Кіріспе

Балғамен соғылатын дульцимер музыкалық аспабы, кейде кембало деп аталатын хордофон аспап. Цимбалом, цимбал (Cimbal, Cimbal) немесе концерттік цимбалом – аяқтары бар, үстінен металл сымдар керілген және астында тұншықтыру педалі бар үлкен трапеция пішіндес қораптан тұратын хордофон аспабы. Ол 1874 жылы Будапештте В. Йозеф Шунда жасаған, Орталық және Шығыс Еуропада бұрыннан бар болған балғамен соғылатын дульцимер аспаптарын өзгертіп дамытқан. Бүгінде бұл аспап негізінен Венгрия, Словакия, Моравия, Беларусь, Румыния, Молдова және Украинада таралған. "Цимбалом" атауы кейде басқа түрдегі дульцимерлерді де сипаттау үшін қолданылады, олардың әртүрлі құбылыс жүйелері болуы мүмкін және концерттік аспаптың демпферлері мен салмақты құрылысы болмауы мүмкін. Басқа тілдерде осы аспаптардың және концерттік цимбаломның атаулары ұқсас болуы мүмкін (мысалы, румын тілінде țambal немесе украин тілінде цимбали [tsymbaly]).

Тарих

Қазіргі заманғы венгрлік концерт цимбаломы 1874 жылы Будапештте В. Йозеф Шунда қолдағы цимбалондарды өзгерту арқылы ойлап тапты. Одан кейін ол өзінің дизайнын өзгерту және жетілдіру жұмыстарын жалғастырды. Ол сымдардың ұзындығын арттырып, көпірлердің орналасуын өзгерту арқылы дыбыстың сапасын және музыкалық диапазонды жақсартты. Сондай-ақ, ол аспаптың ішкі тұрақтылығын арттыру үшін металл тіреуіш және сымдардың дыбысын жақсырақ бақылауға мүмкіндік беретін ауыр демпферлер қосты. Жаңа аспабын танымал ету үшін ол ойнау әдісі мен мектебін жасады, соңында белгілі музыкант және педагог Геза Аллаганы әдістемелік оқулықтарды жариялауға шақырды. (Хелмгольцтің нотациясы). Цимбалом дамуын жалғастырып келеді және қазіргі заманғы концерттік аспаптар Шунданың дизайнынан асып, одан да көп жетілдірілген. Бұл аспаптардың дыбық диапазоны АА-дан а′′′-ға дейін бес толық хроматикалық октаваны құрай алады. Заманауи цимбалом жасаушылар кішкентай аспаптарды да шығарады. Олар Шунданың алғашқы концерттік үлгісінің жеңілдетілген нұсқаларынан бастап, толық хроматикалық, портативті цимбалондарға дейін (Шунданың ерекше күйіндеу схемасы мен ноталар орналасуын сақтайды, бірақ төменгі диапазон қысқартылған) болады. Қазіргі заманғы шеберлер жаңа және дәстүрлі халық аспаптарын жасауды жалғастыруда. 1950-1980 жылдар аралығында Украинада концерт цимбаломының кішкентай, портативті нұсқасы шығарылды, ол алынып-қойылатын аяқтармен және демпферлермен жабдықталған, бірақ үлкен концерттік аспаптарға қарағанда тасымалдауға оңай болды. Бұл аспаптар Чернигов зауытында және Мельницкое Подольск халық аспаптар шеберханасында жасалды, ол сонымен қатар көптеген басқа халық аспаптарын да өндірді.

