Кіріспе

1983 жылы 23 қазанда Ливанның Бейрут қаласындағы шабуылдар

1983 жылғы 23 қазанда Ливанның Бейрут қаласында американдық және француз әскери қызметкерлері орналасқан ғимараттарда екі жүк көлігі бомбасы жарылды. Бұл Ливан азаматтық соғысы кезіндегі көпұлттық күштердің (МНФ) Ливан операциясының аясындағы бейбітшілік сақтау миссиясы болды. Шабуыл салдарынан 307 адам қаза тапты: 241 америкалық және 58 француз әскери қызметкері, алты бейбіт тұрғын және екі шабуылшы. Сол жексенбі күні таңертең алғашқы жанкешті бомбалаушы 2-ші теңізшілер дивизиясының 8-ші теңізшілер батальонының (BLT 1/8) 1-ші батальонының казармасы ретінде қызмет еткен ғимаратта жүк көлігі бомбасын жарылып, 220 теңізші, 18 теңізші және үш сарбазды өлтірді. Бұл оқиға Екінші дүниежүзілік соғыстағы Иво Дзима шайқасынан бері АҚШ теңізшілер корпусы үшін ең көп шығын әкелген күн болды, сондай-ақ Вьетнам соғысындағы Тет шабуылының алғашқы күнінен бері АҚШ қарулы күштері үшін ең көп шығын әкелген күн еді. Жарылыста тағы 128 америкалық жараланды. Кейіннен 13 адам жарақаттан қайтыс болды, олар қаза тапқандардың қатарына қосылды. Бірінші жарылыста ғимараттың жанындағы сауда орынында жұмыс істеген және ұйықтаған зейнеткер ливандық ер адам да қаза тапты. Жарылғыш заттардың күші шамамен TNT-ге тең деп есептелді. Бірнеше минуттан кейін екінші жанкешті бомбалаушы француз контингенті орналасқан тоғыз қабатты Драккар ғимаратына шабуыл жасады, ол бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан еді. 1-ші парашютші-шабуылшы полкінен 55 десантшы және 9-шы парашютші-шабуылшы полкінен үш десантшы қаза тауып, 15-і жарақат алды. Бұл Алжир соғысынан бері француз әскері үшін ең ауыр шығын болды. Француз ғимаратындағы ливандық күзетшінің әйелі мен төрт баласы да қаза тапты, ал тағы жиырмадан астам ливандық бейбіт тұрғындары жарақат алды. Исламдық жихад деп аталатын ұйым шабуылға жауапкершілікті мойнына алып, мақсаты Ливаннан МНФ-ті шығару екенін мәлімдеді. Сол кездегі АҚШ қорғаныс министрі Каспар Вайнбергердің сөзіне сәйкес, бомбалауды кім жасағаны туралы мәлімет жоқ. Кейбір сарапшылар Хезболла мен Иранның рөлін атап көрсетіп, оны "басынан аяғына дейін ирандық операция" деп сипаттайды. Бомбалау кезінде Хезболланың бар болғандығы туралы бір пікірге келмейді. Бұл шабуылдар халықаралық бейбітшілік сақтау күштерінің Ливаннан шығуына әкелді, олар Палестина Азат ету ұйымының (ПАҰ) 1982 жылы Ливанға Израильдің басып кіруінен кейін орналасқан еді.

