Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Австралия және Жаңа Зеландия жаяу әскер дивизиясы

Жаңа Зеландия және Австралия дивизиясы – генерал-майор Александр Годлидің басқаруымен Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет ету үшін құрылған бірлескен әскер дивизиясы. Жаңа Зеландия мен Австралиядан құралған бірнеше атты және стандартты жаяу әскер бригадаларын қамтитын бұл дивизия 1915 жылдың сәуір және желтоқсан айлары аралығында Галлиполи жорығында қызмет етті. Галлиполиде дивизия 1915 жылдың 25 сәуірінде Анзак шығанағына түсті, сол күні жағаға жеткен алғашқы шабуыл тобынан кейін келді және кейіннен одақтастардың басып алған аймағының солтүстік бөлігін иеленді. Анзак шығанағындағы одақтастардың алғашқы шабуылынан кейін дивизияның бөлімдері мамыр айының басында Хеллес түбегіне жіберілді, онда олар Крития шайқасының екінші кезегіне қатысып, Ачи Баба төбесіне сәтсіз шабуыл жасады. Дивизияның атты бөлімдері мамыр айының ортасында Галлиполиге жылқысыз жіберілді, жаяу әскер ретінде қызмет ету үшін, бұрынғы шығындарды өтеу мақсатында. Сол айдың соңында дивизия Анзак шығанағында Османдықтардың қарсы шабуылын тойтарды, содан кейін тамыз айына дейін ұстап тұрды, одан кейін одақтастар тұйыққа қадалуды бұзу мақсатында шабуылды бастады. Осы кезеңде дивизия Чунюк Бейр және 971-ші биіктікке, содан кейін 60-шы биіктікке шабуыл жасады. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды және қыс жарым аралда басталармен, дивизия 1915 жылдың желтоқсан айының ортасында Галлиполиден одақтастардың жалпы шегінуінің бөлігі ретінде эвакуацияланды. Мысырға оралған дивизия 1916 жылдың басында Австралия және Жаңа Зеландия күштерінің қайта ұйымдастырылуынан кейін таратылды. Дивизия құрамына кіретін жаяу әскер бригадалары кейін Австралияның 4-дивизиясын және Жаңа Зеландия дивизиясын құру үшін пайдаланылды. Бұл екі құрама Батыс майданға жіберілді, онда олар 1916-1918 жылдар аралығындағы шайқастарға қатысты, ал дивизияның бұрынғы атты бөлімдері Синай және Палестина жорығында Анзак атты дивизиясының құрамында қызмет етті.

