Кіріспе
Нидерланд астрономы (1900–1992)
Ян Хендрик Оорт (/ɔr/t/ немесе /ʊər/t/; 28 сәуір 1900 – 5 қараша 1992) – нидерланд астрономы, Құс жолының түсінігіне маңызды үлес қосып, радиоастрономия саласындағы пионер болған. "Нью-Йорк Таймс" газеті оны "ғасырдың ең көрнекті ғарыш зерттеушілерінің бірі" деп атады, ал Еуропалық ғарыш агенттігінің сайтында ол "20 ғасырдың ең ұлы астрономдарының бірі" деп сипатталып, оның жаңалықтары "астрономияға революция жасады" делінген. 1955 жылы Оорттың есімі "Лайф" журналының тізіміндегі 100 ең танымал адамның қатарына енді. Ол "Нидерландыны соғыстан кейінгі астрономияның алдыңғы қатарына шығарды" деп сипатталған. Ол галактикалық галоны – Құс жолының орбитасы бойынша айналатын, бірақ негізгі дискінің сыртында орналасқан жұлдыздар тобын ашты. Сонымен қатар, Оорт кометалар туралы маңызды түсініктерді дамытты, оның ішінде олардың орбиталары "планеталардың орналасқан аймағынан гөрі Күн жүйесінің аумағы әлдеқайда кең екенін көрсетті". Оның әкесі 1941 жылдың 12 мамырында қайтыс болған дәрігер, ал анасы – Ян Фабер мен Генриетта София Сусанна Шааидің қызы Рут Ханна Фабер, ол 1957 жылдың 20 қарашасында дүние салды. Оның екі ата-анасы да дін қызметкерлерінің отбасынан шыққан. Әкесінің әкесі – либералды көзқарастары бар протестант дін қызметкері, ол "Голландиядағы либералды шіркеудің негізін қалаушылардың бірі" және "Киелі кітапты голланд тіліне жаңадан аударған үш адамның бірі" болған. Ол "әртүрлі жұлдыздардың қозғалысын негізге ала отырып, Күннің Галактика ортасынан шамамен 30 000 жарық жылы қашықтықта екенін және орбитасын толық аяқтауына 225 миллион жыл қажет екенін есептеп шығарды. Сондай-ақ, ол галактика дискісінің сыртқы бөліктеріндегі жұлдыздардың ортаға жақын жұлдыздарға қарағанда баяу айналатынын көрсетті. Галактика біркелкі айналмайды, керісінше "дифференциалдық айналыс" деп аталатын құбылысқа ие". Оорттың Құс жолы туралы бұл ерте жаңалықтары оның ұстазының есімімен аталған Каптейн жүйесін құлатты, ол Күннің айналасында симметриялы галактиканы көз алдына елестеткен. Кейінірек Оорт атап өткендей, "Каптейн мен оның әріптестері галактикалық жазықтықтағы сіңірудің қаншалықты күшті екенін түсінбеген".
Кометаларды зерттеу
Оорт кометаларды зерттеуді жалғастырды, ол бірқатар революциялық гипотезалар жасады. Ол Күн жүйесінің миллиардтаған кометалардан тұратын үлкен бұлтпен қоршалғандығын болжады, олардың көпшілігі "ұзақ мерзімді" кометалар, Нептун мен Плутонның орбитасынан тыс бұлттан пайда болады. Бұл бұлт қазір Оорт бұлты деп аталады. Сондай-ақ ол Плутоннан тыс орналасқан бұл сыртқы кометалар "Юпитердің тартылысымен ішкі орбиталарға түсіп, Галлей кометасы сияқты, мерзімді кометаға айналуы мүмкін" деп түсіндірді. Бір дерекке сәйкес, "Оорт Галлей кометасын екі рет көрген аз адамдардың бірі болды. 10 жасында ол алғаш рет кометаны көрген кезде Нидерландыдағы Нордвик жағалауында әкесімен бірге болған. 