Уақыт шкаласы

6 маусым 1982 ж. – Израиль Ливанның оңтүстігінде әскери операция жүргізеді: «Галилея үшін бейбітшілік» операциясы. 23 тамыз 1982 ж. – Башир Джемайел Ливан президенті болып сайланды. 25 тамыз 1982 ж. – Шамамен 400 француз, 800 итальяндық әскер және 32-ші теңіз жаяу әскері бөлімінің (MAU) 800 теңізшісі Палестина Азат ету Ұйымының (ПАҰ) жасақтарын эвакуациялауды бақылау үшін бейбітшілік сақтау күштерінің құрамында Бейрутке орналастырылды. 10 қыркүйек 1982 ж. – ПАҰ Халықаралық күштердің (ХК) қорғауымен Бейруттен шығып кетті. Содан кейін АҚШ президенті 32-ші MAU-ға Бейруттен кетуге бұйрық берді. 14 қыркүйек 1982 ж. – Ливан президенті Башир Джемайел қаза тапты. 16-18 қыркүйек 1982 ж. – Сабра және Шатила трагедиясы орын алды. 19 қыркүйек 1982 ж. – Бейрут жағалауындағы USS John Rodgers эсминеці мен USS Virginia ядролық крейсері Бейрутке қарап тұрған Сук әл-Гарб қаласына Ливан армиясын қолдау үшін артиллериялық оқтармен шабуыл жасады, олар Сирия қолдауымен жүрген друздар жасақтары мен палестиналық жасақтардың шабуылына ұшыраған болатын. Шабуылды тоқтату үшін 300-ден астам 5 дюймдік снарядтар атылды. 20 қыркүйек 1982 ж. – Бейруттегі АҚШ елшісінің резиденциясы оққа түсті; екінші күні АҚШ әскери кемелері қарсы шабуыл операцияларын қайтадан жүргізді. 21 қыркүйек 1982 ж. – Башир Джемайелдің інісі Әмин Джемайел Ливан президенті болып сайланды. 29 қыркүйек 1982 ж. – 32-ші MAU Бейрутке қайта орналастырылды (негізінен БИА-да), онда 2200 француз және итальяндық ХК әскерлері бар еді. 30 қазан 1982 ж. – 32-ші MAU 24-ші MAU-мен алмастырылды. 15 ақпан 1983 ж. – 32-ші MAU, 22-ші MAU болып қайта аталды, 24-ші MAU-ды алмастыру үшін Ливанға оралды. 18 сәуір 1983 ж. – Бейруттегі АҚШ елшілігіне жасалған шабуыл салдарынан 63 адам қаза тапты, оның ішінде 17 американдық азамат болды. 17 мамыр 1983 ж. – 17 мамыр келісіміне қол қойылды. 30 мамыр 1983 ж. – 24-ші MAU 22-ші MAU-ды алмастырды.

