Кіріспе

Цифрлық видео интерфейстерінің отбасы – кәсіби видеода қолданылатын сериялық цифрлық интерфейс. Сериялық цифрлық интерфейс (SDI) – SMPTE (The Society of Motion Picture and Television Engineers) ұйымы 1989 жылы стандарттаған цифрлық видео интерфейстерінің отбасы. Мысалы, ITU R BT.656 және SMPTE 259M стандарттары телехабар таратуға арналған цифрлық бейне интерфейстерін анықтайды. Осыған байланысты стандарт, жоғары ажыратымдылықтағы сериялық цифрлық интерфейс (HD SDI) деп аталады, SMPTE 292M стандартымен стандартталған; ол 1,485 Гбит/с номиналды дерек беру жылдамдығын қамтамасыз етеді. Видео ажыратымдылығын (HD, UHD және одан да жоғары), кадр жылдамдығын, стереоскопиялық (3D) бейнені және түс тереңдігін арттыру үшін қосымша SDI стандарттары енгізілді. Екі байланысты HD SDI, 1998 жылы SMPTE 372M стандартымен стандартталған SMPTE 292M байланыстарының жұбынан тұрады.

Бұл стандарттар теледидар орталықтарында сығылмайтын, шифрланбаған цифрлық бейне сигналдарын (қажет болған жағдайда кіріктірілген аудио және уақыт кодын қоса алғанда) беру үшін қолданылады; оларды пакеттелген деректер үшін де пайдалануға болады. SDI жазғыштар, мониторлар, компьютерлер және бейне миксерлер сияқты әртүрлі құрылғыларды қосу үшін қолданылады. Спецификациядағы коаксиалдық нұсқаларының ұзындығы әртүрлі, бірақ әдетте 297M сияқты оптикалық талшықты нұсқаларынан қысқа, олар талшықтың максималды ұзындығымен немесе ретрансляторлармен шектелген қашықтыққа сигнал беруге мүмкіндік береді. SDI және HD SDI әдетте тек кәсіби бейне жабдықтарында қол жетімді, себебі әртүрлі лицензиялық келісімдер SDI сияқты шифрланбаған цифрлық интерфейстерді пайдалануды шектейді, оларды тұтынушылық жабдықтарда қолдануға тыйым салады. Көптеген кәсіби бейне және HD бейнеге қабілетті DSLR камералары, сондай-ақ сығылмайтын бейнеге қабілетті тұтынушы камералары HDMI интерфейсін пайдаланады, оны көбінесе «таза HDMI» деп атайды. Қолданыстағы DVD ойнатқыштар мен басқа да құрылғылар үшін әртүрлі модульдік жиынтықтар бар, олар пайдаланушыға осы құрылғыларға сериялық цифрлық интерфейс қосуға мүмкіндік береді.

Электрлік интерфейс

Әртүрлі сериялық цифрлық интерфейс стандарттарының барлығы 75 Ом номиналды кедерісі бар BNC ұңғыштарымен (бір немесе бірнеше) коаксиалдық кабельдерді пайдаланады. Бұл аналогты бейне жүйелерінде қолданылатын дәл сол кабель түрі, бұл жаңартуды жеңілдетеді (бірақ жоғары битрейттерде ұзақ қашықтықтар үшін сапасы жақсы кабельдер қажет болуы мүмкін). Көздердегі белгіленген сигнал амплитудасы 800 мВ (±10%) ең жоғарыдан ең төменгі деңгейге дейін; әлсіреуге байланысты қабылдағышта одан да төмен кернеулер өлшенуі мүмкін. Қабылдағышта теңестіруді қолдану арқылы, қайталайтын құрылғыларды пайдаланбастан 270 Мбит/с SDI жіберуге болады, бірақ қысқа ұзындықтар артық танылады. HD битрейттерінің максималды ұзындығы әдетте қысқарақ болады. Сығылмаған цифрлық компонент сигналдары беріледі. Деректер NRZI форматында кодталады, ал интерфейсте нөлдердің немесе бірліктердің ұзын тізбектерінің пайда болу ықтималдығын азайту үшін деректерді шифрлау үшін сызықтық кері байланыс тізбектік тіркегіші қолданылады. Интерфейс өзін-өзі синхрондау және өзін-өзі уақыттандыру қабілетіне ие. Фреймдеу арнайы синхрондау үлгісін анықтау арқылы жүзеге асырылады, ол (шифрланбаған) сериялық цифрлық сигналда он бірлік, одан кейін жиырма нөл ретінде көрінеді (HD үшін жиырма бірлік, одан кейін қырық нөл); бұл бит үлгісі деректердің пайдалы бөлігінде басқа жерде қолданылмайды.

