Колорадо штатының тарихы

Кіріспе

АҚШ-тың Колорадо штатының тарихы

Қазіргі АҚШ-тың Колорадо штатының аумағындағы жергілікті американдықтар мен олардың палеоамерикандық ата-бабалары кем дегенде 13 500 жыл, мүмкін тіпті 37 000 жылдан астам уақыттан бері қоныстанған. Роки тауларының шығыс жағы Америка құрлығында ертедегі адамдардың таралуы үшін маңызды болған маңызды көші-қон жолы болды. Лаример округіндегі Линденмайер ескерткішінде шамамен б.з.д. 8720 жылға дейінгі заттар табылды. Колорадоға саяхатшылар, алғашқы терішілер, аңшылар және алтын іздеушілер келгенде штат американдық үндістер тайпаларымен мазаланған. Батысқа қарай кеңею Еуропалықтарды осы аймаққа әкелді, ал Колорадоның жазба тарихы Мексикамен және американдық үндістер тайпаларымен жерлерді иелену үшін жасалған келісімдер мен соғыстардан басталды. Колорадода алтын асығысының алғашқы күндері Колорадо Канзас және Джефферсон территориясының құрамында болды. 1876 жылдың 1 тамызында Колорадо штат ретінде қабылданды, бұл ретте оның бұрынғы территориялық шекаралары сақталды.

Еуропалық қоныстану

Бұл аймаққа алғаш келген еуропалықтар испан конкистадорлары болды. 1626 жылға дейін өмір сүрген Хуан де Онате 1598 жылдың 11 шілдесінде Рио-Грандедегі пуэблолардың арасында Санта-Фе-де-Нью-Мексико испан провинциясын құрды. 1787 жылы Хуан Баутиста де Анза қазіргі Пуэбло, Колорадо қаласының жанында Сан-Карлос елді мекенін салған, бірақ ол тез арада сәтсіздікке ұшырады. Бұл Арканзас өзенінің солтүстігіндегі испандықтардың алғашқы және жалғыз құрылған қонысы болды. Колорадо, Жаңа Испанияның вице-корольдігінің бір бөлігі ретінде, Санта-Фе-де-Нью-Мексико испан провинциясының құрамына кірді. Испандықтар сол жерде тұратын үндістермен сауда жасап, испандықтар мен үндістер арасында "Комерсио Команчеро" (Comanche Trade) саудасын орнатты. 1803 жылы АҚШ Франциядан Луизиананы сатып алып, Скалисті таулардың шығыс беткейіне аумақтық талаптарды иеленді. Бірақ бұл талап Испанияның аталған аумаққа қатысты егемендігіне қайшы келді. 1806 жылы Зебулон Пайк даулы аймаққа АҚШ армиясының барлау экспедициясын жетектеді. Пайк пен оның әскерлері Сан-Луис аңғарында испан атты әскерімен тұтқындалды, Чиуауаға жеткізіліп, содан кейін Мексикадан қуылды. Мигель Идальго и Костилья 1810 жылдың 16 қыркүйегінде Мексиканың Испаниядан тәуелсіздігін жариялады. 1819 жылы АҚШ Адамс-Онис шарты бойынша Арканзас өзенінің оңтүстігіндегі және батысындағы жерлерге қатысты талаптарын Испанияға өткізіп, орнына Флориданы сатып алды. Мексика 1821 жылдың 24 тамызында қол қойылған Кордова шарты арқылы тәуелсіздік алды және Испанияның аумақтық талаптарын қабылдады. Мексикалық саудагерлер солтүстікке қарай барып-келсе де, қоныс аударушылар 37-ші параллельдің оңтүстігінде қалды. 1850 жылы АҚШ Юте тайпасымен бейбітшілік шартын жасағанға дейін олар осы шекте тұрды. 1832-1856 жылдар аралығында саудагерлер, аңшылар және қоныс аударушылар Арканзас өзенінің бойында және Фронт-Рейджге жақын Оңтүстік Платте өзенінде сауда посттары мен шағын елді мекендер құрды. Олардың ішінде Арканзастағы Бент форты мен Пуэбло форты, ал Оңтүстік Платтедегі Сент-Врейн форты ең танымалдары болды. Үндістердің саудаға ұсынған негізгі тауары – бұқа терісі болды (қараңыз, Колорадодағы Арканзас алқабының ерте тарихы және Колорадодағы форттар). 1846 жылы АҚШ Мексикамен соғысқа шықты. Мексиканың жеңілісі оны 1848 жылы Гуадалупе-Идальго шарты бойынша солтүстік аумақтарынан бас тартуға мәжбүр етті. Бұл Оңтүстік Роки тауларын американдықтардың қоныстануына ашты, соның ішінде қазіргі Колорадоның төменгі бөлігі де осы аймаққа кірді. Жаңадан алынған жер 1850 жылы құрылған Нью-Мексико және Юта аумақтарына, ал 1854 жылы Канзас және Небраска аумақтарына бөлінді. Көбінесе қоныс аударушылар қиын-қыстау Роки тауларынан аулақ болып, Орегон, Дезерет немесе Калифорнияға қарай бет алды, көбінесе Солтүстік Платте және Свитвотер өзендерімен қазіргі Вайоминг штатындағы Оңтүстік өткелге дейін сапар шекті. 1851 жылдың 9 сәуірінде Таос, Нью-Мексикодан келген испандық қоныс аударушылар Сан-Луис ауылына қоныстанды, ол кезде Нью-Мексико территориясының құрамында болған, бірақ қазір Колорадоның алғашқы тұрақты еуропалық қонысы саналады.