Классикалық және қазіргі заманғы музыка

Көптеген композиторлар цимбаломға арнап шығармалар жазған. Золтан Кодалы өзінің оркестрлік сюитасы «Хари Янос»-та аспапты кеңінен пайдаланған, бұл цимбаломды Шығыс Еуропадан тыс жерлерде танымал етуге көмектесті. Игорь Стравинский де осы аспаптың жанкүйері болған. Ол Аладар Рацтың цимбаломда ойнағанын естігеннен кейін сатып алған цимбаломға ие болды. Ол цимбаломды «Ренард» (1915–16) балетіне, он бір аспапқа арналған «Рагтайм» шығармасына, «Les Noces» үшін жазған (1917) түпнұсқалық партитурасына және «Төрт орыс әніне» енгізді. Франц Лист цимбаломды «Ungarischer Sturmmarsch» (1876) және «Венгр рапсодиясының» 6-шы оркестрлік нұсқасында қолданды. Бела Барток оны скрипка мен оркестрге арналған «Рапсодия №1» (1928) шығармасында пайдаланды. Жақында, Пьер Булез, Питер Максвелл Дэвис, Питер Эотвос, Дьердь Куртаг, Миклош Кочар, Ричард Граймс, Луи Андриессен және Питер Махаджидик сияқты басқа композиторлар да өз шығармаларында цимбаломды кеңінен қолданды. Анри Дютильё оны камералық оркестрге арналған «Mystère de l'Instant» және скрипка мен оркестрге арналған «L'arbre des songes» шығармаларында кеңінен пайдаланған. Элвис Костеллоның оркестрлік балеті «Il Sogno» бірнеше ұзақ цимбалом үзінділерін қамтиды. Харрисон Биртвистлдің «Гауэйн» (1991) және «Минотавр» (2008) операларында цимбалом қолданылған. Джон Адамс 2012 жылы шығарған «Басқа Марияға сәйкес Ізгі хабар» атты ірі симфониялық ораториосында және 2014 жылы шығарған «Шехеразада» драмалық симфониясында осы аспапты ерекше атап көрсетті.2. Композитор мақұлдаған, бірақ іс жүзінде нотаға түсірмеген Дебюссидің «La plus que lente» әніне жасалған танымал аранжировкада цимбалом қолданылады. («La plus que lente with cimbalom» 1985 жылдан бастап «Жүз циган скрипкасының» әлемдік гастрольдеріне қосылу арқылы қайтадан танымал болды.)

Кино және теледидар

Кейде цимбалом киноның музыкасында, әсіресе "шетелдік" сезімді енгізу үшін қолданылады. Цимбалом "Коннектикуттағы Рождество" (1945) фильмінде Манхэттендегі Феликс (С. З. Сакалл) венгр мейрамханасындағы сахнада пайда болады. Ол сондай-ақ "Капитан Блад" (1935), "Леди Х-тың ажырасуы" (1938) және "Шерлок Холмс және құпия қару" (1943) фильмдерінде де кездеседі. "Түннің ыстық шағында" (1967) фильмінің музыкасында да цимбалом қолданылған. Композитор Кармин Коппола "Қара айғыр" (1979) фильмінің саундтрегінде айбатты жылқының араб мұрасын ерекше атап көрсету үшін цимбаломды жиі пайдаланған. Миклош Роза цимбаломды негізгі тақырыпта және ғылыми-фантастикалық триллер "The Power" (1968) фильмінің бүкіл музыкалық сүйемелдемесінде қолданды. Джон Барри оны "The Ipcress File" (1965) фильмінің тақырыптық әнінде, сондай-ақ ITC телесериалы "The Persuaders!" (1971) негізгі тақырыбында пайдаланды; екі жағдайда да орындаушы Джон Лич болды. Джеймс Хорнер "Жұлдызды жол III: Спокты іздеу" (1984) фильміндегі "Энтерпрайзды ұрлау" эпизодында бұл аспапты қолданды. Сонымен қатар, Джон Уильямс "Жоғалған сандықтың жаулары" (1981) сияқты фильмдердің музыкасында аспапты аз қолданған. Говард Шор Питер Джексонның "Бауылдар иесі: Екі мұнара" (2002) фильмінде Голумның жасырын мінезін көрсету үшін цимбаломды пайдаланды. Цимбалом Ханс Циммердің "Шерлок Холмс" (2009) фильмінің музыкалық сүйемелдемесінде де маңызды рөл атқарады. Александр Деспла цимбаломды "Алтын компас" (2007), "Бенджамин Баттоның қызықты оқиғасы" (2008) және "Гранд Будапешт қонақ үйі" (2014) сияқты туындыларында қолданады. Телевизияда композитор Лало Шифрин алғашқы "Mission: Impossible" телесериалына жазған бірнеше музыкалық шығармаларында цимбаломды пайдаланды, олардың кейбіреулері сериалдың барлық кезеңінде қайта қолданылды. Композитор Дебби Уайзман Грег Ноулз орындайтын цимбаломды BBC телесериалы "Дикенсиан" (2015–16) үшін жазған музыкасында қолданды. Джон Лич орындайтын цимбалом 1988 жылы Гаррет Глиннің "Бабилонды айналып өту" BBC теледрамасының музыкалық сүйемелдемесінде ерекше көзге түседі.