Басқа интерфейстер

SMPTE 297 2006 биттік тізбектелген цифрлық сигналдарды таратуға арналған оптикалық талшық жүйесін анықтайды. Ол SMPTE ST 259 сигналдарын (143-тен 360 Мбит/с), SMPTE ST 344 сигналдарын (540 Мбит/с), SMPTE ST 292 1/2 сигналдарын (1,485 Гбит/с және 1,485/1,001 Гбит/с) және SMPTE ST 424 сигналдарын (2,970 Гбит/с және 2,970/1,001 Гбит/с) таратуға бағытталған. ST 297 оптикалық сипаттамаларға қоса, лазерлік қауіпсіздікті сынауды және барлық оптикалық интерфейстердің қауіпсіздік талаптарына сәйкестігін, қолданылуын және өзара үйлесімділігін көрсететіндей етіп белгіленуін міндеттейді. 8 биттік параллельді цифрлық интерфейс ITU R Rec. 601-де анықталған; ол қолданыстан шыққан (алайда, әртүрлі стандарттардың көптеген тармақтары 8 биттік интерфейстің болу мүмкіндігін қарастырады).

Синхрондау пакеттері

Синхрондау пакеті (көбінесе уақыт эталондық сигналы немесе TRS деп аталады) әр жолдың алғашқы белсенді үлгісінен бірден бұрын және соңғы белсенді үлгісінен кейін (және көлденең бос аймақтың басталуынан бұрын) пайда болады. Синхрондау пакеті төрт 10 биттік сөзден тұрады, алғашқы үш сөз әрқашан бірдей – 0x3FF, 0, 0; төртіншісі 3 флаг битінен және қателерді түзету кодынан тұрады. Нәтижесінде 8 түрлі синхрондау пакеті болуы мүмкін. HD SDI және екі байланыс интерфейстерінде синхрондау пакеттері Y және C дерек ағынында бір мезгілде болуы керек. (Екі кабельдің арасындағы кідіріс екі байланыс интерфейсінде рұқсат етіледі; екі байланысты қолдайтын құралдар екінші байланысқа теңестіру үшін алдыңғы байланысты буферлеуі керек). SD SDI және кеңейтілген ажыратымдылық интерфейстерінде бір дерек ағыны ғана болады, сондықтан бір уақытта бір синхрондау пакеті ғана болады. Пакеттердің санынан басқа, олардың форматы сериялық цифрлық интерфейстің барлық нұсқаларында бірдей. Төртінші сөзде (көбінесе XYZ сөзі деп аталады) кездесетін флагтар биттері H, F және V деп аталады. H биті көлденең бос орынның басталуын көрсетеді; көлденең бос орын аймағынан бірден бұрынғы синхрондау биттерінде H мәні 1 болуы керек. Мұндай пакеттер көбінесе белсенді бейненің соңы немесе EAV пакеттері деп аталады. Сол сияқты, белсенді бейне басталар алдында пайда болатын пакеттің H мәні 0-ге орнатылады; бұл белсенді бейне басталуы немесе SAV пакеті. Сол сияқты, V биті тік бос орын аймағының басталуын көрсету үшін қолданылады; V=1 мәні бар EAV пакеті келесі жолдың (жолдар EAV-де басталады деп есептеледі) тік аралықтың бөлігі екенін көрсетеді, ал V=0 мәні бар EAV пакеті келесі жолдың белсенді бейне бөлігі екенін көрсетеді. F биті тігілген және сегменттелген кадр форматтарында жолдың бірінші немесе екінші өрістен (немесе сегменттен) келетінін көрсету үшін қолданылады. Прогрессивті сканерлеу форматтарында F биті әрқашан 0-ге орнатылады.

