Кіріспе

Статистикалық модельдер жинағы. Дисперсиялық талдау (ANOVA) – топтар арасындағы орташа мәндердің айырмашылықтарын талдау үшін қолданылатын статистикалық модельдер мен оларға қатысты бағалау әдістерінің жиынтығы (мысалы, топтар ішіндегі және топтар арасындағы "өзгергіштік"). ANOVA-ны статистик Рональд Фишер әзірлеген. ANOVA жалпы дисперсия заңына негізделген, онда белгілі бір айнымалының байқалатын дисперсиясы әртүрлі өзгергіштік көздеріне байланысты құрамдас бөліктерге бөлінеді. Ең қарапайым түрінде ANOVA екі немесе одан көп популяцияның орташа мәндері тең бола ма деген сұраққа статистикалық жауап береді, демек, t-тестін екі орташа мәннен асырып жалпылайды. Басқаша айтқанда, ANOVA екі немесе одан көп орташа мән арасындағы айырмашылықты тексеру үшін қолданылады.

Тарих

Вариансты талдау 20-шы ғасырда дамып жетілді, бірақ Стиглердің сөзіне сәйкес, оның бастаулары ғасырлар бұрынға дейін жетеді. Оларға гипотезаны тексеру, квадраттар қосындысын бөлу, тәжірибелік әдістер және аддитивті модель кіреді. Лаплас 1770 жылдары гипотезаны тексеруді жүзеге асырды. 1800 жыл шамасында Лаплас пен Гаусс бақылауларды біріктіру үшін ең кіші квадраттар әдісін жасады, бұл астрономия және геодезияда қолданылатын әдістерді жақсартты. Бұл квадраттар қосындысына үлес зерттеуді де бастады. Лаплас қалдық (жалпы емес) квадраттар қосындысынан дисперсияны қалай бағалауды білген. 1827 жылға қарай Лаплас атмосфералық толқындарды өлшеуге қатысты ANOVA мәселелерін шешу үшін ең кіші квадраттар әдісін қолданды. 1800 жылға дейін астрономдар реакция уақытынан туындаған ("жеке теңдеу") байқау қателерін анықтап, оларды азайту әдістерін жасады. Жеке теңдеуді зерттеуде қолданылған тәжірибелік әдістер кейіннен психологияның дамып келе жатқан саласы тарапынан қабылданды, ол кездейсоқтық пен соқырлау қосылған күшті (толық факторлық) тәжірибелік әдістерді жасады. Аддитивті эффекттер моделінің математикалық емес түсіндірмесі 1885 жылы қол жетімді болды. Рональд Фишер дисперсия терминін енгізіп, 1918 жылғы теориялық популяциялық генетика туралы мақаласында, Мендельдік мұрагерлік туралы болжамдар бойынша туыстар арасындағы корреляциясының формалды талдауын ұсынды. Оның дисперсиялық талдауды деректерді талдауға алғаш рет қолдануы 1921 жылы "Егін өзгеруі I" зерттеулерінде жарияланды. Бұл уақыт қатарының өзгеруін жылдық себептерді және баяу нашарлауды көрсететін компоненттерге бөлді. Фишердің келесі еңбегі - "Егін өзгеруін зерттеу II" (1923 жылы Уинифред Маккензимен бірге жазылған) - әртүрлі сорттармен егілген және әртүрлі тыңайтқыштармен өңделген участалардағы өнімнің өзгеруін зерттеді. Вариансты талдау Фишердің 1925 жылғы "Зерттеушілер үшін статистикалық әдістер" кітабына енгізілгеннен кейін кеңінен танымал болды. Кездейсоқтық модельдерін бірнеше зерттеушілер жасады. Алғашқысы 1923 жылы поляк тілінде Джерзи Нейманмен жарияланды.

