Қозғалтқышы істен шыққан ұшақтар үшін қағидалар

Кіріспе

Қозғалтқышы істен шыққан ұшақтарға арналған ережелер

ETOPS (/iː/'/t//ɒ//p//s/) – кеңейтілген қашықтықтағы екі қозғалтқыштың жұмыс істеу деңгейлерінің стандарты – бір қозғалтқыш істен шыққан жағдайдағы ұшу ережелерінің ерекше бөлігі. Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) осы акронимді екі қозғалтқышты ұшақты су үстінде немесе қашық аймақтарда, сондай-ақ бұрын үш және төрт қозғалтқышты ұшақтарға ғана рұқсат етілген бағыттарда, айналып ұшу әуежайынан бір сағаттан астам уақыт бойы круиздік жылдамдықпен ұшу үшін енгізді. 1948–52 жылдары Жаңа Зеландияның ұлттық авиакомпаниясы DC-3 ұшағымен Апиядан (Батыс Самоа) Айтутакиге 5,5 сағаттық рейсті жоспарлады, ол Тафуна (Паго-Паго) мен Айтутаки арасындағы 685 теңіздік мильді әуежайсыз басып өтеді. 1963 жылы Polynesian Airlines компаниясы Percival Prince ұшағымен Апиядан Айтутакиге рейстерді бастады; 1964 жылы бұл рейстер Фалеолодан (Уполу) Айтутакиге DC-3 ұшағымен жүзеге асырылды. Жақында, 1979 жылғы қаңтардағы OAG журналында Polynesian Airlines компаниясының Niue-ден Rarotongaға апта сайынғы HS748 рейсі көрсетілген, онда әуежай болмады. Кейіннен ИКАО ETOPS стандартын және ұсынылатын тәжірибелерді (SARPS) жариялады, ал ETOPS Boeing 747-8 сияқты төрт қозғалтқышты ұшақтарға дейін кеңейтілді және терминология EDTO (Extended Diversion Time Operations) деп жаңартылды.

Ертедегі реактивті авиалайнерлер

Реактивтік қозғалтқыштар поршенді қозғалтқыштардан әлдеқайда сенімді. Airbus A300 екі қозғалтқышты ұшақтары, алғашқы екі қозғалтқышпен кең корпусты ұшақ, 1976 жылдан бері Солтүстік Атлантика, Бенгал шығанағы және Үнді мұхиты арқылы 90 минуттық ICAO ережесі бойынша ұшып келеді. Boeing 767-200ER 1984 жылы пайдалануға түсті. 1985 жылы FAA ETOPS мерзімін бір қозғалтқышпен круиздік жылдамдықпен 120 минутқа дейін ұзартты. Одан кейін маусым айында Сингапур әуе компаниясы Airbus A310 ұшағымен осы талапқа қол жеткізді. 1986 жылдың сәуірінде Pan Am компаниясы A310 ұшақтарын пайдалана отырып, трансатлантикалық коммерциялық рейстерін бастады, және бес жыл ішінде Airbus ETOPS операторларының саны 20-дан асты.

ETOPS 180-ке сәйкес

1988 жылы FAA ETOPS ережесін қатаң техникалық және операциялық талаптар орындалған жағдайда 180 минуттық ауысу мерзімін ұзартуға мүмкіндік беру үшін өзгертті. ETOPS 180 және ETOPS 207 Жер шарының шамамен 95% -ын қамтиды. Осындай алғашқы ұшу 1989 жылы орындалды. Бұл ережелерді кейіннен JAA, ICAO және басқа да реттеуші органдар қабылдады.

ЕТОПС 180 енгізу кезінде

1985 жылғы ережелерге сәйкес, әуе кемесі қызметке енген кезде ETOPS 120 рейтингісіне ие болуға рұқсат етілді. ETOPS 180 рейтингісін алу үшін, алдымен бір жыл бойы 120 минуттық ETOPS режимінде ақаусыз жұмыс тәжірибесі болуы қажет еді. 1990 жылы Boeing FAA-ны қызметке енген кезде ETOPS 180 рейтингісімен әуе кемесін ұсынуға көндірді. Бұл процеске "Алғашқы ETOPS" деп ат қойылды. Boeing 777 – 180 минуттық ETOPS рейтингісімен ұсынылған алғашқы ұшақ болды. 1990 жылдары Біріккен авиациялық органдар (JAA) бұл мәселеге келіспеді; Еуропаға қызметке енген кезде Boeing 777 ETOPS 120 рейтингісімен жұмыс істеді. 777 ұшағын пайдаланатын еуропалық әуе компаниялары 777 үшін 180 минуттық ETOPS алу үшін бір жыл бойы 120 минуттық ETOPS режимінде ақаусыз жұмыс істегенін дәлелдеуі тиіс болды.