Құрылу

1914 жылдың тамызының басында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Жаңа Зеландия үкіметі Британдық соғыс кеңсесіне Жаңа Зеландия экспедициялық күшін (NZEF) ұсынды, ол қабылданды. Мобилизация жылдам жүргізілді және қыркүйек айының соңында NZEF екі бригададан – Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасы мен Жаңа Зеландия атты мылтық бригадасынан құралды. Бұл әдетте үш жаяу әскер бригадасынан тұратын стандартты жаяу әскер дивизиясын құруға жеткіліксіз болды. Австралияда болса Австралия императорлық күштеріне (AIF) жеткілікті мөлшерде еріктілер болды. Бастапқы ниет – бір жеңіл ат бригадасымен бірге бір жаяу әскер дивизиясын құру еді. Алайда, бұл мақсатқа жету үшін жеткілікті еріктілер болды, сондай-ақ жаяу әскердің артық бөлігі тағы бір бригада құруға мүмкіндік берді. Бастапқыда NZEF пен AIF-ты Франциядағы Батыс майданға жібермес бұрын Ұлыбританияда оқыту үшін жіберу жоспарланған еді. Бірақ, әскерлерді тасымалдайтын конвой Суэц каналын кезіп өткенде, Осман империясы соғысқа кіргеннен кейін, каналды уақытша қорғауға көмектесу үшін Мысырға түсірілді. Кейіннен Ұлыбританиядағы тығыздық пен жабдықтардың жетіспеуі австралиялықтар мен жаңа зеландиялықтардың Таяу Шығыста қалу туралы шешім қабылдауына себеп болды. 1914 жылдың желтоқсанында генерал-лейтенант Уильям Бёрдвуд басшылығымен Австралия және Жаңа Зеландия армия корпусы құрылды, ол Австралия және Жаңа Зеландия бөлімдерін басқаруға тағайындалды, олар тиісінше генерал-майорлар Уильям Бриджес пен Александр Годлидің басқаруында болды. Бұл құраманың штаб-пәтері 70 офицер мен 550 сарбаздан тұрды. Олардың көп бөлігі британдықтардан берілді және ол ресми түрде Британ армиясының бір бөлігі болды. Корпус әдетте екі жаяу әскер дивизиясынан тұрады, бірақ AIF және NZEF-тегі атты әскерлердің санына байланысты Бёрдвуд корпусқа атты дивизия да кіретінін күтті. Мысырда тек бір толық жаяу әскер дивизиясы (1-ші австралиялық дивизия) болғандықтан, NZEF және Мысырда қалған AIF күштері екінші жаяу әскер дивизиясын құруға тиіс болды. Бёрдвуд Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасын Австралияның 4-ші жаяу әскер бригадасымен біріктіруді шешті, егер мүмкін болса үшінші бригада да қосылатын еді. 1915 жылдың басында Бёрдвуд корпусқа атты дивизияны қосу жоспарларын тоқтатты және екінші жаяу әскер дивизиясын құру үшін екі стандартты жаяу әскер бригадасымен бірге екі атты жаяу әскер бригадасын қосты. Бұл Жаңа Зеландия және Австралия дивизиясы деп аталатын болды, ал Годли оның командирі болды. Британ армия офицері Годли 1910 жылдан бастап Жаңа Зеландия әскери күштерінің бастығы қызметін атқарған. Төрт жаяу әскер және атты бригададан басқа, дивизияға артиллерия да кірді. Оны NZEF берді, бірақ ол тек 16 зеңбірек, оның ішінде төрт гаубицадан тұрды, бұл әдеттегі дивизиялық артиллериядан әлдеқайда аз болды. Штаб-пәтер қызметкерлері де NZEF-тен тағайындалды. Қосалқы күштерге инженерлер, медициналық қызмет, байланыс және қызметтік корпус бөлімдері кірді. Басқа жерде, дивизияның көп бөлігі Чунюк-Бейрге бағытталған кезде, бригадир-генерал Фредерик Хьюздің 3-жеңіл ат бригадасы Анзакта корпус әскерлері ретінде бөлінген, бірақ Годлиге шабуылға берілген. Ол Baby 700 және Некке қарсы қымбат шабуыл жасады. Нәтижесінде, бұл күш-жігер сәтсіз аяқталды, ешқандай пайда болмады және ішінара басқа жерлердегі кешігулерге байланысты ауыр шығындарға әкелді. Қосымша қолдау ретінде Куинн мен Поптың маңында орналасқан Австралияның 1-жеңіл ат бригадасының екі полкі бірнеше алдамшы шабуылдар жасады. Куинн маңындағы шабуыл 7 тамызда таңғы сағат 4:30-да 2-жеңіл ат полкінің 50 сарбаздан тұратын төрт толқынының біріншісін жіберген кезде басталды. Қатты пулемет атысына түскен алғашқы толқынның 50 сарбазының 49-ы қаза тапты немесе жараланды, содан кейін шабуыл тоқтатылды. Pope's маңындағы 1-ші жеңіл ат полкінің "Шахмат тақтасы" деп аталған позицияға жасаған шабуылы да жақсырақ болған жоқ, ол жеңіл атшылар 200 сарбазының 154-ін жоғалтып, үш сағатқа созылған гранаталық шабуылдарға айналды.

60 төбе

Галлиполидегі соңғы ірі шабуыл 60 төбеден болды, бұл 971 төбеден солтүстік-батысқа қарай орналасқан шағын нысан, ол одақтастарға Анзак шығанағы мен 971 төбе айналасындағы жағажай арасындағы байланыс желісін ұсынды. Бұл шабуылға Австралияның 4-бригадасы мен Жаңа Зеландияның атты мылтық бригадасы (көбінесе Кентербери мен Отаго мылтықтары), сондай-ақ жаңадан келген 2-дивизияның батальоны (18-ші) және британдық Коннаут рейнджерлері мен Гэмпшир полкі қатысты. Сусак Куюға қарсы шабуыл сол жақтан 29-шы Индиялық жаяу әскер бригадасының екі батальоны жүргізді. 21 тамызда жасалған алғашқы әрекет төбенің бір бөлігін басып алуға мүмкіндік берді, бірақ Осман әскерлері жоғарғы бөлігін ұстап тұрды. 22 тамызда 2-дивизия әскерлерінің қайтадан жасаған күш салуы, асығыс және нашар жоспарлау салдарынан ауыр қазаларға әкелді. Таңертеңгі уақытта қандай да бір табысқа қол жеткізілді, бірақ күшті граната шабуылдары жаңа келген әскерлерді таңғы сағат 9:00-де кері шегінуге мәжбүр етті. Екі сағаттан кейін Жаңа Зеландияның атты мылтық әскері сол жақтан тағы шабуыл жасап, траншеяның бір бөлігін басып алды, ол құм қаптармен нығайтылды. Бірнеше күн бойы үзіліс болды, осы уақытта екі тарап граната шабуылдарымен алмасып, бір-бірін атқылап, өздерінің позицияларын жақсартуға тырысты. Австралияның 4-бригадасы бұрынғы шайқастарда қатты қысқарды, және 27 тамыздағы жаңа шабуылға барлығы 250 адам ғана қол жетімді болды, оған Жаңа Зеландияның атты мылтық әскерлері, Австралияның 9-шы және 10-шы жеңіл ат полктерімен күшейтілген, сондай-ақ Коннаут рейнджерлерінен британдық әскерлер қатысты. Дайындық артиллериялық оқшашу тиімсіз болғанымен, шабуыл ақырында төбенің жоғарғы бөлігіндегі Осман траншеяларының бір бөлігін басып алды. Дегенмен, ол толық позицияны басып алуға қол жеткізе алмады. Үш күн бойы қызу шайқас болды, онда бірнеше қарсы шабуылдар жасалды, одақтастар позицияны жоғалтып, кейін қайтадан басып алды. Ақырында, 29 тамызда шайқас аяқталды, одақтастар позицияның оңтүстік жартысын, ал Османдықтар солтүстік жартысын басып алды. 60 төбесі үшін болған шайқастағы шығын ауыр болды, және Харви Бродбенттің айтуынша, бұл "Жаңа Зеландияның атты мылтықтарының жауынгерлік қабілетін тиімді тоқтатты". Бригадаға бастапқыда тағайындалған 2000 әскердің 730-ы 60 төбесі маңындағы шайқасқа қатысты, ал кейін тек 365 адам ғана жарамды болды. Осы арада Австралияның 4-бригадасы да қатты қысқарды, қатарында барлығы 968 адам қалды.