Миссия

1982 жылдың 6 маусымында Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) «Галилея үшін бейбітшілік» операциясын бастап, Ливанға басып кірді. Мақсаты – Ливан мен Израильдегі Палестина Азаттық Ұйымы (ПАҰ) мен Сирия күштері арасында 40 шақырымдық буферлік аймақ құру еді. Израильдің басып кіруіне АҚШ жасырын қолдау көрсетті және АҚШ Израильге қару-жарақ және материалдық-техникалық жабдықтар түрінде ашық әскери көмек берді. АҚШ-тың Ливанға Израильдің басып кіруін қолдауы, сондай-ақ Ливан президенті Башир Жемайел мен Ливан қарулы күштеріне (ЛҚК) АҚШ-тың қолдауы көптеген адамды наразылыққа толы қылды. Башир Жемайел заңды түрде сайланған президент болғанымен, ол марониттік христиан және Израильдің жасырын байланысшысы еді. Бұл факторлар Ливанның мұсылман және друздар қауымдастықтарының наразылығын тудырды. Бұл ашуды оңшыл фалангистер, көбінесе маронит ливандық милициясы күшейтті, олар президент Жемайелмен тығыз байланыста болды. Фалангистердің милициясы Ливандағы мұсылман және друздар қауымдастықтарына қарсы көптеген қанды шабуылдар жасады және 1982 жылы Ливан күштерінің Палестина босқындар лагерьлері Сабра мен Шатилаға жасаған қырқындарын жасады, ал ИҚК қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, жай ғана бақылады. Фалангистердің Сабра мен Шатилаға жасаған шабуылдары 1982 жылдың 14 қыркүйегінде сайланған президент Башир Жемайелдің қазасына жауап ретінде жасалды. Баширдің інісі Амин Жемайел Ливан президенті болып сайланды және Амин марониттердің мүддесін қорғауды және ілгерілетуді жалғастырды. Бұл жағдайдың бәрі, британдық сыртқы тілші Роберт Фиск айтқандай, ливандық мұсылмандар арасында, әсіресе Батыс Бейрут шұңқырында тұратын шииттер арасында МНҚ-ға деген жағымсыз пікір тудырды. Ливан мұсылмандары МНҚ, әсіресе американдықтардың Ливанды басып алуға тырысқан маронит христиандарына әділетсіз қолдау көрсетіп отыр деп сенді. Осының салдарынан мұсылмандық фракциялар МНҚ бейбітшілік сақшыларына артиллериялық, минометтік және жеңіл қарудан атуды бастады. Бейбіт уақыттағы қақтығыс ережелеріне сәйкес, МНҚ бейбітшілік сақшылары – негізінен АҚШ және Франция күштері – өз бейтараптығын сақтау үшін күш қолдануды барынша шектеді. 1983 жылдың 23 қазанына дейін МНҚ-ның әрбір АҚШ теңізшісіне он ереженің орындалуы талап етілді: Постта, жылжымалы немесе жаяу патрульде жүрген кезде, қарудағы магазинде оқ болсын, құлпы жабық, қару қауіпсіз күйде, патронда оқ болмасын. Комиссияланған офицердің нұсқауы болмаса, немесе өзіңізді қорғау үшін дереу әрекет ету қажет болмаса, патронда оқ салмаңыз. Экипажға арналған қаруларға арналған оқ-дәрілерді қолжетімді, бірақ қаруға салмастан сақтаңыз. Қарулар әрдайым қауіпсіз күйде болуы керек. Өзіңізді қорғау үшін жергілікті күштерге көмек сұраңыз. Бас штабқа хабарлаңыз. Кез келген міндетті орындау үшін күшті барынша азайтыңыз. Міндетті орындау үшін күш қолдануды тоқтатыңыз. Егер сіз жаудан атыс естісеңіз, атыс көзіне бағыттаңыз. Мүмкін болса, достық снайперлерді пайдаланыңыз. Азаматтық мүлікті құрметтеңіз, достас күштерді қорғау үшін қажет болмаса, оған шабуыл жасамаңыз. Бейкүнә азаматтарды зиян келтірмейтіндей қорғаңыз. Қызыл Крест, Қызыл Жарты Ай сияқты танылған медициналық ұйымдарды құрметтеңіз және қорғаңыз. 1983 жылдың 23 қазанындағы таңда АҚШ теңізшілерінің штаб-пәтеріндегі периметр күзетшілері 1-3 ережелерді толық орындады және бомбалаушыны тежеуге немесе тоқтатуға жеткілікті жылдамдықпен ату мүмкіндігіне ие болмады (төмендегі «Бомбалау: 1983 жылдың 23 қазаны, жексенбі» бөлімін қараңыз). 1982 жылы Иран Ислам Республикасы Ливандағы Сирия бақылауындағы Бекаа аңғарында база құрды. Осы базадан Иранның Ислам революциялық гвардиясы (ИРГК) «Хезболланы Иранның өкілетті армиясы ретінде жұмыс істеу үшін құрды, қаржыландырды, оқытты және жарақтандырды». Кейбір сарапшылардың пікірінше, жаңадан құрылған Иран Ислам Республикасы бомбалық шабуылдарға тікелей қатысқан және оның шабуылдарды ұйымдастыруына себеп болған басты фактор – Американың Иран-Ирак соғысында Иракқа қолдау көрсетуі және Иракқа 2,5 миллиард долларлық сауда кредитін беруі, сонымен қатар Иранға қару-жарақ жеткізуді тоқтатуы болды. Бомбалауға бірнеше апта қалғанда Иран өз жауына қару-жарақ беру жазаға тартылуы мүмкін екенін ескертті. 1983 жылдың 26 қыркүйегінде «Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (ҰҚА) Иранның құпия қызметі, Ақпарат және қауіпсіздік министрлігінен (АҚМ) Дамаскідегі елшісі Әли Акбар Мохташемиге жіберілген дипломатиялық хабарламаны ұстады». Хабарламада елшіге «Америкалық теңізшілерге қарсы сенсациялық әрекет жасау» тапсырылды. 26 қыркүйектегі хабарлама теңізшілерге бомбалаудан кейін үш күн өткен 26 қазанға дейін жеткізілмеді. Иранның қатысуы туралы қазіргі кезде көпке белгілі мәліметтердің көп бөлігі, мысалы, Иранмен жабдықталған PETN, бомбалаушының аты-жөні және ұлты, 2003 жылғы сот процесінде ғана жарияланды, Питерсон және т.б. Ислам Республикасына қарсы сот процесі. Адмирал Джеймс «Эйс» Лион, АҚШ теңіз күштерінің зейнеткері, және ФБР-дің криминалистикалық жарылғыш заттарды зерттеушісі Дэнни А. Дефенбаудың куәлігі, сондай-ақ «Махмуд» (лақап аты) есімді Хезболла жеке тобының жауабы ерекше ашып айтты.

Оқиғалар

1983 жылғы 14 шілдеде Ливан қарулы күштерінің патрулі ливандық друздық әскерлерінің шабуылына ұшырады. 15-17 шілдеде ливандық әскерлер Бейрутте шииттік «Амаль» жасағымен мектептен шииттерді шығару мәселесіне байланысты қақтығысқа түсті. Сонымен бірге, Шуф аймағында Ливан қарулы күштері мен друздық жасақтар арасындағы шайқас күрт күшейді. 22 шілдеде Бейрут халықаралық әуежайы (BIA), АҚШ-тың 24-ші теңіз жаяу әскері-амфибиялық бөлімшесінің (24th MAU) штабы, друздық минометтер мен артиллериясымен атқыланды, нәтижесінде үш АҚШ теңізшісі жараланды және әуежай уақытша жабылды. Бұл оқиға Ливандағы шиит қауымы мен Израиль арасындағы қарым-қатынасты күрт шиеленістірді. Бұл өз кезегінде, АҚШ-пен де шиеленісті күшейтті.