ETOPS-180-ден тыс

2007 жылдың 15 ақпанынан бастап FAA АҚШ тіркелген екі қозғалтқышты ұшақ операторлары ұшақтың жобалық лимитіне дейін 180 минуттан асатын ETOPS рейстерін орындауға рұқсат берді. 2009 жылдың қарашасында Airbus A330 ETOPS 240 мақұлдауын алған алғашқы ұшақ болды, және Airbus оны қазір опция ретінде ұсынады. ETOPS 240 және одан жоғары стандарттар қазір жағдай бойынша бекітіледі, АҚШ, Австралия және Жаңа Зеландияның реттеуші органдары осы реттеулерді қабылдады. Рұқсат тек екі қозғалтқышты ұшақ операторларына белгілі бір қалалар арасындағы рейстер үшін ғана беріледі. Сертификат иесі кемінде 24 ай бойы 180 минут немесе одан жоғары ETOPS стандартымен жұмыс істеген болуы керек, оның ішінде кемінде 12 ай 240 минуттық ETOPS стандартымен, өтінімде көрсетілген ұшақ және қозғалтқыш комбинациясымен жұмыс істеген болуы тиіс. 2011 жылдың 12 желтоқсанында Boeing компаниясы FAA-дан Boeing 777 сериясы үшін 330 минутқа дейінгі ұзартылған операцияларға типтік жобалау мақұлдауын алды, барлық ұшақтар GE қозғалтқыштарымен жабдықталған, ал Rolls Royce және Pratt & Whitney қозғалтқыштары да күтілуде. Бірінші ETOPS 330 рейсі 2015 жылдың 1 желтоқсанында Air New Zealand компаниясымен Оклендтен Буэнос-Айреске 777 200ER ұшағымен орындалды. 2014 жылдың 28 мамырында Boeing 787 Dreamliner FAA-дан ETOPS 330 сертификатын алды, бұл LAN Airlines компаниясына бір жылдан кейін Сантьяго – Окленд – Сидней бағытында A340 ұшағынан 787 ұшағына ауысуға мүмкіндік берді. Солтүстік Америка мен Океаниядағы ереже өзгергенге дейін, ETOPS ережелеріне байланысты бірнеше коммерциялық әуе маршруттары екі қозғалтқышты ұшақтар үшін экономикалық тұрғыдан қол жетімсіз болды, егер маршрут тікелей бағытталмаса. Бұл маршруттар Оңтүстік жарты шарда орналасқан, мысалы, Оңтүстік Тынық мұхиты (мысалы, Сидней – Сантьяго, коммерциялық әуе компаниясы теңіз үстінен ұшқан ең ұзын қашықтықтың бірі), Оңтүстік Атлантика (мысалы, Йоханнесбург – Сан-Паулу), Оңтүстік Үнді мұхиты (мысалы, Перт – Йоханнесбург) және Антарктида. 2014 жылы Airbus A350XWB енгізілгенге дейін Солтүстік Америка мен Еуропадағы ережелерге сәйкес, кіру кезінде 180 минутқа дейін ETOPS рұқсат етілді. A350 XWB еуропалық билік органдарынан қызметке кіріспес бұрын ETOPS 370 мақұлдауын алған алғашқы ұшақ болды, бұл 2010 жылдардың соңы мен 2020 жылдардың басында Еуропа мен Океания арасындағы экономикалық тоқтаусыз рейстерді қамтамасыз етті (соның салдарынан Азия мен Солтүстік Америкадағы тарихи аялдамаларды айналып өтуге мүмкіндік берді). Бұл Лондон – Сидней бағыты да бар, ол ұзақ қашықтықты рейстердегі соңғы жаңалық. A350 XWB-нің қазіргі ETOPS сертификаты Жердің бетінің 99,7% -ын қамтиды, бұл Оңтүстік полюстен басқа әлемнің кез келген нүктесіне тікелей рейстерді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Алғашқы рет ETOPS 330 мақұлдауы төрт қозғалтқышты ұшаққа 2015 жылдың ақпанында Boeing 747 8 Intercontinental ұшағына берілді. Бұл ETOPS талаптарына сәйкес келетін жалғыз ұшақ, Airbus A340 және A380 ұшақтарымен қатар, Антарктида үстінен үздіксіз рейстерді орындауға рұқсат етілген.

