Кіріспе

Қытай саясаткері (1891–1949)

Дай Цзитао немесе Тай Чи Тао (6 қаңтар 1891 – 21 ақпан 1949) – қытай журналисі, Гоминьданның ертедегі мүшесі және Қытай Республикасының Емтихан органының тұңғыш басшысы. Ол көбінесе Дай Чуансян деп немесе басқа құрметті атымен, Дай Сюантанг деп те аталады.

Ерте өмір және білім

Дай Сычуань провинциясының Гуанхан қаласында қыш жасаушылар отбасында Дай Лянби болып дүниеге келді. 1905 жылы Жапонияға оқуға барып, мұғалімдер даярлайтын мектепте білім алды, ал 1907 жылы Жапония университетінің құқық факультетіне қабылданды. 1909 жылы бітіріп, Қытайға қайтып келді.

Жазбалар

Дай 19 жасында Шанхай қаласындағы Қытайдың «Шығай Тәуелсіздік» газетіне (中外日報) және «Тяньду» газетіне (天鐸報) жазуға кірісті. Осы кезде ол өзін «Дай Тяньчу» (天仇), яғни «Көкке қарсы Дай» деп атады, бұл Цин империясына наразылығын білдірді. Цин шенеуніктері оны жазғандары үшін түрмеге отырғызумен қорқытқандықтан, 1911 жылы ол Жапонияға, содан кейін Пенангқа қашып кетті, онда «Тунменхуэй» ұйымына қосылып, оның «Гуанхуа» газетінде (光華報) жазды. Кейін сол жылы Учан көтерілісінен кейін Шанхайға оралып, «Халық билігі» (民權報) газетін құрды.

Кейінгі жылдар және өлім

1925 жылы Сунь Ятсен қайтыс болғаннан кейін Дай өзінің атын Чуансян, «Жалғастыра беретін ізгілік» деп өзгертті. Ол өзенге секіріп түсіп, балықшы құтқарып алды. Осы өзіне-өзі қол жұмсау әрекетінен кейін ол буддизмге бет бұрды және көптеген адамдар оны шарлатандыққа бейім деп айыптады. Оның буддизм туралы еңбектері «Дай Джитао мырзаның буддизм тақырыбындағы зерттеулер жинағы» (戴季陶先生佛學論集) атты кітапта жарияланды. Ол Чан Кайшының асырап алған екінші ұлы Чан Вэй Куоның биологиялық әкесі екені бұқаралыққа кеңінен белгілі болды. Көпшілік пікірінше, Дай жапон әйелі Шигемацу Канекомен болған қатынастарының жария болуының өзінің некесі мен мансабына зиян келтіретініне сенді, сондықтан ол Вэй Куоны Чан Кайшыға тапсырды, ал жапондық Ямада Цзюнтаро (山田純太郎) нәрестені Шанхайға әкелді. Чанның сол кездегі әйелі Яо Еченг (姚冶誠) Вэй Куоны өз баласы сияқты тәрбиеледі. Бала Дайды «Қымбат ағасы» (親伯) деп атады. Дайдың Ан Куо (安國) есімді тағы бір ұлы болды, оны кейін Германияға, Берлин Техникалық университетінде білім алуға жіберді. Ан Куо (Анго) мен Чан Вэй Куо (Вего) – аралас аға-інілер еді. 1949 жылы Гоминьдан Қытай Азамат соғысында Қытай Коммунистік партиясына жеңілген кезде Дай Гуанчжоуда 70-тен астам ұйқы таблеткасын жұтып, өзіне-өзі қол жұмсады.