Сызық санағышы және CRC

Жоғары ажыратымды сериялық цифрлық интерфейсте (және қос байланысты HD форматында) интерфейстің сенімділігін арттыру үшін қосымша тексеру сөздері беріледі. Осы форматтарда EAV пакеттерінен кейін келетін төрт үлгіде (бірақ SAV пакеттерінде емес) циклдық артық кодты тексеру өрісі және жол санағышы болады. CRC өрісі алдыңғы жолдың CRC-ін қамтамасыз етеді (CRC есептеуі Y және C ағындары үшін жеке-жеке жүргізіледі) және интерфейстегі бит қателерін анықтауға қолданылуы мүмкін. Жол санағышы ағымдағы жолдың нөмірін көрсетеді. CRC және жол санағыштары SD және ED интерфейстерінде ұсынылмайды. Олардың орнына, деректерді CRC арқылы тексеру үшін EDH пакеті деп аталатын арнайы қосымша дерек пакетін пайдалануға болады.

Жолдар мен үлгілерді нөмірлеу

Берілген деректер ағынындағы әрбір үлгіге бірегей жол және үлгі нөмірі тағайындалады. Барлық форматтарда SAV пакетінен кейін келетін алғашқы үлгіге 0 нөмір беріледі; келесі үлгі – 1 нөмір; келесі SAV пакетіндегі XYZ сөзіне дейін. SD интерфейстерінде, тек бір деректер ағыны болғандықтан, 0-шы үлгі Cb үлгісі, 1-ші үлгі Y үлгісі, 2-ші үлгі Cr үлгісі және үшінші үлгі Y' үлгісі болып табылады; үлгілер осы ретпен қайталанады. HD интерфейстерінде әрбір деректер ағынының өзіндік үлгілері болады, сондықтан Y деректер ағынының 0-шы үлгісі Y үлгісі, келесі үлгі Y' үлгісі, және т.б. Сол сияқты, C деректер ағынындағы бірінші үлгі Cb, одан кейін Cr, одан кейін қайта Cb болады. Жолдар 1-ден бастап, көрсетілген форматтың бір кадрындағы жолдар санына дейін (әдетте 525, 625, 750 немесе 1125 (Sony HDVS)) тізбектеп нөмірленеді. 1-ші жолды анықтау шартты түрде жасалады, бірақ ол тиісті стандарттарда нақты көрсетілген. 525 жолды жүйелерде тік сызылымның бірінші жолы 1-ші жол, ал басқа өрілімелі жүйелерде (625 және 1125 жолды) F битінің нөлге өтуінен кейінгі бірінші жол 1-ші жол болып саналады. Ескеріңіз, жолдар EAV-дан басталады, ал 0-шы үлгі – SAV-дан кейінгі үлгі. Бұл 1080i бейнесінің берілген жолындағы бірінші үлгінің 1920 нөміріне (сол форматтағы алғашқы EAV үлгісі) ие болуына және жол келесі 1919 үлгісінде (сол форматтағы соңғы белсенді үлгі) аяқталуына себеп болады. Бұл мінез-құлық аналогты бейне интерфейстерінен сәл өзгеше, онда жолдың өтуі синхронды импульсте жүзеге асады деп есептеледі, ол көлденең сызылым аймағының шамамен жартысында пайда болады.

Байланысты нөмірлеу

Көп сілтемелі интерфейстерде ғана байланыс нөмірлеу мәселе тудырады. Бірінші сілтемеге (негізгі сілтемеге) 1 байланыс нөмірі беріледі, ал келесі сілтемелерге нөмірлер өсіп отырады; демек, екі сілтемелі жүйедегі екінші (қосымша) сілтеме – 2 сілтеме. Берілген интерфейстің байланыс нөмірі тік қосымша деректер кеңістігінде орналасқан VPID пакеті арқылы көрсетіледі. Назарда болсын, екі сілтемелі жүйеде деректердің орналасуы негізгі сілтемені бір сілтемелі интерфейске беруге және пайдалануға болатын (бірақ сәл нашарлаған) бейне алуға мүмкіндік береді. Екінші сілтемеде әдетте қосымша LSB (12 биттік форматта), 4:4:4 үлгіленген бейнеде косицияланбаған үлгілер (негізгі сілтеме 4:2:2 болып қалатындай етіп) және альфа немесе деректер арналары болады. Егер 1080P екі сілтемелі конфигурацияның екінші сілтемесі болмаса, бірінші сілтемеде әлі де жарамды 1080i сигналы болады. 1080p60, 59.94 немесе 50 Гц видео екі сілтеме арқылы жіберілгенде, әр сілтемеде бірдей өріс жылдамдығымен жарамды 1080i сигналы болады. Бірінші сілтемеде тақ өрістердің 1, 3, 5-ші қатарлары және жұп өрістердің 2, 4, 6-шы және т.б. қатарлары орналасқан, ал екінші сілтемеде тақ өрістердегі жұп қатарлар мен жұп өрістердегі тақ қатарлар болады. Екі сілтеме біріктірілгенде, жоғары кадр жылдамдығында прогрессивті сканерлеу кескіні пайда болады.