Мысал

Вариансты талдау айнымалылар арасындағы күрделі қатынастарды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Иттер көрмесі мысал ретінде келтіріледі. Иттер көрмесі – бұл тұқымның кездейсоқ іріктемесі емес: әдетте, ересек, таза тұқымды және үлгілі иттермен ғана шектеледі. Көрмедегі иттердің салмағының гистограммасы, суреттерде көрсетілген сары-сары түсті таралу сияқты, өте күрделі болуы мүмкін. Айтпақшы, иттің салмағын оның белгілі бір сипаттамаларына сүйене отырып болжағымыз келсін. Мұны істеудің бір жолы – салмақтардың таралуын иттер популяциясын осы сипаттамаларға негізделген топтарға бөлу арқылы түсіндіру. Сәтті топтастыру иттерді сондай етіп бөлуі керек, (а) әр топта иттердің салмағының төмен дисперсиясы болсын (яғни, топ салыстырмалы түрде біртекті) және (б) әр топтың орташа мәні ерекше болсын (егер екі топтың орташа мәні бірдей болса, онда топтардың шын мәнінде қандай да бір мағыналы жолмен бөлек екенін тұжырымдаудың қажеті жоқ). Оң жақтағы суреттерде топтар X1, X2 және т.б. деп белгіленген. Бірінші суретте иттер екі екілік топтың өзара әрекеттесуіне сәйкес бөлінеді: жас және егде жас, қысқа және ұзақ шашты (мысалы, 1-топ – жас, қысқа шашты иттер, 2-топ – жас, ұзақ шашты иттер және т.б.). Иттің салмағының әр топтағы таралуы (көк түсті) салыстырмалы түрде үлкен дисперсияға ие болғандықтан және топтар арасындағы орташа мәндер өте ұқсас болғандықтан, иттерді осы сипаттамаларға қарай топтастыру иттердің салмағындағы дисперсияны түсіндірудің тиімді тәсілін бермейді: иттің қай топқа жататынын білу оның салмағын болжауға, оның иттер көрмесінде екенін білуден көп көмектеспейді. Осылайша, бұл топтастыру жалпы таралудағы дисперсияны түсіндіре алмайды (сары-сары). Иттерді үй жануарлары және жұмысшы тұқымдары, сондай-ақ аз және көп дене шынықтырушы деп топтастыру арқылы салмақ таралуын түсіндіруге тырысу сәл сәттірек болуы мүмкін (жақсы сәйкестік). Ең ауыр көрме иттері үлкен, мықты жұмысшы тұқымдар болуы мүмкін, ал үй жануарлары ретінде ұсталатын тұқымдар кішкентайрақ және осылайша жеңіл болады. Екінші суретте көрсетілгендей, таралулардың дисперсиясы бірінші жағдайға қарағанда айтарлықтай кішкентай, ал орташа мәндер жақсырақ ажыратылады. Алайда, таралулардың айтарлықтай жаппайы болуы, мысалы, X1 және X2-ні сенімді түрде ажырата алмайтынымызды білдіреді. Иттерді монета лақтыру арқылы топтастыру ұқсас көрінетін таралуларға әкелуі мүмкін. Салмақты тұқым бойынша түсіндіруге тырысу өте жақсы сәйкестік береді. Барлық чихуахуалар жеңіл, ал барлық Сент-Бернарлар ауыр. Сеттер мен Пойнтерлердің салмақтағы айырмашылығы бөлек тұқымдарды ақтамайды. Вариансты талдау осы интуитивті бағалауларды негіздеудің формалды құралдарын ұсынады. Бұл әдістің кең таралған қолданылуы – эксперименттік деректерді талдау немесе модельдерді әзірлеу. Бұл әдістің корреляцияға қарағанда бірнеше артықшылықтары бар: барлық деректер сандық болуы міндетті емес, және әдістің бір нәтижесі – түсіндірмелік қатынасқа деген сенімділік туралы шешім.

Үлгілердің кластары

Диапазонды талдауда қолданылатын үш модель класы бар, және олар төменде сипатталған.

Белгілі әсерлері бар модельдер

Тұрақты әсерлер моделі (I сынып) дисперсиялық талдау эксперимент жүргізушінің тәжірибелік нысандарға бір немесе бірнеше әсерлерді қолдануымен және нәтиже айнымалысының мәндерінің өзгеріп-өзгермегенін анықтаумен байланысты жағдайларда қолданылады. Бұл эксперимент жүргізушіге емнің жалпы популяцияда қандай нәтижелерге әкелетінін бағалауға мүмкіндік береді.

