Кіріспе

Статистикада айналмалы ойлау мәселесі

Статистикада, белгілі бір деректер жинағымен ұсынылған гипотезалар, егер оларды оларды ұсынған сол деректер жинағымен тексерсе, олар шындыққа сай болмаса да қабылдануы мүмкін. Бұл айналмалы ойлаудың (қос дүркіндік) нәтижесінде болады: бірдеңе шектеулі деректер жинағында шындыққа сәйкес көрінеді; демек, біз оның жалпы жағдайда да шын екенін жорамалдаймыз; демек, біз оны дәл сол, шектеулі деректер жинағында бұрыс тексеріп, оның шын екенін растаймыз. Жаңа деректерде сынап көрместен, бұрын байқалған деректерге негізделген гипотезаларды құру post hoc теориясы (латын тілінен post hoc, "осыдан кейін") деп аталады. Дұрыс тәсіл – кез келген гипотезаны гипотезаны жасау үшін қолданылмаған деректер жинағында тексеру.

Жалпы проблема

Деректермен ұсынылған гипотезаны тексеру нәтижесінде жалған оң нәтижелер (I типтегі қателер) пайда болуы өте оңай. Егер жеткілікті ұзақ уақыт бойы және жеткілікті түрлі орындарда іздеу жүргізсе, кез келген гипотезаны қолдайтын деректерді табу мүмкін. Алайда, осы оң деректердің өзі гипотезаның дұрыс екендігін дәлелдемейді. Жағымсыз нәтижелерді қамтитын деректер де маңызды, себебі олар оң нәтижелердің кездейсоқтыққа қарағанда қаншалықты жиі кездесетіні туралы түсінік береді. Эксперимент жүргізу, деректерде белгілі бір үлгіні байқау, содан кейін осы үлгіден гипотеза жасап, одан кейін жаңа гипотезаны дәлелдеу үшін сол деректерді пайдалану өте күмәнді, өйткені барлық басқа эксперименттердің деректері – аяқталған немесе болашақта жүзеге асырылатын – жаңа гипотезаны ұсынған эксперименттерге ғана назар аудару арқылы, іс жүзінде "қабылданып қалған". Жоғарыда сипатталғандай, үлкен тесттер жиынтығы I типтегі қателіктердің ықтималдығын күрт арттырады, өйткені гипотезаға ең қолайлы деректерден басқасының бәрі жойылады. Бұл қауіп – гипотезаларды тексеруде ғана емес, барлық статистикалық қорытындыларда да бар, өйткені деректерді іздеу және жою процесін дәл сипаттау көбінесе қиындық тудырады. Басқаша айтқанда, гипотезаны қолдайтын немесе жоққа шығаратын барлық деректерді ("жақсы тесттерден") сақтау қажет, бірақ "жақсы тесттің" не екенін анықтау кейде қиын. Бұл статистикалық модельдеуде ерекше мәселе болып табылады, онда нәтиже жарияланғанға дейін көптеген әртүрлі модельдер сынақ арқылы теріліп, қабылданады (сондай-ақ, артық сәйкестік және жарияланымдардың іріктелуін қараңыз). Бұл қате деректерді өндіру және машиналық оқыту салаларында ерекше кең таралған. Бұл академиялық жарияланымдарда да жиі кездеседі, онда жағымсыз нәтижелерге қарағанда оң нәтижелер туралы есептер ғана қабылданады, нәтижесінде жарияланымдардың іріктелуі деп аталатын эффект пайда болады.