Эвакуациялау және тарату

Тамыз айындағы шабуылдардың сәтсіз аяқталуынан кейін Галлиполиде тоқырау кезеңі басталды. Аурудың таралуы күшейген соң британдық қолбасшылар қыс кірмес бұрын эвакуациялау мүмкіндігін қарастыра бастады, ал кейбір стратегиялар күш-жігерді Батыс майданына шолуға шақырды. Қыркүйек айының ортасынан қараша айының басына дейін Жаңа Зеландия бригадалары – инженерлік, артиллериялық және медициналық қызметкерлерден басқа – Лемнос аралындағы Сарпиде демалысқа бөлімдерді жіберді, ал Австралияның 2-дивизиясы екі бастапқы Анзак дивизиясын алмастырды. Қараша айында генерал-майор Эндрю Расселл Годлиден дивизия қолбасшысы қызметін қабылдады, Годли Австралия және Жаңа Зеландия армиясының корпусына басшылық етіп тағайындалған еді. Сол айдың соңында қатты қар боран болды, Галлиполиге қар жауды, ал Лорд Киченер театрды тексергеннен кейін одақтас әскерлерді Галлиполиден шығару туралы шешім қабылданды. Бұл бірнеше кезеңде жүзеге асырылды, дивизияның 60-шы, 100-шы бейіттер, Чешир қыраты және Apex арасындағы позицияларды ұстап тұрған соңғы 3000 сақшы әскері 1915 жылдың 20 желтоқсанында кетіп қалды. Дивизия эвакуацияланғаннан кейін Лемнос арқылы Мысырға қайта оралды. 1916 жылдың қаңтар айында екі Австралия дивизиясы Суэц каналын қорғауға көмектесу үшін Тель-эль-Кебирге ауыстырылды, ал Жаңа Зеландия және Австралия дивизиясы резервте Исмаилия маңындағы Моаскар лагеріне жіберілді. Осы кезде Австралия мен Жаңа Зеландиядан көптеген қосымша әскерлер Мысырға келді. Олардың саны соншалықты көп болды, оларды қолданыстағы құрылымдарға сіңіру мүмкін болмады; нәтижесінде жаңа құрылымдар жоспарланды және Батыс майданына жібермес бұрын Австралия және Жаңа Зеландия үкіметтерінен қайта ұйымдастыруға рұқсат сұрау қажет болды. Дивизияны бөлу процесі 1916 жылдың ақпан айының соңында басталды, осы кезде Австралияның 4-бригадасы мен Австралияның қолдау әскерлері Тель-эль-Кебир маңындағы басқа Австралия әскерлеріне қосылу үшін Моаскардан кетіп қалды. Олардың орнына Жаңа Зеландияның жаңа бөлімдері келді. 1916 жылдың 1 наурызында процесс аяқталды, дивизия Жаңа Зеландия дивизиясы деген жаңа атауын алды. 4-бригада Австралияның 4-дивизиясының құрамына кірсе, Жаңа Зеландия бөлімдері жеке Жаңа Зеландия дивизиясын құрады. Осы процестің бір бөлігі ретінде Жаңа Зеландияның жаяу әскер бригадасы 1-ші жаяу әскер бригадасына айналды, оның тәжірибелі қызметкерлерінің көп бөлігін сақтап қалды, сондай-ақ 2-ші жаяу әскер бригадасы мен негізінен қосымша әскерлерден және азаусыздардан құралған Жаңа Зеландияның атқыштар бригадасы қосылды. Австралияның 4-ші және 5-ші дивизияларымен бірге Жаңа Зеландия дивизиясы Годли басшылығымен II АНЗАК корпусын құрады, олар 1916-1918 жылдары Батыс майданында одан әрі шайқастарға қатысты. Дивизияның атты әскер бөлімдері аттарымен қайта біріктіріліп, Анзак атты әскер дивизиясын құрады және сол кезеңде Синай және Палестина науқанына қатысты.