The first Europeans to visit the region were Spanish conquistadors. Juan de Oñate who lived until 1626, founded what would become the Spanish province of Santa Fé de Nuevo México among the pueblos of the Rio Grande on July 11, 1598. In 1787 Juan Bautista de Anza established the settlement of San Carlos near present day Pueblo, Colorado, but it quickly failed. This was the only Spanish attempt to create a settlement north of the Arkansas River. Colorado became part of the Spanish province of Santa Fe de Nuevo México as part of the Viceroyalty of New Spain. The Spaniards traded with Native Americans who lived there and established the Comercio Comanchero (Comanche Trade) among the Spanish settlements and the Native Americans. In 1803 the United States acquired a territorial claim to the eastern flank of the Rocky Mountains by the Louisiana Purchase from France. However, the claim conflicted with Spain's claim to sovereignty over the territory. Zebulon Pike led a U. S. Army reconnaissance expedition into the disputed region in 1806. Pike and his troops were arrested by Spanish cavalry in the San Luis Valley, taken to Chihuahua, then expelled from México. Miguel Hidalgo y Costilla declared Mexico's independence from Spain on September 16, 1810. In 1819, the United States ceded its claim to the land south and west of the Arkansas River to Spain with the Adams Onís Treaty, at the same time purchasing Florida. Mexico finally won its independence with the Treaty of Córdoba signed on August 24, 1821, and assumed the territorial claims of Spain. Although Mexican traders ventured north, settlers stayed south of the 37th parallel north until the United States signed a peace treaty with the Ute Nation in 1850. During the period 1832 to 1856, traders, trappers, and settlers established trading posts and small settlements along the Arkansas River, and on the South Platte near the Front Range. Prominent among these were Bent's Fort and Fort Pueblo on the Arkansas and Fort Saint Vrain on the South Platte. The main item of trade offered by the Indians was buffalo robes, see Early history of the Arkansas Valley in Colorado and Forts in Colorado. In 1846 the United States went to war with Mexico. Mexico's defeat forced the nation to relinquish its northern territories by the Treaty of Guadalupe Hidalgo in 1848. This opened the Southern Rocky Mountains to American settlement, including what is now the lower portion of Colorado. The newly gained land was divided into the Territory of New Mexico and the Territory of Utah, both organized in 1850, and the Territory of Kansas and the Territory of Nebraska, organized in 1854. Most settlers avoided the rugged Rocky Mountains and headed for Oregon, the Deseret, or California, usually following the North Platte River and the Sweetwater River to South Pass in what is now Wyoming. On April 9, 1851, Hispanic settlers from Taos, New Mexico, settled the village of San Luis, then in the New Mexico Territory, but now Colorado's first permanent European settlement.

Пайктың алтынға деген құштарлығы

1850 жылдың 22 маусымында Калифорнияға бет алған вагон колоннасы Клер Крикке құятын жерден солтүстікке қарай Оңтүстік Платт өзенінен өтіп, Клер Крикке батысқа қарай алты шақырым бойы ілесіп жүрді. Льюис Ралстон алтын панын Клер Крикке құятын өзенге малып, алғашқы панында шамамен 5 долларлық алтын (шамамен төрттен бір трой унция) тапты. Джорджиядан Калифорнияға дейінгі сапарды күнделікке түсірген Джон Лоуэри Браун сол күні: "Тұрақтап қалдық. Алтын табылды" деп жазды. Жазудың үстіне ол: "Біз бұл жерді Ралстонның сайы деп атадық, себебі сол аттас адам мұнда алтын тапқан" деп қосты.