Қосымша деректер

SMPTE 259M сияқты, SMPTE 292M қосымша деректер үшін SMPTE 291M стандартын қолдайды. Қосымша деректер сериялық цифрлық сигналдың ішінде бейне емес жүктеме үшін стандартталған тасымалдау ретінде ұсынылады; олар кіріктірілген аудио, субтитрлер, уақыт коды және басқа да метадеректер үшін қолданылады. Қосымша деректер 0, 3FF, 3FF (синхронизациялық пакет тақырыбына кері) деген үш сөзден тұратын пакетпен белгіленеді, одан кейін екі сөздік идентификациялық код, дерек көлемін көрсететін сөз (0–255 сөз жүктемені көрсетеді), нақты жүктеме және бір сөздік тексеру сомасы келеді. Бейне жүктемесіне тыйым салынған кодтар, пакет тақырыбында қолданылуынан басқа, қосымша дерек жүктемесіне де тыйым салынады. Қосымша деректердің нақты қолданылуы: кіріктірілген аудио, EDH, VPID және SDTI. Екі байланыс қолданысында қосымша деректер көбінесе негізгі байланыста табылады; екінші байланыс негізгі байланыста орын болмаған жағдайда ғана қосымша деректер үшін қолданылады. Бұл ереженің бір ерекшелігі – VPID пакеті; екі байланыста да жарамды VPID пакеті болуы тиіс.

Тіркелген дыбыс

HD және SD сериялық интерфейстері 16 арналы кіріктірілген дыбысты қамтамасыз етеді. Екі интерфейс әртүрлі аудио инкапсуляция әдістерін пайдаланады – SD SMPTE 272M стандартын, ал HD SMPTE 299M стандартын қолданады. Кез келген жағдайда, SDI сигналында бейнемен бірге 48 кГц, 24 бит аудио арналары бар он алты аудио арна (8 жұп) орналастырылуы мүмкін. Әдетте, 48 кГц, 24 бит (SD үшін 20 бит, бірақ 24 битке дейін кеңейтілуі мүмкін) PCM аудиосы AES3 цифрлық аудио интерфейсімен толық үйлесімді түрде сақталады. Бұл (көлденең) бос уақыттарға орналастырылады, себебі SDI сигналы осы кезде ешқандай пайдалы ақпаратты тасымайды, ал қабылдағыш TRS-тен өзінің бос сигналдарын жасайды. Екі байланысты қолдануда 32 аудио арнасы қолжетімді, өйткені әр байланыс 16 арнаны тасымалдай алады. SMPTE ST 299 2:2010 стандарты 3G SDI интерфейсін бір байланыс арқылы 32 аудио арнаны (16 жұп) беруге мүмкіндік беретіндей етіп кеңейтеді.

EDH

Стандартты ажыратымдылық интерфейсінде тексеру сомасы, CRC немесе басқа да деректердің дұрыстығын тексеру болмайды, сондықтан қателерді анықтау және өңдеу (EDH) пакеті бейнесигналдың тік интервалында қосымша орналастырылуы мүмкін. Бұл пакетке белсенді кескіннің және бүкіл өрістің CRC мәндері кіреді (көшіру жүзеге асуы мүмкін желілерді қоспағанда, және оларда пайдалы деректер болмауы керек); құрылғылар өздерінің CRC-ін есептеп, қателерді анықтау үшін оны алынған CRC-мен салыстыра алады. EDH әдетте тек стандартты ажыратымдылық интерфейсімен қолданылады; HD интерфейсінде CRC сөздерінің болуы EDH пакеттерін қажетсіз етеді.