Бомбалау: 1983 жылдың 23 қазанында

Сағат 06:22 шамасында 19 тонналық сары Mercedes Benz ашық борты бар жүк көлігі Бейрут халықаралық әуежайына келді. 1-ші батальон 8-ші теңіз жаяу әскерлері (BLT), подполковник Ларри Герлахтың басқаруымен, 24-ші теңіз экспедициялық күшінің (MAU) бағынышты бөлімшесі болды. Көлік, олар күткен су тасымалдайтын машина емес еді. Оның орнына, ол жарылғыш заттармен толтырылған, ұрланған жүк көлігі еді. Жүргізуші көлігін әскери базаға апаратын жолға бұрды. Ол тұраққа кіріп, оны айналып, жылдамдығын арттырып, тұрақ пен ғимаратты бөліп тұрған 2 метрлік биіктіктегі тікенек сымдарынан жасалған кедергіні бұзып өтті. Сымдар "біреудің бұтақтарды басып келе жатқандай" дыбыс шығарып жарылды. Содан кейін көлік екі күзет посттарының арасынан және периметрдегі тізбекті қоршаудың ашық есігінен өтіп, ғимараттың алдындағы күзет бекетін қиратып, 1-ші батальон 8-ші теңіз жаяу әскерлерінің (BLT) казармасы қызметін атқаратын ғимараттың вестибюліне соқтығысты. Қақпадағы күзетшілердің әрекеттеріне қатысты шектеулер болғандықтан, жүк көлігіне жылдам жауап беру қиынға соқты. Бомбалау күні күзетшілерге қаруларында оқ-дәрісі бар, құлпы жабық, қауіпсіз режимде және патронсыз қару ұстауға бұйрық берілді. Тек бір күзетші, ЛКл Эдди ДиФранко ғана патронды ұңғымаға салуға үлкерді. Бірақ сол кезде көлік ғимараттың кіреберісіне соқтығысып жатқан еді. Өзін-өзі құрбан еткен Иран азаматы Исмаил Аскари, кейіннен шамамен 12 000 фунт TNT-ге тең болатын жарылғыш заттарды жарылысқа келтірді. Компоненттерінің қарапайымдылығына және кең қолжетімділігіне қарамастан, газбен күшейтілген құрылғы өлімге әкелетін қару болуы мүмкін. Бұл құрылғылар жанар май-ауа немесе термобарикалық қаруларға ұқсас болды, бұл үлкен жарылыс пен зақымдануды түсіндіреді. Федералдық тергеу бюросының (ФБР) сараптамалық тергеуі бомбаның соншалықты күшті болғанын көрсетті, тіпті күзетшілер қақпа мен ғимараттың арасында көлікті тоқтатып алғанда да, ғимаратты құлатуы мүмкін еді. Өзін-өзі құрбан еткен бомбашы "Драккар" ғимаратына қарай жүк көлігімен келе жатқанда, француз парашютистері көлікке және оның жүргізушісіне атыс ашты. Бұл Францияның 1962 жылы Алжир соғысы аяқталғаннан бергі ең ауыр әскери шығыны болды.