Effective February 15, 2007, the FAA ruled that US registered twin engine airplane operators can fly more than 180 minute ETOPS to the design limit of the aircraft. In November 2009, the Airbus A330 became the first aircraft to receive ETOPS 240 approval, which has since been offered by Airbus as an option. ETOPS 240 and beyond are now permitted on a case by case basis, with regulatory bodies in the United States, Australia, and New Zealand adopting said regulatory extension. Authority is only granted to operators of two engine airplanes between specific city pairs. The certificate holder must have been operating at 180 minute or greater ETOPS authority for at least 24 consecutive months, of which at least 12 consecutive months must be at 240 minute ETOPS authority with the airplane engine combination in the application. On December 12, 2011, Boeing received type design approval from the FAA for up to 330 minute extended operations for its Boeing 777 series, all equipped with GE engines, and with Rolls Royce and Pratt & Whitney engines expected to follow. The first ETOPS 330 flight took place on December 1, 2015, with Air New Zealand connecting Auckland to Buenos Aires on a 777 200ER. On May 28, 2014, the Boeing 787 Dreamliner received its ETOPS 330 certificate from the FAA, enabling LAN Airlines to switch to the 787 from the A340 on their Santiago–Auckland–Sydney service a year later. Until the rule change in North America and Oceania, several commercial airline routes were still economically off limits to twinjets because of ETOPS regulations, unless the route was specifically conducted as indivertible. There were routes traversing the Southern hemisphere, e. g., South Pacific (e. g., Sydney–Santiago, one of the longest over the sea distances flown by a commercial airline), South Atlantic (e. g., Johannesburg–São Paulo), Southern Indian Ocean (e. g., Perth–Johannesburg), and Antarctica. Before the introduction of the Airbus A350XWB in 2014, regulations in North America and Europe permitted up to 180 minute ETOPS at entry. The A350 XWB was first to receive an ETOPS 370 prior to entry into service by European authorities, enabling economical nonstop routes between Europe and Oceania (and thereby bypassing historical stopovers across Asia and North America) by the late 2010s and early 2020s. This includes the high demand London–Sydney route, in the latest development for ultra long haul flights. The A350 XWB's current ETOPS certification covers 99.7% of the Earth's entire surface, allowing point to point travel anywhere in the world except directly over the South Pole. Meanwhile, the first time that ETOPS 330 approval was given to a four engine aircraft was in February 2015, to the Boeing 747 8 Intercontinental. It is the only ETOPS compliant aircraft allowed to run non stop overflights over Antarctica with proper alternates, alongside the Airbus A340 and A380.

