымен 30 метр қашықтықта орналасқан. Археологтар бұл жердің римдіктердің Эйрширді жаулап алуы үшін стратегиялық маңызға ие болғандығын болжайды.
In 2019 a marching camp dating to the 1st century AD, used by Roman legions during the invasion of Agricola. Clay domed ovens and 26 fire pits dated to AD 77–90 were found loaded with burn and charcoal contents. The fire pits were 30 m apart in two parallel lines. Archaeologists suggested that this site had been chosen as a strategic location for the Roman conquest of Ayrshire.
84117 ж.т.
Агриколаның ізбасарлары ешқандай сақталған деректе аталмайды, бірақ олар алыс солтүстікті одан әрі бағындыра алмаған немесе оны бағындыруға ниеттемеген сияқты. Инчтутилдегі бекініс толық аяқталмай бұзылыпты, ал Монс Граупиустан кейін Шотландиядағы римдік үстемдікті нығайту үшін Пертширдегі Гаск қырқасында салынған басқа бекіністер де бірнеше жылдың ішінде тастап кетілген. Ұзақ соғыстың құны кез келген экономикалық немесе саяси пайдадан артық болғандықтан, каледониялықтарды жалғыз қалдырып, тек формалды түрде бағыныста қалдыру тиімдірек болған болуы мүмкін. 87 жылы (XX легионның шығуы) Шотландиядағы (және Ирландиядағы) императорлық амбициялардың төмендеуімен Стэнгейт жолының бойында консолидация (Карлайл мен Корбридж арасында) жүзеге асырылды. Карлайл – жүздік аймақтық комиссардың (немесе округтік комиссардың) ордасы болды. Стенгейт жаңа шекара болған соң, Виндоланда сияқты ірі бекіністермен күшейтілді, ал Ньюбро, Магнис (Карворан) және Брэмптон ескі шіркеуінің орнында жарты күннің сапар аралығында қосымша бекіністер салынды. 87–117 жылдар консолидация жылдары болды, Стенгейт сызығының солтүстігіндегі бірнеше нысандар сақталды, ал Солуэй-Тайн сызығына реттелген шегініс жасалғанына белгілер бар. Әртүрлі тайпалармен болған шайқастар нәтижесінде жеңіліс болған жоқ. Британияның римдік губернаторы Квинт Лоллий Урбикус Антонин Пийдің бұйрығымен Адриан қабырғасының солтүстігіне Каледонияның төмендіктерін жаулап алу және солтүстік шекараны одан әрі жылжыту үшін аттанды. Лоллий Урбикус бастапқыда Корья мен Бремениумнан жабдықтау жолдарын орнатып, үш легионды алға жылжытты, содан кейін 139 және 140 жылдары Легио II Августаны Кереллеоннан, Легио VI Виктриксті Эборакумнан және Легио XX Валериа Виктриксті Дева Виктрикстен театрға әкелді, содан кейін 16 500-ден астам сарбаздан тұратын әскерін Адриан қабырғасының солтүстігіне жылжытты. Адриан қабырғасының солтүстік-батысында, қазіргі Кирккдбригшир және Думфрисшир аймақтарында қоныстанған Сельгова тайпасы, Каледония тайпаларының алғашқыларының бірі болып Лоллий Урбикус легиондарымен бетпе-бет келді. Римдіктер, өйткені олар негізгі қалыптасқаннан бері төбелі жерде соғыс жүргізуде тәжірибелі болғандықтан, стратегиялық тұғырлар мен биік жерлерді басып алуға асықты, олардың кейбіреулерін каледониялықтар төбелік бекіністермен қорғаған болатын. Мұндай нысандардың бірі – Бёрнсварк төбесі, ол Каледонияға қарай батыс жолын бақылайтын стратегиялық тұрғыда орналасқан және соғысқа қатысты маңызды дәлелдер табылған. 142 жылға қарай римдіктер бүкіл аймақты бейбіттендіріп, шекараны Клайд және Форт өзендері аймағына сәтті жылжытты, осы кезде Антонин қабырғасы салынды. Екі онжылдықтан кейін 162 жылы ол тастап кетілді және кейіннен эпизодты түрде ғана қайтадан пайдаланылды. Осы уақытта римдіктер бұрынғы және мықты Адриан қабырғасына қайта шегінді. Дегенмен, римдік әскерлері қазіргі Шотландияның солтүстігіне бірнеше рет еніп кірді. Шындығында, Шотландиядағы римдік марш лагерлерінің тығыздығы Еуропаның басқа ешбір жерінде байқалмайды, себебі бұл аймақты бағындыруға жасалған кем дегенде төрт ірі әрекеттің нәтижесі болды.