1986 жылы, 76 жылдан кейін ол ұшаққа мініп, атақты кометаны тағы бір рет көруге мүмкіндік алды". "Коллегалары оны ұзын бойлы, арық, сыпайы және мейірімді адам ретінде еске алды", - деп жазды New York Times газетінің некрологы. Оорт, Дж. Х. & М. Шмидт, "Жаңа және ескі кометалар арасындағы айырмашылықтар", Bull. Astron. Inst. Neth. 11, 259–70 (1951). Вестерхаут, Г. & Ж. Х. Оорт, "Галактикалық жүйенің моделімен радиожиілік сәулеленуінің интенсивтілік үлестірімін салыстыру", Bull. Astron. Inst. Neth. 11, 323–33 (1951). Морган, Х. Р. & Дж. Х. Оорт, "Галактикалық айналудың прецессиясы мен константаларын жаңа анықтау", Bull. Astron. Inst. Neth. 11, 379–84 (1951). Оорт, Дж. Х. "Галактикалық құрылым проблемалары", Ap. J. 116, 233–250 (1952) [Генри Норрис Расселл лекциясы, 1951]. Оорт, Дж. Х., "Жұлдызаралық бұлттар мен O-ассоциациялардың пайда болуы мен үдеуі туралы теорияның негізгі қағидалары", Bull. Astron. Inst. Neth. 12, 177–86 (1954). ван де Хюльст, Х. С., К. А. Мюллер және Ж. Х. Оорт, "Галактикалық жүйенің сыртқы бөлігінің спиральді құрылымы 21 см толқын ұзындығындағы сутек миссиясынан алынған", Bull. Astron. Inst. Neth. 12, 117–49 (1954). van Houten, C. J., J. H. Oort, & W. A. Hiltner, "Галактикадан тыс тұмандықтардың фотоэлектрлік өлшемдері", Ap. J. 120, 439–53 (1954). Оорт, Ян Х. & Лайман Спитцер, Jr., "O типті жұлдыздардың жұлдызаралық бұлттарды үдетуі", Ap. J. 121, 6–23 (1955). Оорт, Дж. Х., "Жұлдызаралық сутектен шығарылған 21 см сызығының өлшемдері", Vistas in Astronomy. 1, 607–16 (1955). Оорт, Дж. Х., "Жаңа Оңтүстік жарты шар обсерваториясы", Sky & Telescope 15, 163 (1956). Оорт, Дж. Х. & Th. Walraven, "Кебелек тұмандығының поляризациясы мен құрамы", Bull. Astron. Inst. Neth. 12, 285–308 (1956). Оорт, Дж. Х., "Сүт жолы жүйесінің спиральді құрылымы", Mitt. Astron. Ges. 7, 83–87 (1956). Оорт, Дж. Х., F. J. Kerr, & G. Westerhout, "Спиральды тұмандық ретінде Галактикалық жүйе", MNRAS 118, 379–89 (1958). Оорт, Дж. Х., "Астрономиялық тұрғыдан қарастырған қысқаша шолу", Ricerche Astronomiche, Vol. 5, Specola Vaticana, Ватикан обсерваториясындағы конференцияның хаттамасы, Кастель Гандольфо, 1957 жылғы 20–28 мамыр, ред. Д. Дж. К. О'Коннелл (North Holland, Амстердам & Interscience, NY, 1958), 507–29. Оорт, Ян Х., "Галактикалық құрылымның радиожиілік зерттеулері", Handbuch der Physik vol. 53, 100–28 (1959). Оорт, Дж. Х., "Біздің Галактикамыздағы спиральдық және дискілік құрылымдарға қатысты қазіргі 21 см нәтижелерінің жиынтығы мен бағасы", Париж радиоастрономиясы жөніндегі симпозиумда, IAU симпозиумы No. 9 және URSI симпозиумы No. 1, 1958 жылғы 30 шілдеде – 6 тамызда, ред. Р. Н. Брейсвелл (Stanford University Press, Стэнфорд, Калифорния, 1959), 409–15. Ругур, Г. В. & Дж. Х. Оорт, "Галактикалық жүйенің орталық бөлігіндегі бейтарап сутегі", Париж радиоастрономиясы бойынша симпозиумда, IAU симпозиумы No. 9 және URSI симпозиумы No. 1, 1958 жылғы 30 шілдеде – 6 тамызда, ред. Р. Н. Брейсвелл (Stanford University Press, Стэнфорд, Калифорния, 1959), 416–22 б. Оорт, Дж. Х. & G. van Herk, "Мессье 3 құрылымы мен динамикасы", Bull. Astron. Inst. Neth. 14, 299–321 (1960). Оорт, Дж. Х., "Kz-ді анықтау және Күнге жақын масса тығыздығы туралы ескерту", Bull. Astron. Inst. Neth. 15, 45–53 (1960). Ругур, Г. В. & Дж. Х. Оорт, "Галактикалық жүйедегі жұлдызаралық сутегінің бөлінуі мен қозғалысы, орталықтан 3 килопарсекке дейінгі аймаққа қатысты", Proc. Natl. Acad. Sci. 46, 1–13 (1960). Оорт, Дж. Х. & Г. В. Ругур, "Галактикалық орталықтың орны", MNRAS 121, 171–73 (1960). Оорт, Дж. Х., "Галактика", IAU Symposium 20, 