Кіріспе

Американдық электр инженеры (1835–1901)

Элиша Грей (2 тамыз 1835 – 21 қаңтар 1901) – американдық электр инженеры, «Батыс электр өндірісі» компаниясын бірге құрған. Грей 1876 жылы Иллинойс штатының Хайленд Парк қаласында телефон прототипін жасауымен әйгілі. Кейбір авторлар Грейді телефонның нағыз ойлап табушысы деп санау керек дейді, себебі Александр Грэм Белл одан сұйық транслятор идеясын ұрлаған деген күдік бар. Грей телефон тәжірибелерінде сұйық трансляторларды екі жылдан астам уақыт пайдаланғанмен, Беллдің телефон патенты көптеген сот шешімдерімен қолдау тапты. Грей сонымен қатар қазіргі заманғы музыкалық синтезатордың әкесі деп есептеледі және оның өнертабыстары үшін 70-тен астам патент алған. Ол Graybar компаниясының негізін қалаушылардың бірі болды және компания құрылғаннан кейін көп ұзамай оның бақылау үлесін сатып алды.

Өмірбаяны және ерте өнертабыстары

Грей Барнсвилл қаласында, Огайо штатында, Кристиана (Эджертон) мен Дэвид Грейдің ұлы болып дүниеге келді. Оның отбасы квакерлер еді. Ол фермада өсті. Бірнеше жыл Оберлин колледжінде оқып, электр құрылғыларымен тәжірибе жасады. Грей колледжді бітірмегенімен, онда электр және ғылым пәндерін оқытты және ғылым бөлімдері үшін зертханалық жабдықтар жасады. 1862 жылы Оберлинде Грей Дилия Минерва Шепардпен танысып, үйленді. 1865 жылы Грей телеграф желісінің оқшаулануына автоматты түрде бейімделетін өзін-өзі реттейтін телеграф релесін ойлап тапты. 1867 жылы Грей патент алды, ол жетпістен астам өнертабысының біріншісі болды. 1869 жылы Элиша Грей және оның серіктесі Энос М. Бартон Кливлендте (Огайо штаты) «Грей және Бартон» компаниясын құрды, олардың мақсаты – «Western Union» телеграф компаниясына телеграф жабдықтарын жеткізу болды. Кейіннен электр тарату бизнесі бөлініп, жеке «Graybar Electric Company, Inc.» компаниясы құрылды. Бартон «Western Union» компаниясының жаңа өнімдерді тексеру және сынау үшін жұмысқа алынды. 1870 жылы «Gray & Barton Co.» компаниясын қаржыландыруды «Western Union Telegraph Company» компаниясының бастығы генерал Ансон Стейджер ұйымдастырды. Стейджер «Gray & Barton Co.» компаниясының белсенді серіктесі болды және директорлар кеңесінде қалды. Компания Хайленд Парк маңында Чикагоға көшірілді. Кейін Грей бас инженерлік лауазымынан бас тартып, телеграф саласына пайда әкелетін өнертабыстарға назар аударды. Грейдің өнертабыстары мен патенттік шығындарын филадельфиялық стоматолог, доктор Сэмюэл С. Уайт қаржыландырды. Уайт Грейдің телефон сияқты перспектисіз бәсекелес өнертабыстардың орнына үлкен пайдаға уәде берген акустикалық телеграфқа назар аударуын қалады. 1876 жылы Уайт Грейдің телефонға деген қызығушылығын қайта бағыттау туралы шешім қабылдады. 