Ралстон Калифорнияға аттанды, бірақ сегіз жылдан кейін Грин Рассел тобымен бірге "Ралстонның сайына" қайтып келді. Осы топтың мүшелері 1858 жылы Аурарияны (кейін Денвер қаласына қосылды) құрды және Роки тауларында алтын іздеуге қызулықты тудырды. Клер Крик пен Ралстон Криктің қосылған жері, Колорадода алғашқы алтын табылған орын, қазір Колорадо штатының Арвада қаласында орналасқан. 1858 жылы Калифорниядағы алтын асыру кезінде алтын іздеушілердің бірнеше тобы сол кездегі Канзас аймағының батысында, қазіргі Колорадоның солтүстік-шығысында орналасқан Роки тауларының етегіндегі Оңтүстік Платт өзенінің аңғарындағы түрлі өзендерден аз-маз алтын тапты. Бастапқыда алтын іздеушілер алтынның кішкентай кесектеріне көңіл бөлмеді, бірақ Роки тауларында алтын бар деген қауесет тарады және бірнеше шағын топтар аймақты зерттеді. 1857 жылдың жазында Нью-Мексико аумағынан испан тілінде сөйлейтін алтын іздеушілер тобы Черри-Криктен (қазіргі Денвердің Оверленд-Парк ауданы) шамамен 5 миль (8 км) жоғары Оңтүстік Платт өзенінің бойындағы алтын кенін қазып шығарды. Келесі жылы Уильям Гринберри "Грин" Рассел Джорджия штатынан алтын іздеуші черокилер тобымен бірге Оңтүстік Платт өзенінің бойында алтын іздеуге барды. 1857 жылдың шілде айының бірінші аптасында Грин Рассел мен Сэм Бейтс Кішкентай Құрғақ сайының (қазіргі Энглвуд) аузына жақын жерде шамамен 20 трой унция (622 грамм) алтын беретін алтын кенін тапты, бұл Роки таулары аймағындағы алғашқы маңызды алтын табысы болды. Осы жаңалық тез таралып, Пайк Пик алтын асыруына себеп болды. Келесі үш жылда осы аймаққа шамамен 100 000 алтын іздеуші ағылып келді. Өзендер мен ағыстар бойындағы алтын кендері тез таусылып бітті, бірақ кеншілер жақын маңдағы тауларда алтын, күміс және басқа да пайдалы қазбалардың әлдеқайда құнды кендерін тапты. Бұл алтын асыру штатка адамдарды тартуға көмектесті және халықтың өсуіне әкелді.

Джефферсонның аумағы

Джефферсон территориясының Уақытша үкіметі 1859 жылдың 24 қазанында құрылды, бірақ жаңа аумақ федералдық мақұлдауды алуға қол жеткізе алмады. АҚШ Колорадо территориясы 1861 жылы құрылғанға дейін, ресми мәртебесі болмаса да, Уақытша үкімет аймақты дербес басқарды.

Колорадоның аумағы

Колорадо территориясы – 1861 және 1876 жылдар аралығында болған АҚШ-тың тарихи, ұйымдастырылған аумағы. Оның шекарасы қазіргі Колорадо штатымен толық сәйкес келді. Колорадо 1876 жылғы 1 тамызда Одаққа штат ретінде қабылданғанда территорияның өмір сүруі тоқтатылды. Аумақ 1859 жылғы Пайк Пик алтын асығы салдарынан құрылды, ол аймаққа еуропалықтардың алғашқы ірі қоныс салу толқынын әкелді. Аумақты құру туралы заң Конгресс қабылдап, 1861 жылғы 28 ақпанда президент Джеймс Бьюкенен қол қойды, бұл Америка Азамат соғысына бастап кеткен Оңтүстік штаттарының бөліну кезеңімен бірге болды. Территорияны ұйымдастыру Роки тауларының минералға бай аймағындағы Одақтың бақылауын нығайтуға көмектесті. Штат болу мүмкіндігі жақын деп есептелді, себебі 1864 жылғы президенттік сайлауға дейін республикалықтар бақылап отырған Конгресс президент Линкольннің қайта сайлануы үшін тағы екі республикалық сенатор мен үш сайлаушы дауысын алуға мүдделі болды. Территориялық губернатор Джон Эванс Конгрессті штат болуға мүмкіндік беретін заңды қабылдауға көндірді, бірақ 6 192 колорадолықтың көпшілігі (шамамен 35 000 тұрғын) штат конституциясының және штат болудың алғашқы әрекеттерін қабылдамады. Кейін, 1865 жылдың соңында, территорияның штат болуға деген талпынысы президент Эндрю Джонсонның ветосымен қайтадан тоқтатылды. Штат болу мәселесі Улисс Гранттың басшылығымен қайта-қайта көтерілді, Грант реконструкция кезеңінде Конгреске қарсы штат болуды қолдады.