Қатты

Цимбаломды Алан Парсонс өзінің "I Robot" және "Tales of Mystery and Imagination" альбомдарында қолданған, ол туралы қонақ музыканттардың алғысында айтылған. Эксперименталды рок тобы Mr. Bungle "Disco Volante" және "California" альбомдарында цимбаломды пайдаланған, бұл да қонақ музыканттардың алғысында көрсетілген. Эксперименталды өнер ұйымы Blue Man Group өзінің қойылымдарында цимбаломды қолданды. Америкалық прогрессивті камералық тобы Cordis өз музыкасының орталық бөлігі ретінде электрлі және акустикалық цимбаломды пайдаланады. Румыниялық рок тобы Spitalul de Urgență цимбаломды жиі қолданады, тіпті кейбір құрамында толық уақыт ойнайтын музыканты болған. Нью-Йорктік көп құралды музыкант Роб Бургер Тусон әншісі Мариан Диссардың "L'Entredeux" (2008) альбомында цимбаломды қолданды. Альтернативті рок тобы Garbage 1998 жылғы "Version 2.0" альбомынан "The Trick Is to Keep Breathing" әніне цимбаломды енгізді. Portishead 1991 жылы құрылғаннан бері цимбаломды немесе балғамен соғылатын дульцимерді өнерінде белсенді пайдаланып, осы аспапты танымал етті.

Беларусь

Беларусьте 1948 жылы Ж. Зынович цимбалдар мектебін құрды. Беларусь цимбалы концерттік цимбаломнан тембр және көлемі бойынша өзгешеленеді – ол кішірек және көбірек лирикалық, жұмсақ дыбыс шығарады. Сондай-ақ, педальды демпферлер көбінесе қолданылмайды. Олардың орнына, ішектерді басу үшін қолдар мен саусақтар пайдаланылады.

Қазақстан

Қазіргі кезде цимбал (немесе цимбула) – Мажар шекарасына жақын Солтүстік Хорватияның Медзимурье, Загорье және Подравина аймақтарындағы халықтық топтарда кездесетін сирек аспап.

Моравия

Аспап ең бастысы Моравияның тарихи аймағында моравиялық дәстүрлі музыкалық топтардың негізі ретінде қолданылады. Ең бастысы Моравиялық Словакия және Моравиялық Валахия аймақтарында.

Франция

Луиджи Гаггеро 2004 жылдан бері Страсбург консерваториясында және Страсбург жоғары музыка академиясында дәріс оқиды. Оның оқытуы классикалық және заманауи цимбалом репертуарына бағытталған.

Грекия

Афинада 2004 жылы М. Пападеас цимбалом мектебін ашты. Грек музыканттары кішкентай, көшіруге ыңғайлы халық стиліндегі аспаптарда орындайды.

Венгрия

Будапешттегі негізгі цимбалом орталығынан өзге, Венгрияның Дебрецен қаласында да өте күшті орындаушылар мектебі бар.

Молдова

1952 жылы Молдовадағы Кишинев консерваториясында цимбалом сабақтары ашылды.

Румыния

Бухарест қаласында үлкен жетістіктерге қол жеткізетін мектеп ашылды. Тони Иордаше, румындық цыған лаутары, ең танымал румын цимбаломшысы болды.

Словакия

Цимбал – Словакияның барлық өңірлерінде, сондай-ақ этникалық тұрғыдан словак-венгр халқының аралас оңтүстік өңірлерінде және рома халқының фольклорлық ансамбльдерінде кең таралған аспап.

Украина

Украинада цимбалом концерті алғаш рет 1922 жылдан бастап Александр Незовибатко ұйымдастырған және Леонид Хайдамака басқарған украин халық аспаптар оркестрінде ресми түрде қолданылды. Кейін, тасымалдауды жеңілдету үшін оны екі кішкентай аспапқа алмастырды. Украинада 1930 жылдан бері цимбаломға арналған музыка жарияланып келеді. Чернигов музыкалық аспаптар фабрикасы цимбалыны сериялық өндіріске қойғаннан кейін, соғыстан кейінгі жылдары шығыс Украинада цимбалом ойнау кеңінен таралды. 1966 жылы О. Незовибатко цимбалыға арналған оқулықтар шығарды, ал бастапқыда музыканттар Чернигов музыкалық аспаптар фабрикасы жасаған жартылай концерттік аспаптарда ойнады. Соңғы жылдары көптеген кәсіби орындаушылар концерттік өлшемдегі аспаптарда ойнаудың Шунда жүйесіне көшті. Львов, Киев және Харьков консерваторияларында осы аспап бойынша сабақтар бар. Қазіргі уақытта Украинаның көптеген халық аспаптар ансамбльдері мен оркестрлері, мысалы, украин халық аспаптар оркестрі мен Мемлекеттік бандюрист капелласы, әдетте 2 концерттік цимбаломға ие. Роман Кумлык – Гуцул аймағынан шыққан белгілі орындаушы. Ол қайтыс болғаннан кейін оның есімімен музей ашылды, қазір оны оның отбасы басқарады.