Кездейсоқ әсерлер үлгілері

Кездейсоқ әсерлер моделі (II сынып) емдеулер тұрақты болмаған жағдайларда қолданылады. Бұл әртүрлі фактор деңгейлері үлкен популяциядан іріктелген кезде болады. Деңгейлердің өзі кездейсоқ айнымалылар болғандықтан, кейбір шарттар мен емдеулерді салыстыру әдісі (қарапайым айырмашылықтардың көп айнымалыға жалпылануы) тұрақты әсерлер моделінен өзгеше болады.

Аралас әсерлер үлгілері

Аралас әсерлер моделі (III сынып) тұрақты және кездейсоқ әсерлердің екі түрінен де тұратын эксперименталды факторларды қамтиды, олардың екеуі де әртүрлі түсіндірілуі және талдануы керек.

Мысал

Колледж немесе университет кафедрасы жақсы кіріспе оқулықты табу үшін оқу эксперименттерін жүргізе алады, мұнда әр мәтін – қарастырылатын нұсқа. Тұрақты әсерлер моделі кандидат оқулықтар тізімін салыстырады. Кездейсоқ әсерлер моделі кездейсоқ түрде таңдалған оқулықтар тізімі арасындағы маңызды айырмашылықтарды анықтайды. Аралас әсерлер моделі (тұрақты) қолданыстағы оқулықтарды кездейсоқ таңдалған баламалармен салыстырады. Тұрақты және кездейсоқ әсерлерді анықтау қиын болып көрінеді, бірнеше қарсыласатын анықтамалар бар.

Қорытындылар

Қайшылықты дисперсиялық талдау бірнеше тәсілмен зерттелді, олардың ең көп таралғаны жауапты емдеулер мен топтарға байланыстыратын сызықтық модельді қолданады. Модель параметрлер бойынша сызықтық, бірақ факторлар деңгейлері бойынша сызықтық емес болуы мүмкін екеніне назар аударыңыз. Деректер факторлар бойынша теңгерілген кезде түсіндіру оңай, бірақ теңгерілмеген деректерді түсіну үшін тереңірек білім қажет.

Рандомизацияға негізделген талдау

Кездейсоқ бақыланатын экспериментте емдеулер эксперименттік протоколға сәйкес эксперименттік бірліктерге кездейсоқ түрде тағайындалады. Бұл кездейсоқтық объективті және эксперимент жүргізілгенге дейін жарияланады. Объектілі кездейсоқ тағайындау С.С. Пирс және Рональд Фишердің идеялары негізінде нөлдік гипотезаның маңыздылығын тексеру үшін қолданылады. Осы жобаға негізделген талдауды Фрэнсис Дж. Анскомб Ротамстед эксперименттік станциясында, ал Оскар Кемпторн Айова штаты университетінде талқылап, дамытты. Кемпторн мен оның студенттері Кемпторн мен Дэвид Р. Кокс кітаптарында талқыланған бірлік бойынша емдеудің қосымшалығын қабылдайды.

Алынған сызықтық модель

Кемпторн рандомизациялық үлестіруді және бірлік емнің аддитивтілігін қабылдауды пайдаланып, бұрын талқыланған оқулықтағы үлгіге өте ұқсас туынды сызықтық модельді құрайды. Жақын теоремалар мен модельдеу зерттеулеріне сәйкес, осы туынды сызықтық модельдің тест статистикасы тиісті қалыпты сызықтық модельдің тест статистикасымен жақын келеді. Дегенмен, айырмашылықтар бар. Мысалы, рандомизацияға негізделген талдау байқаулар арасындағы шағын, бірақ (қатаң) теріс корреляцияны тудырады. Рандомизацияға негізделген талдауда қалыпты таралу және, әрине, тәуелсіздік туралы қабылдаулар жоқ. Керісінше, байқаулар тәуелді! Рандомизацияға негізделген талдаудың кемшілігі – оны түсіндіру үшін күрделі алгебра және көп уақыт қажет. Рандомизацияға негізделген талдау қиын болғандықтан және қалыпты сызықтық модельді қолдану арқылы оған жақын нәтижелер алуға болатындықтан, көптеген оқытушылар қалыпты сызықтық модельге көбірек мән береді. Теңдестірілген рандомизацияланған эксперименттердің модельге негізделген талдауына аз ғана статистиктер қарсылық білдіреді.