Америка

Ұйымдастырылған құтқару жұмыстары бомбалаудан кейін үш минут ішінде бірден басталды және бірнеше күнге созылды. Бөлімнің техникалық қызметкерлері BLT ғимаратында орналасқан жоқ, олар бөлімнің көлік құралдары мен техникалық шеберханаларынан бұрғылау таяқтарын, факелдерді, домкраттарды және басқа да құрал-жабдықтарды жинап, құтқару операцияларын бастады. Осы арада, жауынгер-инженерлер мен жүк көліктерінің жүргізушілері өздерінің штаттық құралдарын, яғни жүк көліктерін және инженерлік техникаларын құтқару жұмыстарына жәрдемдесу үшін пайдалана бастады. 24-ші MAU медициналық қызметкерлері, әскери тіс дәрігерлері лейтенант Гил Бигелоу және лейтенант Джим Уэр, жараланғандарды сұрыптап, емдеу үшін екі медициналық пункт құрды. CH 46 тікұшақтары (Marine Medium Helicopter Squadron (HMM 162)) таңғы сағат 6:45-ке дейін әуеге көтерілді. АҚШ-тың 6-шы флотының жақын жердегі кемелерінен келген әскери дәрігерлер жараланғандарды емдеуге және медициналық эвакуациялауға көмектесу үшін жағаға түсті, сондай-ақ құтқару жұмысына ерікті түрде келген теңізшілер мен теңіз жаяу әскерлері де көмектесті. Ливандық, итальяндық, британдық және тіпті француз әскерлері, өздері де шығынға ұшырағандарына қарамастан, көмек көрсетті. Көптеген ливандық азаматтар құтқару жұмысына ерікті түрде қосылды. Айрықша маңызға ие болған ливандық құрылыс мердігері, Oger Liban фирмасының Рафик Харири, жақын маңдағы BIA құрылыс алаңдарынан ауыр құрылыс техникасын, мысалы, 40 тонналық P & H кран және т.б. ұсынды. Хариридің құрылыс техникасы сәуір айында АҚШ елшілігіне жасалған шабуылдан кейін қирағандарды тазалауға көмектескендей, казармадағы ауыр бетон сынықтарын көтеруге және жоюға өте қажет болды. Құтқарушылар кейде жаудың снайперлері мен артиллериялық атыстан қиындықтарға тап болған кезде, бірнеше теңізшілер BLT 1/8 бомбасынан аман қалғандарды қираған үйінділерден шығарып, тікұшақпен жағалауда орналасқан Iwo Jima-ға жеткізді. АҚШ Әскери-теңіз күштері, Әуе күштері және Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің медициналық эвакуациялық ұшақтары ауыр жарақат алғандарды Кипрдегі RAF Akrotiri ауруханасына және Батыс Германиядағы АҚШ және Германия ауруханаларына жеткізді. Аман қалғандардың бір бөлігі, соның ішінде подполковник Герлах, итальяндық MNF медициналық пунктына және Бейруттағы ливандық ауруханаларға жіберілді. Израильдің жараланғандарды Израильдегі ауруханаларға эвакуациялау туралы ұсынысы саяси жағдайға байланысты қабылданбады, тіпті Израиль ауруханаларының жоғары деңгейдегі көмек көрсеткені белгілі болғандықтан және Германиядағы ауруханалардан әлдеқайда жақын болғандықтан. 23 қазан күні, жексенбіде түскі уақытта, үйінділерден соңғы аман қалған адам шығарылды – ол лейтенант Дэнни Г. Уилер, BLT 1/8 лютерандық дін қызметкері еді. Басқа да адамдар жексенбі күні аман қалды, бірақ олар қираған үйінділерден шығарылғанға дейін жарақаттарына байланысты қайтыс болды. Сәрсенбі күні, зардап шеккен казармалардан көптеген денелер мен дене бөліктері табылды, ал құтқару жұмыстары жұма күні аяқталды. Бес күннен кейін ФБР тергеу үшін келді, ал теңізшілер өздерінің қызметтеріне оралды. 1983 жылғы 26 қазанда «Нью-Йорк Таймс» газеті анықталған қаза тапқандардың тізімін жариялады. Қорғаныс министрлігі де оқиғадан аман қалғандардың тізімін жариялады. Адамдарды дұрыс анықтамағандықтан және отбасы мүшелеріне жақындарының жағдайы туралы дұрыс емес ақпарат берілгендіктен, ақпарат қайта жарияланды. Арлингтон ұлттық зиратының 59-бөлімінде, барлық құрбандарға арналған ескерткіштердің бірінің жанында бомбалаудан қаза тапқан 21 американдық бейбітшіл адам жерленді.