1–9 (1964). Оорт, Дж. Х. "Жұлдыздық динамика", А. Блау және М. Шмидт, ред., Галактикалық құрылым (Univ. of Chicago Press, Чикаго, 1965), 455–512 бб. Оорт, Дж. Х., "Жоғары жылдамдықты бұлттардың мүмкін түсіндірмелері", Bull. Astron. Inst. Neth. 18, 421–38 (1966). Оорт, Дж. Х., "Галактикааралық кеңістіктен газдың түсуі", Nature 224, 1158–63 (1969). Оорт, Дж. Х., "Галактикалардың пайда болуы және жоғары жылдамдықты сутектің шығуы", Astronomy & Astrophysics 7, 381–404 (1970). Оорт, Дж. Х., "Көлемнің тығыздығы", Astronomy & Astrophysics 7, 405 (1970). Оорт, Дж. Х., "Галактикалар және Көлем", Science 170, 1363–70 (1970). van der Kruit, P. C., J. H. Oort, & D. S. Mathewson, "NGC 4258 радио шығарылымы және спиральді құрылымның мүмкін шығуы", Astronomy & Astrophysics 21, 169–84 (1972). Оорт, Дж. Х., "1920 мен 1940 жылдар аралығында Галактика құрылымына түсінігіміздің дамуы", Ann. NY Acad. Sci. 198, 255–66 (1972). Оорт, Ян Х. "Спиральді құрылымның шығу мәселесі", Mitteilungen der AG 32, 15–31 (1973) [Karl Schwarzschild лекциясы, 1972]. Оорт, Дж. Х. & L. Plaut, "RR Lyrae айнымалыларынан Галактикалық орталыққа дейінгі қашықтық, бұл айнымалылардың Галактиканың ішкі аймағындағы және галодағы бөлінуі және Галактикалық айналу константаларының қайта қарастырылуы", Astronomy & Astrophysics 41, 71–86 (1975). Strom, R. G., G. K. Miley, & J. Oort, "Гигант радио галактикалары", Sci. Amer. 233, 26 (1975). Pels, G., J. H. Oort, & H. A. Pels Kluyver, "Гиадалар шоғырының жаңа мүшелері және оның құрылымын талқылау", Astronomy & Astrophysics 43, 423–41 (1975). Rubin, Vera C., W. Kent Ford, Jr., Charles J. Peterson, & J. H. Oort,"NGC 1275 құбылысының жаңа байқаулары", Ap. J. 211, 693–96 (1977). Оорт, Дж. Х., "Галактикалық орталық", Annual Review of Astronomy & Astrophysics 15, 295–362 (1977). Оорт, Дж. Х., "Супершоғырлар және квазарлардағы Lyman α сіңіру сызықтары", Astronomy & Astrophysics 94, 359–64 (1981). Оорт, Дж. Х., H. Arp, & H. de Ruiter, "Супершоғырларда квазарлардың орналасуына дәлелдер", Astronomy & Astrophysics 95, 7–13 (1981). Оорт, Дж. Х., "Супершоғырлар", Annual Review of Astronomy & Astrophysics 21, 373–428 (1983). Оорт, Дж. Х., "Көлемнің құрылымы", Early Evolution of the Universe and its Present Structure; Proceedings of the Symposium, Kolymbari, Greece, August 30 – September 2, 1982, (Reidel, Dordrecht & Boston, 1983), 1–6. Оорт, Ян Х. "Кометалардың шығу тегі мен таралуы (1986 Галлей лекциясы)" Observatory 106, 186–93 (1986). Оорт, Ян Х. "Көлемдегі құрылымның шығу тегі", Publ. Astron. Soc. Jpn. 40, 1–14 (1988). Оорт, Дж. Х., "Көлемнің ірі масштабты құрылымына қатысты сұрақтар", Problems in Theoretical Physics and Astrophysics: Collection of Articles in Celebration of the 70th Birthday of V. L. Ginzburg (Izdatel'stvo Nauka, Мәскеу, 1989), 325–37 бб. Оорт, Дж. Х., "Кометалардың орбиталық бөлінуі", W. F. Huebner, ред., Кометалар физикасы мен химиясы (Springer Verlag, 1990), 235–44 (1990). Оорт, Дж. Х., "Галактикалар ядросын зерттеу", Mercury 21, 57 (1992). Оорт, Дж. Х., "Жұлдыздық жүйеде жарық шығармайтын зат", 1926 жылғы қоғамдық лекциясы, J. C. Kapteyn мұрасы еңбектерінде қайта басылған, ред. P. C. van der Kruit және K. van Berkel (Kluwer, Dordrecht, 2000) [түйіндеме].