Байқаулық деректерге арналған статистикалық модельдер

Алайда, егер деректер кездейсоқ емес эксперименттерден немесе байқау зерттеулерінен алынса, модельге негізделген талдаудың дұрыстығын кездейсоқтықпен қамтамасыз етуге болмайды. Байқау деректері үшін сенімділік интервалдарын есептеу үшін субъективті модельдерді қолдану қажет, бұл Рональд Фишер және оның ізбасарлары ескерткен мәселе. Көбінесе, байқау зерттеулерінен алынған емдеу әсерінің бағалаулары дұрыс емес болып шығады. Демек, "статистикалық модельдер" мен байқау деректері тек гипотезаларды ұсыну үшін пайдалы, бірақ оларды жұртшылық өте сақтандырып қарауы керек.

Қорытындылар

Нормальды модельге негізделген ANOVA талдауы қалдықтардың тәуелсіздігін, қалыптылығын және дисперсияларының біртектілігін қабылдайды. Рандомизацияға негізделген талдау тек қалдықтардың дисперсиясының біртектілігін ғана (бірлік әсердің аддитивтілігінің салдарынан) қабылдайды және эксперименттің рандомизация процедурасын пайдаланады. Екі талдау да гомоскедастикалықты талап етеді, бұл нормальды модельді талдау үшін болжам ретінде, ал рандомизацияға негізделген талдау үшін рандомизация мен аддитивтіліктің салдары ретінде қарастырылады. Дегенмен, орташа мәндер емес, дисперсияларды өзгертетін процестерді зерттеу (дисперсиялық әсерлер деп аталады) ANOVA арқылы сәтті жүзеге асырылды. ANOVA-ның толық жалпы жағдайында міндетті болжамдары жоқ, бірақ ANOVA гипотезасын тексеру үшін қолданылатын F-тестінің болжамдары мен практикалық шектеулері бар, олар әрі қарай зерттеуге мүдделілік тудырады. ANOVA болжамдарын қанағаттандырмайтын мәселелерді көбінесе болжамдарды қанағаттандыру үшін түрлендіру арқылы шешуге болады. Бірлік әсердің аддитивтілігі қасиеті "өлшемді өзгерту" кезінде өзгермейді, сондықтан статистиктер көбінесе бірлік әсердің аддитивтілігіне қол жеткізу үшін түрлендірулерді қолданады. Егер жауап айнымалысының параметрлік ықтималдық үлестірілімдеріне сәйкес келуі күтілсе, статистик (эксперимент немесе байқау зерттеуінің хаттамасында) жауаптардың дисперсиясын тұрақтандыру үшін түрлендірілуін анықтауы мүмкін. Сондай-ақ, статистик жауаптарға көбейту моделін ұстанады деп есептелетін логарифмдік түрлендірулерді қолдануы мүмкін. Кошидің функционалдық теңдеу теоремасына сәйкес, логарифм – нақты көбейтуді қосуға түрлендіретін жалғыз үздіксіз түрлендіру.

Сипаттамалары

ANOVA салыстырмалы эксперименттерді талдау үшін қолданылады, яғни нәтижелер арасындағы айырмашылықты ғана қызықтыратын эксперименттерді. Эксперименттің статистикалық маңыздылығы екі дисперсияның арақатынасы арқылы анықталады. Бұл арақатынас эксперименттік байқаулардың бірнеше мүмкін өзгерісіне тәуелсіз: барлық байқауларға тұрақты қосу маңыздылықты өзгертпейді. Барлық байқауларды тұрақтыға көбейту маңыздылықты өзгертпейді. Сондықтан ANOVA статистикалық маңыздылығы нәтижесі тұрақты қателіктер мен масштабтау қателеріне, сондай-ақ байқауларды көрсетуде қолданылатын өлшем бірліктеріне тәуелсіз. Механикалық есептеулер заманында деректерді енгізуді жеңілдету үшін барлық байқаулардан тұрақтыны алып тастау (бастапқы цифрларды жоюмен тең) жиі кездесетін жағдай болатын. Бұл деректерді кодтаудың бір мысалы.

