Кіріспе

Философиялық ұғым, ұқсас тақырып.

Индетерминизм – оқиғалардың (немесе белгілі бір оқиғалардың, немесе белгілі бір типтегі оқиғалардың) себепсіз немесе детерминистік тұрғыдан себептелмейтін идея. Ол детерминизмге қарама-қарсы және кездейсоқтықпен байланысты. Бұл еркін ерік философиялық мәселесіне, әсіресе либертариандық түрінде, өте маңызды. Ғылымда, әсіресе физикадағы кванттық теорияда, индетерминизм – ешбір оқиғаның анық емес екендігіне және кез келген нәрсенің толық нәтижесі ықтималдыққа негізделген деген сенім. Вернер Гейзенбергтің белгісіздік принципі және Макс Борн ұсынған "Борн ережесі" ғаламның индетерминистік табиғатын қолдау үшін жиі бастапқы нүктелер болып табылады. Сэр Артур Эддингтон және Мюррей Гелл-Манн да индетерминизмді растайды. Франциялық биолог Жак Монодтың "Тапсырыс және кездейсоқтық" атты эссесі де индетерминизмді қолдайды. Физик-химик Илья Пригожин күрделі жүйелерде индетерминизмді дәлелдеді.

Қажетті, бірақ жеткіліксіз себеп

Детерминизмді жоққа шығарушылар себептердің бар екенін мойынға алуға міндетті емес. Олар болашақты бір ғана бағытқа шектемейтін себептердің ғана бар екенін айта алады; мысалы, олар тек қажетті, бірақ жеткілікті емес себептердің бар екенін айта алады. Қажетті/жеткілікті айырмашылығы былай түсіндіріледі:

Егер x, y-дің қажетті себебі болса, онда y-дің болуы x-тің одан бұрын болғанын міндетті түрде білдіреді. Алайда, x-тің болуы y-дің пайда болатынын білдірмейді. Егер x, y-дің жеткілікті себебі болса, онда y-дің болуы x-тің одан бұрын болу мүмкіндігін білдіреді. (Дегенмен, y-ге z деген басқа себеп те әсер етуі мүмкін. Сондықтан y-дің болуы x, z немесе басқа күдікті факторлардың болуын білдірмейді.) Индетерминизм сақталғанда және болашақ белгісіз болғанда да, барлық нәрсенің қажетті себебі болуы мүмкін, себебі қажетті жағдай бір ғана сөзсіз нәтижеге алып келмейді. Индетерминистік (немесе ықтималдық) себеп-салдар қатынасы – бұл "әр нәрсенің себебі бар" дегеннің индетерминизмді нақтылайтын анықтама еместігін көрсетеді.