VPID

VPID (немесе бейне жүктемесінің идентификаторы) пакеттері бейне форматын сипаттау үшін көбірек қолданылуда. Тізбекті цифрлық интерфейстің бастапқы нұсқаларында, TRS-дегі H және V сигналдары арасындағы жолдар мен сынамалар санын санау арқылы бейне форматын бірегей анықтау әрқашан мүмкін болды. Екі байланысты интерфейстердің және бөлінген кадр стандарттарының енгізілуімен, мұндай мүмкіндік жойылды; демек, VPID стандарты (SMPTE 352M стандартымен анықталған) бейне жүктемесінің форматын бірегей және нақты анықтау жолын ұсынады.

Видео жүктемесі және бос орын

Видеосигналдың белсенді бөлігі – SAV пакетін ұстанып, келесі EAV пакетіне дейінгі үлгілер ретінде анықталады; мұнда тиісті EAV және SAV пакеттерінің V биті нөлге орнатылған. Бейне туралы нақты ақпарат белсенді бөлікте сақталады.

Түстер кодтамасы

Бірнеше түс кодтаулары сериялық цифрлық интерфейсте қолданылуы мүмкін. Көбінесе қолданылатыны (әдепкі жағдай) – 4:2:2 YCbCr форматында кодталған 10 биттік сызықтық үлгіленген бейне деректері. (YCbCr – YPbPr түстік кеңістігінің цифрлық өрнегі). Бейне үлгілері жоғарыда сипатталғандай сақталады. Дерек сөздері тиісті бейне компоненттерінің сигнал деңгейлеріне сәйкес келеді: люма (Y) арнасы үшін 0 мВ сигнал деңгейіне 64 (40 ондық) кодтық сөз, ал 700 милливольт (толық масштаб) – 940 (3AC ондық) кодтық сөз тағайындалады. Хрома арналары үшін 0 мВ – 512 (200 ондық) кодтық сөз, -350 мВ – 64 (40 ондық) кодтық сөз, ал +350 мВ – 960 (3C0 ондық) кодтық сөз тағайындалады. Люма және хрома арналарының масштабталуы бірдей емес екеніне назар аударыңыз. Бұл диапазонның ең төменгі және ең жоғары шектері сигналдың қалаулы деңгейлерін көрсетеді, бірақ бейне жүктемесі осы диапазоннан тысқары шығуы мүмкін (бірақ 0–3 және 1020–1023 кодтық сөздері бейне жүктемесі үшін қолданылмауы тиіс). Сонымен қатар, сәйкес аналогтық сигнал осы диапазоннан одан да тысқары ауытқуларға ие болуы мүмкін.

Түс өлшеуіш

YPbPr (және YCbCr) екеуі де RGB түстік кеңістігінен туындағандықтан, оларды түрлендіру қажет. Цифрлық бейнеде әдетте қолданылатын үш колориметрия бар: SD және ED қолданбалары көбінесе ITU R Rec. 601 стандартында көрсетілген түс өлшемдер матрицасын пайдаланады. Көптеген HD, екі байланысты және 3 Гбит/с қолданбалары ITU R Rec. 709 стандартында көрсетілген басқа матрицаны қолданады. 1035 жолды MUSE HD стандарттары, SMPTE 260M стандартымен белгіленген (көбінесе Жапонияда қолданылған және қазір көне деп есептеледі), SMPTE 240M стандартында көрсетілген түс өлшемдер матрицасын қолданды. Бұл түс өлшемдері қазіргі уақытта сирек қолданылады, себебі 1035 жолды форматтар 1080 жолды форматтармен ығыстырылды.

Тік және көлденең бос аймақтар

Қосалқы деректер үшін пайдаланылмайтын тік және көлденең бос аймақтардың бөліктері үшін люма намындарына 64 (40 гекса) коды, ал хрома намындарына 512 (200 гекса) коды тағайындалуы ұсынылады; екеуі де 0 мВ-қа сәйкес келеді. Интерфейске зиян келтірмей, аналогты тік интервалдық ақпаратты (мысалы, тік интервалдық уақыт коды немесе тік интервалдық сынақ сигналдары) кодтауға рұқсат етіледі, бірақ мұндай қолдану стандартты емес (және қосымша деректер метадеректерді таратудың басым тәсілі болып табылады). Дегенмен, аналогты синхронизация және импульстік сигналдарды цифрлық форматқа түрлендіру ұсынылмайды және цифрлық интерфейсте қажеттілік те жоқ. Әртүрлі бейне форматтарының сандық бос орынға қатысты әртүрлі талаптары бар, мысалы, барлық 1080 жолды HD форматтары 1080 белсенді жолдан, бірақ 1125 жолдың жалпы санынан тұрады, ал қалғаны тік бос орынды құрайды.