Америка мен Франция жауаптары

АҚШ президенті Рональд Рейган осы шабуылды «өте жамандық» деп атады және Ливанда әскери күшін сақтап қалуге уәде берді. АҚШ қорғаныс министрі Каспар Вайнбергер Ливанда АҚШ теңіз жаяу әскерін орналастыруға қарсы жеке кеңес берген болатын. 1983 жылдың 24 қазанында Франция президенті Франсуа Миттеран және басқа да француз саяхатшылары француз және американдық бомбалау орындарына барып, жеке бас көңіл айтты. Бұл ресми сапар емес еді, президент Миттеран бірнеше сағат қана болды, бірақ ол «Біз қаламыз» деп мәлімдеді. Сапары барысында президент Миттеран американдық табыттардың әрқайсысына барып, қаза тапқан бейбітшілік сақтаушылардың әрқайсысына құрмет көрсету үшін қолмен крест жасады. 1983 жылдың 26 қазанында АҚШ вице-президенті Джордж Буш келді және БЛТ казармасының қираған қалдықтарын аралап көрді. Вице-президент Буш осы жерді аралап, АҚШ «террористтерге мойынсұнбайтынын» айтты. Шабуылға жауап ретінде Франция Бекаадағы Ислам революциялық гвардиясының (ИРГК) позицияларына қарсы әуе шабуылын жасады. Президент Рейган ұлттық қауіпсіздік командасын жинап, Ливанның Баалбегіндегі шейх Абдулла казармасын нысанаға алуды жоспарлады, онда Иранның Ислам революциялық гвардиясы (ИРКК) Хезболла жауынгерлерін оқытып жатыр деген күдік болды. Рейган мен Миттеран бомбалау жоспарланған лагерьке америкалық-француздық бірлескен әуе шабуылын да мақұлдады. АҚШ қорғаныс министрі Вайнбергер бұл операцияға қарсы шықты, себебі сол кезде Иранның шабуылға қатысы бар екені нақты белгілі болған жоқ. Бейруттағы АҚШ теңіз жаяу әскерінің бір бөлігі кемелерге көшірілді, олар нысанаға алынбады, бірақ қажет болған жағдайда Бейрутта жедел әрекет етуге дайын болады. Снайперлер мен артиллерия шабуылынан қорғану үшін әуежайда қалған теңізшілер жер астындағы бекіністерді, кеңестік блоктың CONEX контейнерлерін пайдаланып салды. Полковник Герагти өз бөлімінің шығындарын толықтыру үшін қосымша күш сұрады. Солтүстік Каролина штатындағы Camp Lejeune-де орналасқан және полковник Эдвин К. Келли басқарған екінші теңіз жаяу әскер дивизиясының әуе шабуылы батальоны (BLT 2/6) бомбалаудан кейін 36 сағаттан кем уақыт ішінде төрт C-141 көлігімен Бейрутке жіберілді. Келли лейтенанты ауыр жарақат алған 1/8 батальонының командирі Ларри Герлахты алмастырды. BLT 2/6 штабының барлық штабы мен қызмет көрсету және қару-жарақ компаниялары, сондай-ақ E (күшейтілген) компаниясымен бірге Бейрутке әуемен жеткізілді. Подполковник Келли өз бөлімінің атауын BLT 2/6-дан BLT 1/8-ге өзгертіп, BLT 1/8 аман қалғандарының рухын көтеруге көмектесті. BLT штабы әуежайдың батысындағы қоқыс полигонына көшірілді, ал A (күшейтілген) компаниясы университет кітапханасының позициясынан су үстіндегі резервтік күш ретіндегі кемелерге орналастырылды. 1983 жылдың 18 қарашасында 22-ші МАУ Бейрутке келді және 24-ші МАУ-ды алмастырды. 24-ші МАУ, подполковник Келли BLT 1/8 батальонына басшылық етумен, оқу және қайта жабдықтау үшін теңіз арқылы Лежун лагеріне оралды. Ақырында, АҚШ Бейрут теңіз жаяу әскерінің казармасын бомбалауға байланысты ешқандай маңызды және дереу жауап шабуылы жасалмайтыны белгілі болды, теңізден артиллериялық оқтар мен Друз және Сирия ракеталық және артиллериялық нысаналарын жоюға бағытталған әуе шабуылдарынан басқа. Нақты жауап шабуылы іске аспады, өйткені Ақ үй кеңесшілері арасында, әсіресе Мемлекеттік департаменттегі Джордж П. Шулц пен Қорғаныс министрлігінің Вайнбергері арасында келіспеушілік болды, сондай-ақ Иранның қатысы туралы дәлелдер сол кездегі жағдайға байланысты болды: шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алған Исламдық Джихад, Иранның өкілі ретінде әрекет ететін Хезболланың маңдайы болды, бұл Иранға сенуге болатын жоққа шығаруға мүмкіндік берді. 