Қолданылуы

Солтүстік Атлантика трассалары әлемдегі ең көп пайдаланылатын мұхиттық бағыттар болып табылады және олар негізінен ETOPS 120 минуттық ережелерімен қамтылған, осылайша 180 минуттық ережелерді қолдану қажеттілігін жояды. Алайда Солтүстік Атлантикадағы басқа бағытқа ауыстыратын әуежайлар қолайсыз ауа райы жағдайларына ұшырайды, бұл олардың пайдалануға қолжетімділігіне әсер етеді. Нәтижесінде JAA және FAA осындай жағдайларды шешу үшін 120 минут ережелерін 15% ұзартты, нәтижесінде ETOPS 138 (яғни 138 минут) осындай әуежайлар жабық болған кезде ETOPS рейстеріне рұқсат берді. 2010 жылдардың ортасына қарай Солтүстік Атлантикадағы барлық әуе бағыттары екі қозғалтқышпен жабдықталған ұшақтармен басым болды. Суық соғыс кезінде Еуропа мен Шығыс Азия арасындағы бағыттарға Кеңес Одағы мен Қытай үстінен ұшуға тыйым салынды, өйткені екі әуе кеңістігі де бұрын әскери бақылауда болған. Еуропа мен Солтүстік-Шығыс Азия арасындағы барлық рейстер АҚШ-тың үстінен ұшып, көбінесе Аляска штатының Анкоридж қаласында тоқтап тұратын. Олар Солтүстік полюске жақын жерде ұшуға мүмкіндік беретін әуежайларға өте үлкен қашықтықта ұшты, бұл үшін халықаралық авиация органдары қауіпсіздік себептерімен үш және төрт қозғалтқышпен жабдықталған кең денелі ұшақтарға рұқсат берді. Еуропа мен Океания арасындағы кейбір рейстер әлі де Азияда (Жақын Шығыс немесе Оңтүстік-Шығыс Азияда) немесе Солтүстік Америкада (Канадада немесе АҚШ-та) тоқтап тұрады. Онжылдықтар бойы Airbus A320 сериясы, Boeing 737 сериясы және 757 сериясы сияқты тар денелі ұшақтар, A300 және A310 және Boeing 767 сериясы сияқты бұрынғы кең денелі ұшақтармен қатар, ETOPS операциясына бекітілгендей ұшып жүрді. A300 және Boeing 767 сияқты ETOPS ұшақтарының табысы жолаушылар үшін континентаралық триджеттерді ескірген, олардың өндірісі 2000-шы жылдардың аяғында Boeing компаниясының MD 11 бағдарламасын сол кезеңде тоқтатуымен аяқталды. Ережелер сонымен қатар американдық ірі тасымалдаушыларға (United Airlines және Delta Air Lines) Boeing 757-ді олардың негізгі хабтары мен екінші дәрежелі еуропалық қалалары арасындағы "ұзын және тар" трансатлантикалық бағыттарда пайдалануға мүмкіндік берді, бұл кең денелі ұшақты пайдалануды негіздейтін жолаушылар сұранысын туғыза алмайды. Бұл тәжірибе дау тудырады, өйткені 757 Атлант мұхитын ыңғайлы түрде кесіп өтуге жеткілікті қашықтықты иеленсе де, қыста реактивті ағыстың әсерінен туындаған күшті қарсы жел батысқа қарай ұшып бара жатқан рейстерді "минималды отын" деп жариялауға әкелуі мүмкін, бұл сапарды қауіпсіз аяқтау үшін Ньюфаундлендтің Гандер қаласында жанармай құюды тоқтатуға мәжбүр етеді. Aloha Airlines 180 минуттық ETOPS мақұлдаған Boeing 737 700 ұшағын Гавай аралдары мен АҚШ-тың батысы мен Ванкувер, Канада арасындағы үздіксіз бағыттарда пайдаланды. Кіші 737 700 ұшақтарын пайдалану Aloha-ға үлкен реактивті ұшақтарды қолдамайтын бағыттарға қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. 737-700 операциясы басталғанға дейін Aloha Airlines компаниясы Тынық мұхит аралдарына 737-200 ұшағын 120 минут ETOPS пайдалану арқылы жүргізген. Басқа жаңа буын ETOPS ұшақтары: Airbus A220 сериясы, Embraer E Jets сериясы және ATR 72. 2010 жылдардың ортасына қарай ETOPS-ке негізделген тар денелі ұшақтардың кең таралған табыстары екі қабатты кең денелі ұшақтардың әлемдік нарықтық үлесін азайтты. COVID-19 пандемиясының 2020 жылдардың басында басталуымен Boeing және Airbus сәйкесінше 747 және A380 барлық өндірісін тоқтатты (екеуі де әлемдегі ең үлкен екі коммерциялық ұшақ). Сонымен қатар, соңғы онжылдықта Boeing 777 және 787, Airbus A330 және A350 сияқты жаңа буынның ұзын қашықтыққа арналған кең денелі екі қозғалтқышты ұшақтардың кеңінен таралуы халықаралық ұзақ қашықтыққа арналған төрт қозғалтқышты ұшақтардан ұшақтарға ауысты.