Колорадо соғысы

Колорадо соғысы (1863–1865) – Америка Құрама Штаттары мен Киова, Команчи, Арапахо және Шайенн тайпаларының арасындағы қарулы қақтығыс (соңғы екеуі ерекше жақын одақтас болған). Соғыс Колорадо территориясының шығыс жазықтарында жүрді және осы төрт түпкілікті американдық халықтың қазіргі Колорадодан қазіргі Оклахомаға күштеп көшірілуіне әкелді. Соғыстың ішінде 1864 жылдың қараша айында болған, Sand Creek Massacre деп белгілі бір өте танымал оқиға бар. Бұл шайқас бастапқыда АҚШ баспасөзінде үлкен жеңіс ретінде жарияланған, бірақ кейіннен геноцидтік қатыгездік болғаны анықталды. АҚШ Конгресінде АҚШ армиясының командирі Джон Чивингтонның жасаған қылмыстары бойынша өткен тыңдаулар, Америка Азамат соғысы аяқталғандағы Үнді соғыстарына қатысты ақтардың көзқарасын өзгертуге ықпал етті. 1868 жылы Джордж Армстронг Кастер басқарған АҚШ армиясы Вашита өзені шайқасында Арапахо және Шайенн тайпаларына қарсы шайқасты қайта бастады.

Мемлекеттіклік

АҚШ Конгресі 1875 жылғы 3 наурызда Колорадо территориясының штатқа айналуы үшін қажетті талаптарды белгілейтін заң қабылдады. 1876 жылғы 1 тамызда (АҚШ-тың жүз жылдығынан кейін 28 күн өткен соң) АҚШ Президенті Улисс С. Грант 230-шы жарлыққа қол қойып, Колорадоны Одаққа 38-ші штат ретінде қабылдады, соның арқасында ол "Жүз жылдық штат" деген аталымға ие болды. Жаңа штатының шекарасы Колорадо территориясы үшін белгіленген шекарамен сәйкес келді. Колорадодағы әйелдер 1893 жылғы 7 қарашада өткен референдум арқылы дауыс беру құқығын жеңіп алды. Колорадо – халықтың тікелей дауысы арқылы барлық азаматтарға сайлау құқығын берген Одақтағы алғашқы штат болды. (Вайоминг 1869 жылы аумақтық заң шығару органының дауысымен әйелдерге дауыс беру құқығын бекіткен.) Губернатор Дэвис Х. Уэйт Колорадода әйелдерге дауыс беру құқығын беруге бағытталған Конституциялық түзетуді қолдады. Губернатор Уэйт сондай-ақ, шахта иелері ұйымдастырған күштерден шахтерлерді қорғау үшін штаттық милицияны шақыруға батыл болған сирек сайланған шенеуніктердің бірі ретінде танымал. Губернатор Уэйт популисттік партияның мүшесі болды.