Agricola's successors are not named in any surviving source, but it seems they were unable or unwilling to further subdue the far north. The fortress at Inchtuthil was dismantled before its completion and the other fortifications of the Gask Ridge in Perthshire, erected to consolidate the Roman presence in Scotland in the aftermath of Mons Graupius, were abandoned within the space of a few years. It is equally likely that the costs of a drawn out war outweighed any economic or political benefit and it was more profitable to leave the Caledonians alone and only under de jure submission. With the decline of imperial ambitions in Scotland (and Ireland) by AD 87 (the withdrawal of the 20th legion), consolidation based on the line of the Stanegate road (between Carlisle and Corbridge) was settled upon. Carlisle was the seat of a centurio regionarius (or district commissioner). When the Stanegate became the new frontier it was augmented by large forts as at Vindolanda and additional forts at half day marching intervals were built at Newbrough, Magnis (Carvoran) and Brampton Old Church. The years 87–117 were of consolidation and only a few sites north of the Stanegate line were maintained, while the signs are that an orderly withdrawal to the Solway Tyne line was made. There does not seem to have been any rout caused as a result of battles with various tribes. Quintus Lollius Urbicus, the Roman Governor of Britannia, was ordered by Antoninus Pius to march north of Hadrian's Wall to conquer the Caledonian Lowlands which were settled by the Otadini, Selgovae, Damnonii and the Novantae, and to push the frontier further north. Lollius Urbicus moved three legions into position initially establishing his supply routes from Coria and Bremenium and moved three legions, the Legio II Augusta from Caerleon, the Legio VI Victrix from Eboracum, and the Legio XX Valeria Victrix from Deva Victrix into the theatre between 139 and 140 AD, and thereafter moved his army, a force of at least 16,500 men, north of Hadrian's Wall. The Selgovae, having settled in the regions of present day Kirkcudbrightshire and Dumfriesshire immediately northwest of Hadrian's Wall, were amongst the first of the Caledonian tribes to face Lollius Urbicus's legions together with the Otadini. The Romans, who were well versed in warfare on hilly terrain since their founding, moved quickly to occupy strategic points and high ground, some of which had already been fortified by the Caledonians with hill forts. One such was Burnswark Hill which was strategically located commanding the western route north further into Caledonia and where significant evidence of the battle has been found. By 142 the Romans had pacified the entire area and had successfully moved the frontier north to the River Clyde River Forth area when the Antonine Wall was constructed. After two decades this was abandoned in 162 and only subsequently re occupied on an occasional basis. Meanwhile, the Romans retreated to the earlier and stronger Hadrian's Wall. Roman troops, however, penetrated far into the north of modern Scotland several more times. Indeed, there is a greater density of Roman marching camps in Scotland than anywhere else in Europe as a result of at least four major attempts to subdue the area.