Байланысты интерфейстер

Мұнда сипатталған стандартты сериялық цифрлық интерфейске қоса, оған ұқсас немесе оның құрамында болатын бірнеше басқа да интерфейстер бар.

SDTI

SDTI (Serial Data Transport Interface) деп аталатын кеңейтілген ерекшелік бар, ол SDI желісі арқылы сығылған (мысалы, DV, MPEG және басқалар) бейне ағындарын тасымалдауға мүмкіндік береді. Бұл бір кабельде бірнеше бейне ағынын немесе нақты уақыттан асып түсетін (2x, 4x, ) бейне беруді қамтамасыз етеді. HD SDTI деп аталатын байланысты стандарт SMPTE 292M интерфейсі арқылы ұқсас мүмкіндіктер ұсынады. SDTI интерфейсі SMPTE 305M стандартымен белгіленеді. HD SDTI интерфейсі SMPTE 348M стандартымен белгіленеді.

ASI

Асинхронды тізбекті интерфейс (ASI) спецификациясы, бірнеше MPEG бейне ағынына ие MPEG Transport Stream (MPEG TS) дерегін 75 Омдық мыс коаксиалды кабель немесе көп режимді оптикалық талшық арқылы қалай жеткізуді сипаттайды. ASI – студиядан соңғы хабар тарату жабдықтарына бағдарламаларды көрермендерге жеткізілмес бұрын тасымалдаудың кең таралған тәсілі. ASI стандарты Digital Video Broadcasting (DVB) стандартының құрамына кіреді.

SMPTE 349M

SMPTE 349M стандарты: SMPTE 292M арқылы баламалы көздердің бейне форматтарын тасымалдау, HD SDI интерфейсінде стандартты емес және төмен битратты бейне форматтарын қаптау тәсілін анықтайды. Бұл стандарт, мысалы, бірнеше тәуелсіз стандартты сападағы бейне сигналдарын HD SDI интерфейсіне мультиплекстеуге және бір кабель арқылы жіберуге мүмкіндік береді. Бұл стандарт төмен битратты форматтардың талаптарына сайластыру үшін ғана EAV және SAV уақытын реттемейді; керісінше, ол толық SDI форматын (синхронизациялық сөздерді, қосымша деректерді және бейне жүктемесін қоса алғанда) 292M ағыны ішінде қарапайым дерек жүктемесі ретінде қаптауға және тасымалдауға мүмкіндік береді.

HDMI

HDMI интерфейсі – бұл ықшам аудио/бейне интерфейсі, ол қысылмаған бейне деректерін және қысылған/қысылмаған цифрлық аудио деректерін HDMI стандартымен үйлесімді құрылғыдан үйлесімді компьютер мониторына, бейне проекторына, цифрлық теледидарға немесе цифрлық аудио құрылғысына беруге арналған. Ол негізінен тұтынушылар саласында қолданылады, бірақ кәсіби құрылғыларда да жиі қолданылады, соның ішінде қысылмаған бейне сигналдарында, олар көбінесе «таза HDMI» деп аталады.

G.703

G.703 стандарты – бастапқыда телефония үшін әзірленген тағы бір жоғары жылдамдықты цифрлық интерфейс.

HDcctv

HDcctv стандарты бейнебақылау жүйелері үшін SDI технологиясын бейімдеуді білдіреді, оны бейнебақылау камералары үшін ұқсас, бірақ ерекше форматтағы TDI-мен шатастырмау керек.

CoaXPress-тің атауы

CoaXPress стандарты – тағы бір жоғары жылдамдықты цифрлық интерфейс, бастапқыда өнеркәсіптік камераларға арналған интерфейстер үшін әзірленген. CoaXPress деректер беру жылдамдығы бір коаксиалды кабель арқылы 12,5 Гбит/с-қа дейін жетеді. Стандартқа 41 Мбит/с жоғары байланыс арнасы және кабель арқылы қуат беру мүмкіндігі де кіреді.