Колорадодағы тау-кен өндірісі

Пайк пик алтынға толы 1858-1861 жылдардағы алтын іздеуге қатысқандар "Елу тоғызыншылар" деп аталды, ал көптеген жаңа келгендер Денвер аймағына қоныстанды. Орталық қала аймағында да пайдалы мөлшерде алтын табылды. 1879 жылы Лидвиллде күміс ашылды, нәтижесінде Колорадо күміс бумы басталды. Алғашқы кен өндіру әрекеттерінің көпшілігі кооперативтік кәсіпорындар болды. Дегенмен, қолжетімді беткі кен орындары таусылғанда, кеншілер қатты тау жыныстарын қазуға көбірек назар аударды. Мұндай өнеркәсіптік операциялар үшін үлкен капитал қажет болды, ал минералдық құқықтардың экономикалық тұжырымы кен иелері мен кен орындарында еңбектерін сатқан кеншілер арасында үнемі қақтығыстарға әкелді. Кен орындары тереңдейген сайын, олар қауіптірек болды, ал жұмыс ауыррақ болды, бұл қақтығыс жағдайларын тудырды. 1880 жылы Колорадоның республикалық губернаторы Питкин Лидвиллдегі зорлықты шахталық ереуілді басу үшін әскери жағдай жариялады. 1890 жылдары Колорадоның көптеген кеншілері өздерін қорғау үшін кәсіподақтар құра бастады. Кен операторлары жауап ретінде көбінесе кен иелерінің қауымдастықтарын құрды, бұл қақтығысқа жағдай жасады. Қатты тау-кен өндірушілер мен кен операторлары арасындағы еңбек дауларына 1894 жылғы Криппл Крик ереуілі және 1903-1904 жылдардағы Колорадо еңбек соғыстары кірді. Колорадода көмір өндіру алғашқы қоныстанғандар келгеннен кейін көп ұзамай басталды. Көмірдің табылуы құнды металдар сияқты өсімге әкелмесе де, көмір өндірудің алғашқы кезеңдері де кеншілер мен кен иелері арасындағы қақтығыс жағдайларын тудырды. Әдеттегі мәселелер – жалақы, жұмыс уақыты және жұмыс жағдайлары болды, бірақ кеншілер әділдік мәселесі және компанияның жеке өмірлеріне бақылауы туралы да алаңдады. Колорадодағы алғашқы көмір өндіру өте қауіпті болды, ал штаттағы өлім-жітім көрсеткіші елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды. 1884 жылдан 1914 жылға дейінгі үш онжылдық ішінде Колорадоның көмір шахталарында 1700-ден астам жұмысшы қаза тапты. Көмір шахталарының жұмысшылары шахталарды ағашпен қалау сияқты қауіпсіздік жұмыстары үшін ақы төлеуге наразы болды, ал кейде оларға тек компанияның дүкенінде ғана құндылығы бар, компания белгілеген бағада тауарлар алынатын ақша төленді. 1913-1914 жылдардағы Американың Біріккен шахта жұмысшыларының Рокфеллерге тиесілі Колорадо отын және темір компаниясына қарсы ереуіліне орталықтанған Колорадо көмір кен орындары соғысы Оңтүстік Колорадоның көмір кен орындарындағы шайқастарда ондаған адамның қаза табуына әкелді. Ладлоу қырғыны, Колорадо Ұлттық гвардиясы мен жасақтары ереуілшілердің шатыр қаласына оқ атқанда, көптеген балалар қаза тапқандықтан, зорлық-зомбылықтың шыңы болды. Вудро Вильсон екі тарапты да қарусыздандыру үшін федералды әскер жібергенге дейін зорлық-зомбылық жалғасты. 1927 жылғы тағы бір көмір ереуілі Колорадоның алғашқы Колумбайн қырғыны ретінде танымал. 1933 жылы федералды заң алғаш рет барлық Колорадо көмір шахталарына кәсіподақтарға қатысуға рұқсат берді, кен иелерінің ұжымдық келісімдерге кедерес келтіргені үшін жазалар белгіленді. Барлық ресурстарды өндіру сияқты, тау-кен өндірісі де өсім мен құлдырауды білдіреді, жылдар бойы көптеген шағын қалалар құрылды, содан кейін кен біткен кезде, нарық құлдырағанда немесе басқа ресурс қолжетімді болғанда тасталды. Денвердің солтүстігінде және Боулдердің шығысында бір кезде жүзден астам көмір шахтасы болған. Табиғи газ желілері келгенде шахталар жабыла бастады. Колорадода әлі де көмір мен құнды металдар қазылып алынуда, бірақ соңғы онжылдықтарда кен өндіру саласы күрт өзгерді. 2007 жылы молибден өндірудің қайта жандануы туралы хабарлар Лидвиллдің Климакстағы шахтаның ашылуын құптады, бірақ Крестед Буттедегі Эмонс тауындағы жоспарланған операцияларға қарсы күшті оппозиция болды. Рикодағы пікірлер, Сильвер Крик молибден кен орнында көбірек бөлінген. Онда жерді өндіруші компания сатып алады. Бүгінде Колорадоның әр жерінде көптеген шахталық қалалар орналасқан, мысалы, Лидвилл, Джорджтаун, Криппл Крик, Виктор және Орталық қала. Көптеген шахталар енді жұмыс істемейді, бірақ операциялардың қалдықтарын шахта шахталары, қосымша ғимараттар және төбелерден алынған тау жыныстары түрінде көруге болады. Көптеген бұрынғы тау-кен қалалары келушілерді тарту үшін құмар ойындарға жүгінді, Блэкхок пен Криппл Крик жақсы мысалдар болып табылады. XIX ғасыр кейбір жерлерде, әсіресе Крида, Колорадода, Роберт Форд (Джесси Джеймсті өлтірген) сияқты қарулы адамдар мен Сопи Смит сияқты алаяқтар билік құрған қиын заң мен тәртіп жағдайымен аяқталды.