Алгоритм

ANOVA есептеулері бірнеше орташа мәндер мен дисперсияларды есептеу, екі дисперсияны бөлу және статистикалық маңыздылығын анықтау үшін осы қатынасты анықтамалық мәнмен салыстыру арқылы сипатталады. Емдеу әсерін есептеу оңай: "кәз келген емнің әсері емделген байқаулардың орташа мәні мен жалпы орташа мән арасындағы айырмашылықты ескере отырып бағаланады".

Квадраттар қорының бөлінуі

ANOVA дәстүрлі стандартталған терминологияны қолданады. Үлгілік дисперсияның анықтамалық теңдеуі , мұнда бөлгіш еркіндік дәрежесі (DF) деп аталады, қосындысы квадраттардың қосындысы (SS) деп аталады, нәтижесі орташа квадрат (MS) деп аталады, ал квадратталған мүшелер үлгілік орташадан ауытқулар болып табылады. ANOVA 3 үлгілік дисперсияны бағалайды: барлық байқаулардың жалпы орташадан ауытқуларына негізделген жалпы дисперсия, тиісті емдеу орташаларынан барлық байқаулардың ауытқуларына негізделген қателік дисперсиясы және емдеу дисперсиясы. Емдеу дисперсиясы емдеу орташаларының жалпы орташадан ауытқуларына негізделген, нәтижесі әрбір емдеудегі байқаулар санына көбейтіледі, бұл байқаулар дисперсиясы мен орташалар дисперсиясы арасындағы айырмашылықты ескереді. Негізгі техника – SS квадраттарының жалпы қосындысын модельде қолданылған әсерлерге байланысты компоненттерге бөлу. Мысалы, әртүрлі деңгейдегі бір типті емдеуі бар қарапайым ANOVA моделі. Еркіндік дәрежелерінің саны DF да ұқсас түрде бөлінеді: осы компоненттердің бірі (қателік үшін) қатысты квадраттардың қосындысын сипаттайтын хи-квадратты таратуды анықтайды, ал емдеу әсері болмаса, "емдеулер" үшін де осыған ұқсас жағдай болады.

Кеңейтілген алгоритм

ANOVA ажыратылатын бөліктерден тұрады; дисперсия көздерін бөлу және гипотезаларды тексеру жеке-жеке қолданылуы мүмкін. ANOVA басқа статистикалық құралдарды қолдау үшін пайдаланылады. Регрессия ең алдымен күрделі модельдерді деректерге сәйкес келтіру үшін қолданылады, содан кейін ANOVA деректерді жеткілікті сипаттайтын қарапайым модельдерді таңдау мақсатымен модельдерді салыстыру үшін қолданылады. "Мұндай модельдер ANOVA-ға сілтеме жасамай-ақ құруға болады, бірақ құрылған модельдерді түсіну және коэффициенттердің жиынтығы бойынша гипотезаларды тексеру үшін ANOVA құралдарын пайдалануға болады". "Біз дисперсия талдауын регрессияға балама ретінде емес, күрделі, жоғары өлшемді қорытындыларды жинақтау құралы ретінде, көп деңгейлі модельдерді түсіну және құрылымдау жолы ретінде қарастырамыз". Осының салдарынан факторлық жобалар кеңінен қолданылады. ANOVA-ны бірнеше факторлардың әсерін зерттеуде қиындықтар бар. 3 факторлы ANOVA-да x, y және z факторларымен ANOVA моделі негізгі әсерлерге (x, y, z) және өзара әсерлесулерге (xy, xz, yz, xyz) қатысты терминдерді қамтиды. Барлық терминдер гипотезалық тексерулерді қажет етеді. Өзара әсерлесу терминдерінің көбеюі кейбір гипотезалық тексерулердің кездейсоқ түрде жалған оң нәтиже беру қаупін арттырады. Әйгілідей, тәжірибе жоғары ретті өзара әсерлесулердің сирек кездесетінін көрсетеді. Өзара әсерлесулерді анықтау мүмкіндігі – көп факторлы ANOVA-ның маңызды артықшылығы. Бір факторды бір уақытта тексеру өзара әсерлесуді жасырады, бірақ көрінетін сәйкессіз тәжірибелік нәтижелерге әкеледі. Түсінуді жақсарту үшін графикалық әдістер ұсынылады. Регрессия көбінесе пайдалы. Өзара әсерлесулер туралы толыққанды талқылау Кокс (1958) еңбегінде бар. Кейбір өзара әсерлесулерді (өзгертулер арқылы) жоюға болады, ал кейбіреулерін жою мүмкін емес. Көп факторлы ANOVA-мен шығындарды азайту үшін әртүрлі техникалар қолданылады. Факторлық жобаларда қолданылатын бір техника – репликацияны азайту (аналитикалық тәсілдерді қолдамайынша репликация жасалмауы мүмкін) және әсерлер статистикалық (немесе практикалық) тұрғыдан маңызды емес деп табылғанда топтарды біріктіру. Көптеген маңызды емес факторлары бар эксперимент, көп репликациялармен қолдау көрсетілген бірнеше факторларға дейін қысқартылуы мүмкін.