1870 жылы Грей қонақүйлер үшін инелік хабарландыру құрылғысын және лифттер үшін тағы біреуін жасады. Ол сондай-ақ, баспа машинасының пернетақтасы бар микрофонды принтерді жасады, ол қағаз таспаға хабарламалар басып шығарды. 1871 жылы Ұлы Чикаго өрті қаланы қиратты және телеграф инфрақұрылымын жойды, «Gray & Barton» компаниясы оны қайта құруға шақырылды. 1872 жылы Вэндербилттер мен Дж.П. Морган қаржылаған «Western Union» компаниясы «Gray and Barton Co.» компаниясының үштен бір бөлігін сатып алып, атауын «Western Electric Manufacturing Company of Chicago» деп өзгертті. Грей «Western Electric» компаниясы үшін өнертабыстар жасауды жалғастырды. 1874 жылы Грей тәуелсіз зерттеулер мен әзірлемелерді жүргізу үшін зейнеткерлікке шықты. Грей әр тонды жеке телеграф кілтімен басқаратын көп тонды таратушылардан тұратын гармоникалық телеграфқа патент алуға өтініш берді. Грей бұл өнертабысты Нью-Йорк пен Вашингтонда 1874 жылдың мамыр және маусым айларында бірнеше рет жеке көрсетті. Грей Иллинойс штатының Хайленд Парк қаласындағы пресвитериан шіркеуінің негізін қалаушысы болды. Шіркеуде 1874 жылдың 29 желтоқсанында Грей алғаш рет музыкалық дыбыстарды таратуға арналған өнертабысын көрсетті және газет хабарлауынша «телеграф сымы арқылы таныс әуендерді» жіберді. Бұл екі октавалық фортепиано клавиатурасымен басқарылатын бір ноталы тербелістер болатын тербелісті электромагниттік схемаларды пайдаланатын ең алғашқы электрлік музыкалық аспаптардың бірі болды. «Музыкалық телеграф» электрмагниттермен пайда болатын және телеграф сымы арқылы жіберілетін тербелістерді пайдаланған болаттан жасалған қамыстарды қолданды. Грей сондай-ақ, осциллятор тондарын естіліп, қаттырақ ету үшін магнит өрісінде тербелісті диафрагмадан тұратын қарапайым дыбыс қорын жасады. 1900 жылы Грей су асты сигнализация құрылғысында жұмыс істеді. 1901 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол өнертабысын Оберлин колледжіне тапсырды. Бірнеше жылдан кейін ол су асты сигнализация құрылғысын ойлап тапқан деп мойындалды. 27 шілде 1875 жылы Грейге «Музыкалық дыбыстарды таратуға арналған электр телеграфы» (акустикалық телеграфия) бойынша патент берілді. Оның музыкалық дыбыстарды таратудағы тәжірибелері одан әрі жалғасты, ал 1876 жылдың 15 ақпанында Элиша Грейге пианино клавиатурасы бар электрогармоникалық телеграфқа АҚШ патенті берілді. Ол 1878 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1888 жылдың 31 шілдесінде Грей телеавтографқа патент алды, бұл қазіргі заманғы факс машинасының аналогы болды. Грейдің патентінде телеавтографтың «өз қолжазбасын екі сым арқылы алысқа жіберуге» мүмкіндік беретіні айтылды. Бұл пернетақтаның көлденең және тік арқалықтарымен басқарылатын алғашқы факсимильді машина болды. Телавтограф алғаш рет 1893 жылы Чикагода өткен Колумбия көрмесінде көпшілік назарына ұсынылды.