3 және 4 ғасырлар
Ең елеулі кешіккен экспедиция 209 жылы болды, император Септимий Север Мейат тайпасының соғысқактығына наразы болғанын мәлімдеп, Британияның солтүстігіндегі бритондық-пикті тайпалардың одағына – Каледондық конфедерациясына қарсы жорық жасады. Ол британдық гарнизонның үш легионын (жақында құрылған 2-Парфика легионымен бірге), 9000 императорлық гвардияны атты әскермен қолдап, және британдық флот, Рейн флоттары мен Дунайдан мақсат үшін жөнелтілген екі флоттың теңізден жеткізген көптеген қосымша әскерлерді пайдаланды. Дио Кассийдің мәлімдемесіне сәйкес, ол жергілікті халыққа геноцидтік қиратулар келтірді және партизандық тактиканың салдарынан өз әскерінен 50 000-нан астам адамын жоғалтты, содан кейін Гадриан қабырғасына шегінуге мәжбүр болды. Ол қабырғаны мұқият жөндеп, нығайтты, сондықтан көптеген римдік авторлар қабырғаның құрылысын оған жатқызды. Римдіктердің қабырғаға қарай шегінуін қамтамасыз ету үшін қажетті бітімгершілік келісімдерін сатып алу келіссөздері кезінде Септимий Севердің әйелі Юлия Домна каледондық әйелдердің әдеп-ғайыпты сынады; Каледондық басшысы Аргентококстың әйелі: "Біз ең жақсы адамдармен ашық түрде қарым-қатынас жасаймыз, ал сіздер ең нашар адамдармен жекебас өмірде бұзылып қаласыздар" деп жауап берді. Бұл – қазіргі Шотландия аймағында өмір сүрген адамнан бірінші рет сенімді түрде тіркелген сөз. Император Септимий Север Йоркта жаңадан соғыс бастауды жоспарлап жүргенде қайтыс болды, ал оның ұлы Каракалла бұл жоспарлардан бас тартты. Император Констанций 306 жылы нашар денсаулығына қарамастан, провинциялық қорғаныстар Караузия көтерілісінен кейін қайта жаңартылғаннан кейін солтүстік Британияға басып кіру мақсатымен әскермен Британияға келді. Оның жорықтары туралы археологиялық деректер аз, бірақ тарихи деректердің шашыраңқы бөліктері оның Британияның ең солтүстігіне жеткенін және оңтүстікке оралғанға дейін жаздың басында маңызды шайқаста жеңіске жеткенін көрсетеді. Оның ұлы Константин (кейіннен Ұлы Константин) әкесінің жанында солтүстік Британияда бір жыл өткізіп, жаз және күз айларында Адриан қабырғасынан тыс жерде пиктілерге қарсы жорық жасады. Римдіктердің Шотландияға жасаған кейінгі сапарлары көбінесе қабырғалар арасында қалыптасқан буферлік аймақтағы зерттеушілердің барлау экспедицияларымен, сауда байланыстарымен, жергілікті халықтан бітімгершілік келісімдерін сатып алу үшін пара берумен және соңында христиандықтың таралуымен шектелді. Римдіктердің Гиберния аралымен (қазіргі Ирландия) байланысының дәрежесі Ирландия археологтары арасында әлі де шешілмеген мәселе болып қалуда.
The most notable later expedition was in 209 when the emperor Septimius Severus, claiming to be provoked by the belligerence of the Maeatae tribe, campaigned against the Caledonian Confederacy, a coalition of Brittonic Pictish tribes of the north of Britain. He used the three legions of the British garrison (augmented by the recently formed 2nd Parthica legion), 9000 imperial guards with cavalry support, and numerous auxiliaries supplied from the sea by the British fleet, the Rhine fleet and two fleets transferred from the Danube for the purpose. According to Dio Cassius, he inflicted genocidal depredations on the natives and incurred the loss of 50,000 of his own men to the attrition of guerrilla tactics before having to withdraw to Hadrian's Wall. He repaired and reinforced the wall with a degree of thoroughness that led most subsequent Roman authors to attribute the construction of the wall to him. During the negotiations to purchase the truce necessary to secure the Roman retreat to the wall, Septimius Severus's wife, Julia Domna, criticised the sexual morals of the Caledonian women; the wife of Argentocoxos, a Caledonian chief, replied: "We consort openly with the best of men while you allow yourselves to be debauched in private by the worst". This is the first recorded utterance confidently attributable to a native of the area now known as Scotland. The emperor Septimius Severus died at York while planning to renew hostilities, and these plans were abandoned by his son Caracalla. Emperor Constantius came to Britain in 306, despite his poor health, with an army aiming to invade northern Britain, after the provincial defences had been rebuilt following the Carausian Revolt. Little is known of his campaigns with scant archaeological evidence, but fragmentary historical sources suggest he reached the far north of Britain and won a major battle in early summer before returning south. His son Constantine (later Constantine the Great) spent a year in northern Britain at his father's side, campaigning against the Picts beyond Hadrian's Wall in the summer and autumn. Later excursions into Scotland by the Romans were generally limited to the scouting expeditions of exploratores in the buffer zone that developed between the walls, trading contacts, bribes to purchase truces from the natives, and eventually the spread of Christianity. The degree to which the Romans interacted with the Goidelic speaking island of Hibernia (modern Ireland) is still unresolved amongst archaeologists in Ireland.