23 қазандағы бомбалаудан кейін, 28 қарашада АҚШ үкіметі «Нью-Джерси» Бейрут маңында тұрақты болады, бірақ экипажы ауыстырылатынын мәлімдеді. 14 желтоқсанда «Нью-Джерси» Бейрут маңындағы жау нысаналарына 16 дюймдік пулеметтерінен 11 снаряд атып жіберді. «Бұл 1969 жылы Вьетнамдағы әскери шебінен кейін әлемнің кез келген жерінде 16 дюймдік снарядтарды қолданудың алғашқы жағдайы болды». 1983 жылдың желтоқсан айында Джон Ф. Кеннеди және Тәуелсіздік ұрыс топтарының АҚШ ұшақтары Ливандағы сириялық нысаналарға шабуыл жасады, бірақ бұл сириялық ракеталық шабуылдарға жауап ретінде болды. Бұл шабуыл шииттік «Хезболла» ұйымының беделін арттырып, өсірді. «Хезболла» ресми түрде шабуылдарға қатысы жоқ екенін мәлімдеді, бірақ көптеген ливандықтар оны осы шабуылдарға қатысқан деп есептеді, өйткені олар «екі шейіт муджахидтің» құрметке лайық екенін айтты, олар «Вьетнамнан бері АҚШ әкімшілігінде жеңіліске ұшырады». «Хезболла» көптеген адамдар үшін «шет елдік оккупацияға қарсы қасиетті мұсылман күресінің алдыңғы шебі» болып көрінді. 1983 жылғы АҚШ Қорғаныс министрлігі комиссиясының есебінде ұлттық қауіпсіздік кеңесі «Американың Ливандағы мақсаттарына жетудің балама жолдарын» зерттеуі және қарастыруы ұсырылды, өйткені «дипломатиялық шешімдерге қарай прогресс баяулағанда» USMNF базасының қауіпсіздігі «нашарлайды». Комиссия терроризмге қарсы «әскери, саяси және дипломатиялық шаралардың» кең ауқымын әзірлеуді қарастыруды ұсынды. Терроризммен күресу үшін «доктрина, жоспарлау, ұйымдастыру, күш құрылымы, білім беру және оқыту» салаларында дайындық деңгейін арттыру қажет болды, ал USMNF сол кезде «террористтік қауіпке қарсы тұруға дайын емес», себебі «оқытудың, штабтың, ұйымдастырудың және қолдаудың» жетіспеушілігі болды. Амал қозғалысының басшысы Набих Берри, бұрын АҚШ араағайындығын қолдаған, АҚШ пен Франциядан Ливандан кетуін сұрады және осы елдерді ливандықтарға қарсы «жаппай қырғынды» жасауға тырысумен және шииттерге қарсы «расизм ахуалын» құрумен айыптады. Исламдық Джихад MNF-ке қарсы жаңа қауіп туралы хабарлады, егер MNF 1984 жылдың жаңа жылға дейін шығып кетпесе, «жер дірілдейтінін» уәделеді. 1984 жылдың 7 ақпанында президент Рейган теңіз жаяу әскерін Ливандан шығаруды бұйырды, бұл шабуылдан кейін Конгрестің миссияға қолдауының азаюына байланысты болды. 22-ші МАУ-дың BIA-дан шығуы 1984 жылдың 26 ақпанында сағат 12:37-де аяқталды. «Жақын жердегі Шуф тауларында Ливан армиясы мен друздардың жасақтары арасындағы шайқас теңіз жаяу әскерінің эвакуациясына шулы фон болды. Бір офицер: «Бұл келісім тоқтап бара жатыр» деді». 1984 жылдың 8 ақпанында «Нью-Джерси» Бейруттың шығысындағы Бекаадағы друздар мен сириялық позицияларына шабуыл жасады. Бұл Корей соғысынан бері ең ауыр жағалаулық бомбалау болды. Әуеден бағытталмаған бомбалау кемесі ізраилдік нысандар туралы ақпаратқа сүйенуге мәжбүр болды. «Тоғыз сағат ішінде «Нью-Джерси» 288 16 дюймдік снарядты атып шығарды, әрқайсысы Volkswagen Beetle сияқты салмаққа ие. Тоғыз сағат ішінде кеме Еуропалық театрдың барлық 16 дюймдік оқ-дәрілерінің 40 пайызын жұмсады [және] шектен тыс асыра сілтеуде» «Нью-Джерси» 18 ай бойы жиналған ашуын босатқандай болды. «Көптеген ливандықтар әлі де «ұшатын Volkswagen» деп аталатын, Шуфқа түскен үлкен снарядтарды есінде сақтайды». Сириялық және друздардың артиллериялық және ракеталық нысаналарын жойғаннан басқа, осы алып снарядтардың шамамен 30-ы Сирияның бас қолбасшылық постына түсті, Ливандағы аға офицерлерімен бірге Сирияның аға қолбасшысын өлтірді. АҚШ-тың үлгісін ұстанған, ақпан айының соңына дейін көпұлтты күштің қалған бөлігі, британдық, француздық және итальяндық әскерлері де шығарылды. Кемедегі 22-ші МАУ жасағы Бейрут маңындағы теңізде қалды, ал 100 адамдық жедел әрекет ету күші...