Телефон

Сэмюэл Уайт Грейдің телефонмен жұмыс істеуге қарсы болғандықтан, Грей 1876 жылғы 11 ақпанға дейін (жұма күні) дауыс дыбыстарын таратуға арналған өнертабысы туралы ешкімге хабарламады. Сол күні жасаған суреті ғана қалған дәлел болып табылады. Грей өзінің патенттік адвокаты Уильям Д. Болдуиннен АҚШ Патент бюросына тіркеу үшін «кестені» дайындауды сұрады. Кесте – бұл суреттері мен сипаттамасы бар, бірақ сараптама сұрауы жоқ уақытша патенттік өтінімге ұқсас нәрсе. 1876 жылғы 14 ақпан күні, дүйсенбі таңында Грей сұйық таратушыны пайдаланатын телефонды сипаттаған кестені қол қойды және нотариустық куәландырды. Содан кейін Болдуин осы кестені АҚШ Патент бюросына тапсырды. Сол күні таңертең Александр Грэм Беллдің адвокаты Беллдің патенттік өтінімін тапсырды. Қай өтінім алдымен келгені күрт дау тудырды, бірақ Грей өзінің кестесі Беллдің өтінімінен бірнеше сағат бұрын жеткеніне сенді. Беллдің Вашингтондағы адвокаттары Беллдің патенттік өтінімін бірнеше ай бойы күтіп отырды, оны Ұлыбританияда тіркегенге дейін АҚШ-та тапсырмау нұсқауы болды. (Ол кезде Ұлыбритания тек басқа жерде бұрын патенттелмеген жаңалықтарға ғана патент бере алатын.) Эвенсонның сөзінше, 1876 жылғы 12-14 ақпан күндері, патент бюросында кесте немесе өтінімді тапсырудан бұрын, Беллдің адвокаты 14 ақпан күні дүйсенбі таңында тіркелетін Грейдің кестесіндегі сұйық таратушы идеясы туралы білген. Содан кейін Беллдің адвокаты Беллдің жобалы өтініміне сұйық таратушыны сипаттайтын жеті сөйлем мен өзгермелі кедергі туралы талапты қосты. Адвокаттың кеңсе кызметкері жобаны дайын патенттік өтінім ретінде көшіргеннен кейін, Беллдің адвокаты дайын өтінімді патент бюросына дүйсенбі күні түстен бұрын, Грейдің адвокаты Грейдің кестесін тапсырғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң тапсырды. Беллдің адвокаты Беллдің өтінімін дереу тіркеп, сарапшыға дүйсенбі күні тапсыруды сұрады, содан кейін Белл оны бірінші болып келгенін айта алады. Белл бұл кезде Бостонда болды және оның өтінімі берілгенін білмеді. Бес күннен кейін, 19 ақпанда, Беллдің өтінімі мен Грейдің кестесін қарастыратын патенттік сарапшы Зенас Фиск Уилбер Беллдің өтінімі Грейдің кестесінде сипатталған өзгермелі кедергілік ерекшелікті талап ететінін байқады. Уилбер Грейдің бәсекелестік патенттік өтінімін беру үшін 90 күнге Беллдің өтінімін тоқтатты. Бұл Беллге өтінішіне түзетулер енгізуге уақыт берді, өйткені электр тогының қарқындылығын сымды үзбей өзгерту туралы мәлімдеме Грейдің бұрынғы өтінішімен келіспеушілік тудыруы мүмкін. Мұндай келіспеушілік Беллдің өтінімін Белл өзінің ерекшелігін Грейден бұрын ойлап тапқанын дәлелдегенге дейін кешіктіретін еді. Беллдің адвокаты әлі Бостонда жүрген Беллге Вашингтонға келуін сұрады. 26 ақпанда Белл келгенде, Белл өзінің адвокаттарымен, содан кейін сарапшы Уилбермен кездесті, ол Беллге Грейдің кестесі сұйық таратушыны көрсеткенін айтты және Беллден сұйық таратушы идеясының (Беллдің патенттік өтінімінде сынапты сұйықтық ретінде пайдалану) Белл ойлап тапқанын дәлелдеуін сұрады. Белл бір жыл бұрын берілген өтінішке сілтеме жасады, онда үзілісте сынап қолданылған. Тексеруші бұл дәлелді қабылдады, бірақ сынап телефондық таратушыда жұмыс істемейтінін атап өтті. 29 ақпанда Беллдің адвокаты Беллдің талаптары бойынша түзетулер енгізді, олар оларды Грейдің кестесінен және Грейдің бұрынғы өтінімінен ерекшелендірді. 