The North Atlantic Tracks are the most heavily used oceanic routes in the world, and are largely covered by ETOPS 120 minute rules, thereby removing the necessity of using 180 minute rules. However, North Atlantic diversion airports are subject to adverse weather conditions that affect their availability for use. As a result, the JAA and FAA have given 15% extension to the 120 minute rules to deal with such contingencies, resulting to ETOPS 138 (i. e. 138 minutes) to allow ETOPS flights with such airports closed. By the mid 2010s, virtually all North Atlantic plane routes were dominated by twin engine aircraft. During the Cold War, routes between Europe and East Asia were prohibited from flying over Soviet Union or China since both airspaces were previously heavily military controlled. Virtually all flights between Europe and North East Asia flew over the U. S., often with a tank stop in Anchorage, Alaska. They flew near the North Pole with a very large distance to usable airports, for which only three and four engine wide body aircraft were permitted for safety reasons by international aviation authorities. Some flights between Europe and Oceania still largely pass through stopovers in Asia (either in the Middle East or Southeast Asia) or North America (either in Canada or the U. S.) given the current aircraft range restrictions and, in the case of the early 2020s, the reinstatement of selected routes by airlines between the Western Hemisphere and Eastern Hemisphere bypassing Russia due to its ongoing war with Ukraine. For decades, narrow body aircraft like the Airbus A320 series, and the Boeing 737 series and 757 have continuously operated flights as approved for ETOPS operation, alongside earlier wide body aircraft such as the A300 and A310, and Boeing 767. The success of ETOPS aircraft like A300 and Boeing 767 made the intercontinental trijets obsolete for passenger use, production of which was largely ended by the late 2000s with Boeing cancelling the MD 11 program in the same period. The rules have also allowed American legacy carriers (United Airlines and Delta Air Lines in particular) to use the Boeing 757 on "long and thin" transatlantic routes between their major hubs and secondary European cities that cannot generate the passenger demand to justify the use of a widebody airliner. The practice has been controversial, because although the 757 has adequate range to cross the Atlantic Ocean comfortably, strong headwinds caused by the jetstream over the winter months can result in westbound flights being declared "minimum fuel", forcing a refuelling stop at Gander, Newfoundland, in order to safely complete their journey. Aloha Airlines operated 180 minute ETOPS–approved Boeing 737 700 aircraft on nonstop routes between the Hawaiian Islands and the western U. S. and also Vancouver, Canada. The use of the smaller 737 700 enabled Aloha to serve routes that could not support larger jet aircraft with an example being the Honolulu – Burbank nonstop route. Prior to the 737 700 operation, Aloha Airlines had operated 737 200 aircraft to various Pacific islands utilizing 120 minute ETOPS. Other new generation ETOPS aircraft include the Airbus A220 series, the Embraer E Jets series and the ATR 72. By the mid 2010s, the widespread successes of ETOPS reliant narrow body aircraft have diminished the global market share of double deck wide body jets. At the onset of the COVID 19 pandemic in the early 2020s, Boeing and Airbus have since ended all production of the 747 and A380, respectively (and both being the two largest commercial aircraft in the world). At the same time, the increasing prominence of new generation ultra long range wide body twinjets like the Boeing 777 and 787, and Airbus A330 and A350 over the last decade has shifted the favor from quadjets to twinjets for international long haul travel.

Тағайындау

1980 жылдардың ортасына дейін EROPS (кеңейтілген қашықтықтағы операциялар) термині қолданылды, бірақ кейіннен ETOPS пайдаланумен ысталды. 1997 жылы Boeing компаниясы екі қозғалтқышты ұшақтар үшін ETOPS өкілеттігін 180 минуттан асыруды ұсынғанда, Airbus компаниясы ETOPS-ты жаңа жүйемен алмастыруды ұсынды, ол Ұзақ қашықтықтағы операциялық өнімділік стандарттары (LROPS) деп аталады. Бұл жүйе барлық азаматтық авиалайнерлерге, екі қозғалтқышты конфигурациясы бар және 180 минуттан астам ETOPS өкілеттігіне ие ұшақтар ғана емес, әсер ететін болады.

ИКАО

EDTO – Ұзартылған бағыттан ауыстыру уақыты операциялары. ICAO-ның 36-шы толықтыруы ETOPS терминін жаңа EDTO (Extended Diversion Time Operations) терминімен алмастырды. Осы терминологиялық өзгерінің басты себебі – осы жаңа стандарттардың қолданыс саласын және мүмкіндіктерін жақсырақ бейнелеу болды.

Арғы атауы

Авиацияда кең таралған әзіл-қалпына "Engines Turn Or Passengers Swim" ("Қозғалтқыштар істен шығып қалса немесе жолаушылар жүзеді") деген сөз тіркесі қолданылады. Бұл тіркес, құрлыққа қауіпсіз қонбауға мүмкіндік бермейтін су үстінде екі қозғалтқышы да істен шыққан қос қозғалтқышты ұшақтың қажеттілікке байланысты суға қонуын білдіреді.