Participants in the Pike's Peak Gold Rush from 1858 to 1861 were called Fifty Niners and many of the new arrivals settled in the Denver area. Gold in paying quantities was also discovered in the Central City area. In 1879, silver was discovered in Leadville, resulting in the Colorado Silver Boom. Many early mining efforts were cooperative ventures. However, as easy to reach surface deposits played out, miners increasingly turned to hard rock mining. Such industrial operations required greater capital, and the economic concept of mineral rights resulted in periodic conflicts between the mine owners, and the miners who increasingly sold their labor to work in the mines. As the mines were dug deeper, they became more dangerous, and the work more arduous, creating the conditions for conflict. In 1880, Colorado Governor Pitkin, a Republican, declared martial law to suppress a violent mining strike at Leadville. In the 1890s many Colorado miners began to form unions in order to protect themselves. The mine operators often formed mine owners' associations in response, setting up the conditions for a conflict. Notable labor disputes between hard rock miners and the mine operators included the Cripple Creek strike of 1894 and the Colorado Labor Wars of 1903–04. Coal mining in Colorado began soon after the first settlers arrived. Although the discovery of coal did not cause boom cycles as did the precious metals, the early coal mining industry also established the conditions for violent confrontations between miners and mine owners. The usual issues were wages, hours, and working conditions, but miners were also concerned about issues of fairness, and company control over their personal lives. Early coal mining in Colorado was extremely dangerous, and the state had one of the highest death rates in the nation. During the three decades from 1884 to 1914, more than 1,700 workers died in Colorado's coal mines. Coal miners also resented having to pay for safety work such as timbering the mines, and they were sometimes paid in scrip that had value only in the company store, with the cost of goods set by the company. The Colorado Coalfield War, centered around the 1913 1914 United Mine Workers of America strike against the Rockefeller owned Colorado Fuel and Iron company, saw dozens die in battles on the Southern Colorado coalfields. The Ludlow Massacre became the peak of the violence, when Colorado National Guard and militia fired into a tent colony of strikers, in which many children were killed. The violence would continue until Woodrow Wilson sent federal soldiers to disarm both sides. Another coal strike in 1927 is best known for Colorado's first Columbine massacre. In 1933, federal legislation for the first time allowed all Colorado coal miners to join unions without fear of retaliation by instituting penalties for mine owners who obstructed collective bargaining. Like all resource extraction, mining is a boom or bust industry, and over the years many small towns were established, then abandoned when the ore ran out, the market collapsed, or another resource became available. There were once more than a hundred coal mines in the area north of Denver and east of Boulder. The mines began to close when natural gas lines arrived. Coal and precious metals are still mined in Colorado, but the mining industries have changed dramatically in recent decades. Reports of the revival of molybdenum mining in 2007 resulted in ambivalent responses with Leadville welcoming the opening of the mine at Climax, but strong opposition in Crested Butte over proposed operations at Mount Emmons. Opinion in Rico, site of the Silver Creek stockwork Molybdenum deposit is more divided. There, land slated for development is being bought up by a mining company. Today there are many small mining towns scattered throughout Colorado, such as Leadville, Georgetown, Cripple Creek, Victor, and Central City. Although many of the mines no longer operate, the remnants of the operations can be seen in the form of mine shafts, outbuildings, and mounds of rock extracted from the hills. Many former mining towns turned to gambling to draw visitors, with Blackhawk and Cripple Creek serving as good examples. The 19th century ended with a difficult law and order situation in some places, most notably, Creede, Colorado, where gunmen like Robert Ford (the assassin of Jesse James) and con artist like Soapy Smith reigned.

"Әлемдегі санитарлық орталық"

1860-шы жылдардан бастап, туберкулез (ТБ) қаулы, өлімге әкелетін ауру болған кезде, АҚШ-тың шығысындағы дәрігерлер пациенттеріне өкпелері үшін күннөлді, құрғақ климатқа көшуді ұсынды. Соның салдарынан, штаттың туберкулезбен ауыратын адамдардың саны, "өкпе ауруынан зардап шегушілер" деп аталатын, қатты өсті және олардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға қажетті қызметтер мен мүмкіндіктер болмады. Үйсіз, ауру адамдарды қалай басқаруды білмей, олардың көпшілігі түрмеге қамалды. Денверге туберкулезбен ауыратын адамдар мен олардың отбасылары денсаулықтарын жақсарту үшін келгендіктен, 1880 жылдары қала "Әлемдік санитарий" деп аталды. Тарихшы Синтия Стоут 1900 жылы "Колорадо халқының үштен бірі туберкулезге байланысты штатқа көшіп келген" деді.