Биографиялық материалдар
Блау, Адриан, Астрономдардың биографиялық энциклопедиясы (Спрингер, Нью-Йорк, 2007), 853–55 бб. Чэпман, Дэвид М. Ф., "Толғаулар: Ян Хендрик Оорт – Айналмалы галактикалар мен кометалар бұлттары", JRASC 94, 53–54 (2000). ESA Space Science, "Кометаның алғашқы зерттеушісі: Ян Хендрик Оорт", 2004 жылғы 27 ақпан. Катгерт Меркелин, Дж., Лейден университеті, "Ян Оорт, астроном". Katgert Merkelijn, J. K.: Ян Хендрик Оорттың хаттары мен құжаттары, Лейден университеті кітапханасындағы мұрағатта сақталған. Дордрехт, Клювер академиялық баспасы, 1997. Оорт, Дж. Х., "Астроном ретінде өмірім туралы жазбалар", Астрономия және астрофизиканың жылдық шолуы 19, 1 (1981). van de Hulst, H. C., Лондон Корольдік қоғамының өмірбаяндық естеліктері 40, 320–26 (1994). Ван дер Круит, Питер С.: Ян Хендрик Оорт. Галактикалық жүйенің шебері. Springer Nature, 2019. van Woerden, Hugo, Willem N. Brouw және Henk C. van de Hulst, ред., "Оорт және Ғалам: Оорттың зерттеулері мен тұлғасының сипаттамасы" (D. Reidel, Dordrecht, 1980).
Өлім туралы хабарлар
Blaauw, Adriaan, Zenit jaarg, 196–210 (1993). Blaauw, Adriaan & Maarten Schmidt, PASP 105, 681 (1993). Blaauw, Adriaan, "Oort им Мемориам", Лео Блиц пен Питер Тьюбен бас редакторы болған, 169-шы IAU Симпозиумы: Сүтті Жолдың шешілмеген мәселелері, (Клувер Академиялық Баспасы, 1996), б. xv–xvi. Pecker, J. C., "Жан Хендрик Оорттың өмірі мен еңбектері", "Ғылым академиясының хабарламалары: Ғылым өмірі" 10, 5, 535–40 (1993). van de Hulst, H. C., QJRAS 35, 237–42 (1994). van den Bergh, Sidney, "Астрономиялық өмір: Дж. Х. Оорт (1900–1992)," JRASC 87, 73–76 (1993). Woltjer, L., J. Astrophys. Astron. 14, 3–5 (1993). Woltjer, Lodewijk, Physics Today 46, 11, 104–05 (1993).
Milky Way, (Kluwer Acad. Publishers, 1996), pp. xv–xvi. Pecker, J. C., "La Vie et l'Oeuvre de Jan Hendrik Oort," Comptes Rendus de l'Acadèmie des Sciences: La Vie des Science 10, 5, 535–40 (1993). van de Hulst, H. C., QJRAS 35, 237–42 (1994). van den Bergh, Sidney, "An Astronomical Life: J. H. Oort (1900–1992)," JRASC 87, 73–76 (1993). Woltjer, L., J. Astrophys. Astron. 14, 3–5 (1993). Woltjer, Lodewijk, Physics Today 46, 11, 104–05 (1993).