Қатысты талдау

Экспериментті жобалауға қолдау көрсету үшін кейбір талдаулар қажет, ал факторлардағы өзгерістер жауаптарда статистикалық тұрғыдан маңызды өзгерістер тудыратыны ресми түрде анықталғаннан кейін басқа талдаулар жүргізіледі. Эксперимент қайталанатын процесс болғандықтан, бір эксперименттің нәтижелері келесі эксперименттерге қатысты жоспарларды өзгертеді.

Тәжірибелік бірліктердің саны

Экспериментті жобалау кезінде эксперимент мақсаттарын қанағаттандыру үшін эксперименттік бірліктер саны жоспарланады. Эксперименттер көбінесе сатылап жүргізіледі. Алғашқы эксперименттер көбінесе емдеу әсерінің және эксперименттік қателіктің бұрмаланбаған орташа бағалауын алу үшін жоспарланады. Кейінгі эксперименттер көбінесе емдеу әсерінің маңызды деңгейде екендігін тексеру үшін жасалады; мұндай жағдайда эксперименттік бірліктер саны бюджет шегінде болуы және басқа мақсаттармен қатар жеткілікті қуатқа ие болуы үшін таңдалады. Психологияда үлгі мөлшерін талдауды көрсету әдетте қажеттілік болып табылады. "Үлгі мөлшері туралы ақпаратты және оның мөлшерін анықтау процесін ұсыныңыз". Эксперимент жүргізілгенге дейін эксперименттік хаттамада жазылған талдау грант өтінімдері мен басқарушылық комиссиялар тарапынан қарастырылады. Қуатты талдаудан басқа, эксперименттік бірліктер санын таңдаудың формалды емес әдістері де бар. Оларға жалған теріс қателердің ықтималдығын шектеуге негізделген графикалық әдістер, күтілетін өзгерулердің артуына (қалдықтан жоғары) негізделген графикалық әдістер және қажетті сенімділік интервалын қамтамасыз етуге негізделген әдістер кіреді.

Қуатты талдау

Қуаттылық талдауы көбінесе ANOVA контекстінде, егер белгілі бір ANOVA дизайнын, популяциядағы эффектінің мөлшерін, үлгінің көлемін және маңыздылық деңгейін қарастырсақ, нөлдік гипотезаны қабылдамау мүмкіндігін бағалау үшін қолданылады. Қуаттылық талдауы зерттеу жобалауға көмектеседі, өйткені балама гипотеза дұрыс болғанда нөлдік гипотезаны қабылдамаудың жеткілікті ықтималдығы болу үшін қандай үлгі көлемі қажет екенін анықтауға болады.

Эффекттің өлшемі

ANOVA үшін болжаушы(лар) мен тәуелді айнымалы арасындағы байланыстың күшін немесе толық модельдің жалпы стандартталған айырмашылығын қорытындылау үшін бірнеше стандартталған әсер өлшемдері ұсынылған. Стандартталған әсер өлшемдерін бағалау түрлі зерттеулер мен салалар бойынша нәтижелерді салыстыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, стандартталған әсер өлшемдері кәсіби әдебиетте кеңінен қолданылатын болса да, есеп беру үшін дереу "мағыналы" бірліктері бар стандартталмаған әсер өлшемі тиімдірек болуы мүмкін.