ХХ ғасыр

1913-1914 жылдары Колорадо штатында көмір кеніші соғысы болды. Ол ереуіл ретінде басталып, 232 адамның қаза болуымен аяқталды және келесі он жылға жуық штаттың кеніштерінде жұмысшылар ұйымдастыруын қиындатты. 1920 жылдардың басында Ку-Клукс-Клан Колорадодағы маңызды саяси күшке айналды, бірақ ешқандай ұсынысын заңға енгізе алмады және 1930 жылға қарай жойылды. 1927-1928 жылдары штат бойынша көміршілер ереуілі болды, нәтижесінде барлық кеніштер жабылды. Бұл Сакко мен Ванцеттиге өлім жазасы берілгеніне наразылық ретінде басталды, сондай-ақ жалақы мен еңбек жағдайларын жақсарту мақсатында жалғасты. Осы оқиғалар барысында Колумбайн кенішіндегі қырғын мен Валсенбург залындағы қастандық орын алды, онда ереуілшілер күзетшілер мен полиция қызметкерлері тарапынан атылып түсірілді. Тринидадтағы бір оқиғада қала әкімі ереуілдегі жұмысшыларға қарсы ККК мүшелерін тағайындады деп айыпталды. 1928 жылдың мамыр айында ереуіл кәсіподақ үшін маңызды жеңіспен аяқталды, жалақылар артты және штаттың көмір өнеркәсібінде ұйымдасқан еңбек қайта жанданды. 1930 жылдары Колорадода шаңғы спорты индустриясының дамуы басталды. Эстес Парк, Ганнисон және Лавленд жотасы сияқты аймақтарда курорттар құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 10-шы тау дивизиясы элиталық шаңғышылерді даярлау үшін Хэйл лагерін құрды. 1940 жылдары Колорадоның республикалық губернаторы Ральф Карр нәсілдік кемсітушілікке және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон американдықтарының федералдық тұтқынға алынуына қарсы сөйледі. 1967 жылы губернатор Джон А. Лав елдегі алғашқы либералды аборт заңына қол қойды. 1960 жылдардың соңында Денверде нәсілдік тәртіпсіздіктер мен радикалдардың колледж ғимараттарын өртеп жіберуі сияқты зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Сол жылы Family Dog Denver музыкалық клубы ашылды, бұл штаттағы хиппи қозғалысының бастауы болды, бұл қала және штат басшыларының, сондай-ақ ата-аналардың наразылығын тудырды, нәтижесінде бірнеше қалалық және федералдық сот ісі болды. Бұл Колорадоны кейіннен маңызды музыкалық орталыққа айналдырды. 1960 және 1970 жылдары Колорадо Чикано қозғалысының орталығы болды. Колорадода мексикалық-американдықтар, испаноязықты және чикано халқы көптеп қоныстанған. Чикано қозғалысына әсер еткен маңызды оқиғалар Колорадода болды, мысалы Корки Гонзалестің "Әділет үшін крест жорығы" және "Астланның рухани жоспары", "Лос Сейс де Боулдер" қазасы және Рикардо Фальконның өлімі. Қозғалыс көшбасшылары Сесар Чавес және салат жұмысшыларының ереуілі сияқты ұлттық тұлғалармен жұмыс істеді, ал колорадолықтар Китаяма Карнация ереуілі сияқты өз іс-шараларын өткізді. 1972 жылы Колорадо Олимпиада ойындарын қабылдаудан бас тартқан жалғыз штат болды, олар бұрыннан берілгеніне қарамастан. Өкіл Ламм іс-шараға байланысты шығындарды өтеу үшін облигациялар шығарудан бас тартуға сәтті әрекет еткен кезде Халықаралық Олимпиада комитеті 1976 жылғы қысқы Олимпиада ойындарын Австрияның Инсбрук қаласына көшірді. Бұрын да, кейін де ешбір өңір бұл сыйлықтан бас тартқан емес. 1999 жылы Колумбайн орта мектебіндегі оқиға АҚШ тарихындағы ең ауыр орта мектептегі оқиға болып саналды, 2018 жылы Марджори Стоунмен Дуглас орта мектебіндегі оқиғаға дейін.