3 наурызда Уилбер Беллдің өтінімін мақұлдады және 1876 жылғы 7 наурызда АҚШ Патент бюросы 174,465 нөмірімен жариялады. Белл Бостонға оралып, 9 наурызда жұмысын қайта бастады, зертханалық дәптерінде Грейдің кестесінде көрсетілгенге ұқсас су таратушы құрылғысының суретін салды. Белл мен Уотсон 10 наурызда сұйық таратушыны жасап, сынақтан өткізді және «Мистер Уотсон, осында келіңіз, мен сізді көргім келеді» деген сөзді сәтті жеткізді. Беллдің жазбалары 1976 жылы Конгресс кітапханасына сыйға берілгеннен кейін көпшілікке танылды. Беллді сұйық таратушының дизайны Грейдікіне ұқсас болғандықтан телефонды ұрлады деп айыптаса да, Конгресс кітапханасындағы құжаттар Беллтің сұйық таратушыларды үш жыл бойы өзінің көптеген телеграф және басқа да тәжірибелерінде кеңінен қолданғанын көрсетеді. 1875 жылғы сәуірде, Грейдің дизайны ұрланғаннан он ай бұрын, АҚШ Патент бюросы Беллге «автографты телеграф» деп атаған примитивті факс машинасы үшін 161,739 патент берді. Патенттік суретте сұйық таратушылар бар. 1876 жылғы наурыздан кейін Белл мен Уотсон электромагниттік телефонды жетілдіруге назар аударды және Грейдің сұйық таратушысын қоғамдық демонстрацияларда немесе коммерциялық пайдалануда ешқашан қолданбады. Грей кестені тастап кеткенімен, 1877 жылдың соңында осы өнертабысқа патент алуға өтініш берді. Бұл оны Беллдің патенттерімен екінші келіспеушілікке түсірді. Патент бюросы «Грей, әрине, 1876 жылғы 14 ақпандағы кестесінде [өзгермелі кедергілік] өнертабысын бірінші болып ұсынған және ашқан болса да, өнертабыстың пайдалылығын басқалар көрсеткенге дейін оны аяқтауға қатысты ешқандай шаралар қабылдамауы, оған оны қарастыру құқығынан айырады» деп шешім шығарды. Грей бәрібір Беллдің патентерін шақырды және екі жылдық сот процесінен кейін Белл өнертабысқа құқықтар алды, нәтижесінде Белл өнертабыстың авторы деп есептеледі. 1886 жылы Уилбер мәлімдеме жасады, ол алкоголикті екенін және Беллдің адвокаты Марселлус Бейлиге қарызды екенін айтты, ол Уилбермен Азамат соғысында бірге қызмет еткен. Уилбер Патент бюросының ережелеріне қайшы келіп, Бейлиге Грей тіркеген кестені көрсеткенін айтты. Ол кестені Беллге көрсеткенін және Белл оған 100 доллар бергенін де айтты. Белл патент туралы жалпы мәселелерді талқылағанын мәлімдеді, бірақ Грейге жолданған хатында ол кейбір техникалық егжей-тегжейлерді білгенін мойындады. Уилбердің мәлімдемесі оның бұрынғы куәлігіне қайшы келді және тарихшылар оның соңғы мәлімдемесін Белл патенттерін ұрлауға тырысқан Pan Electric Company адвокаттары жасағанын атап өтті және олар АҚШ Бас прокуроры Августус Гарландты және бірнеше конгрессмендерді парақорлық жасағаны анықталды. Беллдің патенте 1888 жылы адвокат Лисандер Хилл тарапынан күдік тудырды, ол Уилберді Беллге немесе оның адвокаты Поллокқа Грейдің сұйық микрофонының дизайнына ұқсас баламалы дизайлды сипаттайтын жеті сөйлемді қосымша жазба ретінде қосуға рұқсат бергенін айыптады. Алайда, бұл жазба Беллдің патенттік өтініміне емес, жеті сөйлемнің абзацта бар екенін көрсететін оның бұрынғы жобасына қосылды. Белл бұл жеті сөйлемді өтінімінің бұрынғы жобасының жиегіне «Вашингтонға жібермес бұрын соңғы сәтте» адвокаттарына қосып жазғанын мәлімдеді. Белл немесе оның адвокаты өтінім Патент бюросына тіркелгеннен кейін жеті сөйлемді қоса алмаған, өйткені бұл жағдайда өтінім тоқтатылар еді.