Үлгісін растау

Кейде ANOVA-ның негізгі шарттары сақталмаған болуын анықтау үшін сынақтар жүргізіледі. Гомоскедастикалықты және жалпы қалыптылықты растау үшін қалдықтар тексеріледі немесе талданады. Қалдықтар, уақыт және модельделген деректер мәндері сияқты кез келген факторға тәуелділікте көрсетілгенде, (орташасы нөлдік қалыпты үлестірілімге жақын) кездейсоқ шу сияқты көрінуі керек. Трендтер факторлардың немесе байқаулардың бір-бірімен әрекеттесуін көрсетеді.

Келесі тексерулер

ANOVA-да статистикалық маңызды әсер көбінесе қосымша сынақтармен күйзеледі. Бұл қандай топтардың бір-бірінен ерекшеленетінін анықтау немесе басқа да нақты гипотезаларды тексеру үшін жасалуы мүмкін. Қосымша сынақтар "жоспарланған" (априори) немесе "пост-хок" деп ажыратылады. Жоспарланған сынақтар деректерге қарамас бұрын белгіленеді, ал пост-хок сынақтары деректерді қарағаннан кейін ойластырылады (бірақ "пост-хок" термині жиі дұрыс қолданылмайды). Қосымша сынақтар жеке топтардың орташа мәндерінің "жалпы" жұптық салыстыруы немесе "күрделі" салыстыруы болуы мүмкін (мысалы, А, В және С топтарының орташа мәндерін D тобының орташа мәнімен салыстыру). Салыстырулар тәуелсіз айнымалының ретті деңгейлерін қамтитын сызықтық және квадраттық тәуелділіктер сияқты үрдістерді тексеруге де бағытталуы мүмкін. Көбінесе қосымша сынақтар көптеген салыстырулардың тудыратын мәселесін ескеретін түзету әдісін қамтиды. Статистикалық жағынан ерекшеленетін нақты топтарды, айнымалыларды немесе факторларды анықтау үшін қолданылатын қосымша сынақтарға Тукидің диапазоны және Дунканның жаңа көп диапазондық сынағы жатады. Бұлар өз кезегінде, статистикамен таныс емес аудиторияға аталған сынақтардың нәтижелерін түсінікті ету үшін жиі Compact Letter Display (CLD) әдістемесімен толықтырылады.

Сақтық шаралары

Теңгерілген эксперименттерді (әрбір емдеу үшін үлгі көлемі бірдей болған) түсіндіру салыстырмалы түрде оңай; теңгерілмеген эксперименттер көбірек күрделілік тудырады. Бір факторлы (бір жолды) ANOVA үшін теңгерілмеген деректерді түзету оңай, бірақ теңгерілмеген талдаудың сенімділігі мен қуаты төмен. Күрделі жобаларда теңгерімнің болмауы одан әрі қиындықтарға әкеледі. "Теңгерілген деректердегі басты әсерлер мен өзара әсерлердің ортогональды қасиеті теңгерілмеген жағдайға көшпейді. Бұл әдеттегі дисперсиялық талдау әдістерін қолдануға болмайды дегенді білдіреді. Осылайша, теңгерілмеген факторлық талдау теңгерілген жобаларға қарағанда әлдеқайда қиын." Жалпы жағдайда, "дисперсиялық талдау теңгерілмеген деректерге де қолданылуы мүмкін, бірақ онда квадраттардың қосындысы, орташа квадраттар және F көрсеткіштері вариация көздерін қарастыру ретіне байланысты болады." Бұл жалпы сызықтық модельдің ерекше жағдайы. Барлығы бақылауларды модельдің (сәйкестік) және қалдық (қателік) жиынтығы ретінде қарастырады, оларды азайту қажет. Крускаль-Уоллис сынағы және Фридман сынағы – қалыпқа келтіру туралы болжамға сүйенбейтін параметрлік емес сынақтар.