In 1913 through 1914 the Colorado Coalfield War occurred. It started as a strike and ultimately ended in defeat for the union ending with 232 deaths, and crippling labor organizing in the state's mines for the next decade. In the early 1920s, the Ku Klux Klan was an important political force in Colorado, but it was unable to get any of its proposals enacted into law, and it died out by 1930. From 1927 to 1928, a statewide coal strike occurred shutting down all mines. It originated as protest over the execution of Sacco and Vanzetti, and was as a broader move for greater wages and conditions. During it, the Columbine Mine massacre and Walsenburg Hall killings occurred, where strikers were shot down by guards and policemen. For one particular incident in Trinidad, the mayor was accused of deputizing members of the KKK against the striking workers. The strike ended with a significant victory for the union in May 1928, with an increase in wages and the return of organized labor in the state's coal industry. The 1930s saw the beginning of the ski industry in Colorado. Resorts were established in areas such as Estes Park, Gunnison, and on Loveland Pass. During WWII, the 10th Mountain Division established Camp Hale to train elite ski troops. In the 1940s, the Republican governor of Colorado, Ralph Carr, spoke out against racial discrimination and against the federal internment of Japanese Americans during World War II. In 1967, Governor John A. Love signed the nation's first liberalized abortion law. The late 1960s saw violence in Denver, in the form of race riots, and college buildings being burned by radicals. The Family Dog Denver music venue opened that year, ushering in the hippie movement in the state, to the great consternation of city and state leaders and parents, leading to several municipal and federal court cases. It also made Colorado a major music destination thereafter. In the 1960s and 1970s, Colorado was an epicenter for the Chicano Movement. Colorado has a significant population of Mexican American, Hispanic and Chicano people. Major events that affected the Chicano Movement happened in Colorado, such as Corky Gonzales' Crusade for Justice and The Plan Espiritual de Aztlán, the deaths of Los Seis de Boulder, and the death of Ricardo Falcón. Leaders of the movement worked with national figures like Cesar Chavez and the lettuce workers strike, and Coloradans held their own actions like the Kitayama Carnation Strike. In 1972, Colorado became the only state to reject the award of hosting the Olympic Games after they had been granted. When Representative Lamm led a successful movement to reject a bond issue for expenses related to hosting the event, the International Olympic Committee relocated the 1976 Winter Olympics to Innsbruck, Austria. No venue had rejected the award before nor has any venue since. In 1999, the Columbine High School massacre became the most devastating high school massacre in United States history until the Marjory Stoneman Douglas High School shooting in 2018.

ХХІ ғасыр

2012 жылдың 20 шілдесінде, жоғарыда аталған Колумбайн орта мектебіндегі қырғын орнына жақын жерде, 2012 жылы Колорадо штатының Аврора қаласындағы атыста 12 адам қаза тауып, 70 адам жарақат алды. Бұрынғы нейроғылым докторы Джеймс Иган Холмс бірнеше қарумен Колорадо штатының Аврора қаласындағы Cinemark кинотеатрына кірді және бейсенбі күні түнгі сеанста көрсетіліп жатқан «Қараңғы рыцарьдың қайта оянуы» фильмін тамашалауға келген адамдарға кездейсоқ оқ атты, нәтижесінде 12 адам қаза тауып, 70 адам жарақаттанды. Бұл Колумбайн орта мектебіндегі қырғыннан бері Колорадодағы ең қорқынышты оқ жарылысы болды және қаза болғандар мен жарақат алғандардың саны бойынша АҚШ тарихындағы ең ірі жаппай оқ жарылысы еді. Колорадо қазір медициналық және ойын-сауық мақсатында марихуананы заңдастырған 15 штаттың бірі, бұл оларға өнімге салық салуға мүмкіндік береді. 2014 жылдың шілдесіне қарай, Колорадода ойын-сауық дүкендері марихуана сатуды бастағаннан кейін алты ай өткен соң, штат 45 миллион доллар салық түсімдеріне ие болды, ал жыл соңына дейін 98 миллион доллар күтілуде. Бұл «марихуана туристерінен» түскен экономикалық табысқа қосымша. 2020 жылдың 9 шілдесіне дейін COVID-19 пандемиясы Колорадода 35 000-нан астам адамға әсер етті және 1 544 адамның өмірін қиды. 2022 жылдың тамызына қарай Колорадода COVID-19-дың 1,6 миллионнан астам жағдайы тіркелді, 13 000-нан астам адам қайтыс болды.

Негізгі дереккөздер

Уббелохде, Карл, ред. «Колорадолық оқырман» (2-ші басылым, 1964)
Фоссет, Франк. «Колорадо: Рокки тауларының алтын және күміс кенін өндіру аймағы туралы тарихи, сипаттамалық және статистикалық еңбек» (1878) 470 бет. Онлайн нұсқасы
Фоссет, Франк. «Колорадо, оның алтын және күміс кен орындары: шаруашылықтар мен мал өсіру алқаптары, денсаулық сақтау және демалыс орындары» (1880), Онлайн нұсқасы
Парсонс, Юджин. «Колорадоға нұсқаулық» (1911) 390 беттік. Онлайн нұсқасы