Қылмыскерлерді іздеу

Бұл шабуыл кезінде "Исламдық жихад" деп аталатын белгісіз топ шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды. АҚШ үкіметінде вице-президент Буш, Мемлекеттік хатшы Джордж Шульц және Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Роберт Макфарлейн, бұрын Рейганның Таяу Шығыстағы өкілі болған, Иран және/немесе Сирия бомбалаулар үшін жауапты деп есептеді. Бірнеше жылдық тергеуден кейін АҚШ үкіметі Иран мен Сирияның қолдауымен құрылған, кейін Хезболла деп аталатын ұйымның элементтері осы бомбалауларға, сондай-ақ сәуір айының басында Бейруттағы АҚШ елшілігінің бомбалауына жауапты деген қорытындыға келді. Хезболла атын жасыру үшін "Исламдық жихад" деген атты пайдаланғаны болжанып отыр. Хезболла 1985 жылы өзінің бар екенін жариялады. Осы орайда, президент Рейганның қорғаныс министрі Каспар Вайнбергердің сөзіне сүйенсек, "Біз әлі күнге дейін Бейрут әуежайындағы теңізшілер казармасын бомбалағандардың кім екенін нақты білмейміз, сол кезде де білмедік", – деді.

Бомбалаудан екі жыл өткен соң, АҚШ-тың үлкен қазылар алқасы Имад Мугнияны террористік қызметтері үшін жасырын түрде айыптады. Мугния ешқашан қолға түспеді, бірақ 2008 жылдың 12 ақпанында Сирияда автокөлік бомбасынан қаза тапты. Сарапшылар американдықтардың жауап бермеуі террористік ұйымдарды АҚШ нысаналарына қарсы тағы шабуылдар жасауға жігерлендірді деп санайды. Журналист Робин Райт The Washington Post және The New York Times газеттеріндегі мақалаларды келтіріп, ЦРУ-ның мәлімдемесін былай жеткізді: "Ливанның барлау қызметінің және басқа да шетелдік азаматтардың ЦРУ-да оқудан өткені рас, бірақ бұл біздің [ЦРУ] операциямыз емес, біз оны жоспарлаған да, білген де емеспіз". Райттың сөзіне қарағанда, "АҚШ-тың алаңдаған шенеуніктері Ливандағы жасырын оқу-жаттығу операциясын дереу тоқтатты".

Үйренген сабақтар

Казармадағы жарылыстан кейін көп ұзамай президент Рональд Рейган зейнеткер адмирал Роберт Л. Дж. Лонг басқаратын әскери фактілерді анықтау комиссиясын жарылысты тергеу үшін тағайындады. Комиссияның баяндамасы қауіпсіздікке қатысты кемшіліктер үшін жоғары әскери шенеуніктердің жауапты екенін және апатқа әскери басшылық тізбегі кінәлі екенін көрсетті. Егер казарма күзетшілері зарядталған қарумен қаруланған болса және жарылыс жасаған жүк көлігі оңай өтіп кеткен торапты сымнан гөрі мықты кедергіге тап болғанда, қаза болғандар саны көп еді деген ұсыныс жасалды. Комиссия сондай-ақ, АҚШ командирлері арасындағы "басым көзқарас" Сук әл Гарбтағы мұсылмандарға жасалған теңіз күштерінің оқшалауы мен жүк көлігімен жасалған жарылыс арасында тікелей байланыс бар екенін атап өтті. Жарылыстан кейін және көтерілісшілердің қарапайым жүк көлігі немесе фургонмен үлкен күшті қаруды жеткізе алатынын түсінгеннен кейін, АҚШ және басқа да елдердегі маңызды мемлекеттік нысандардың төңірегінде қорғаныш кедергілері (болардтар) орнатылуы кең таралды, әсіресе шетелде орналасқан батыс азаматтық нысандарда. 2009 жылы "Foreign Policy" журналында жарияланған "Сабақ алынбады" деген мақала АҚШ-тың Ливан азаматтық соғысына әскери араласуы танымал тарихта азайтты немесе назардан тыс қалдырылды деп мәлімдейді, демек, сабақ алынбады, және Ливаннан алынған сабақтар АҚШ әскери түрде басқа да елдерге аралассан "алынбады".

Иранға қарсы азаматтық іс

2001 жылдың 3 қазаны мен 28 желтоқсанында 241 американдық бейбітшілік сақшысының қаза болуынан зардап шеккен отбасылары мен бірнеше жарақат алған аман қалғандар АҚШ-тың Колумбия округінің аудандық сотында Иран Ислам Республикасына және Ақпарат және қауіпсіздік министрлігіне (MOIS) қарсы азаматтық шағымдануға жүгінді. Отбасылар мен аман қалғандар өздерінің жеке шағымдарында Иранның шабуылға жауапты екенін мойындау және мемлекеттік деңгейде ұйымдастырылған терроризм актісінен туындаған заңсыз өлім, дене күші қолдану, шабуыл жасау және әдейі сезімталдықпен эмоционалдық зиян келтіру бойынша өтемақы (компенсациялық және жазалық) және басқа да заң талаптары арқылы көмек сұрады. Бірақ Иран бұл шағымдарға жауап бермеді. Ламберт соттың Шетелдік мемлекеттік иммунитет туралы заңға сәйкес айыпталушыларға қатысты юрисдикциялық құқығы бар екенін, «Хезболла» Иран үкіметінің қолдауымен құрылған және 1983 жылы Иранға толық тәуелді болғанын, ал «Хезболла» шабуылды MOIS агенттерімен бірлесіп жүргізгенін мәлімдеді. Құрбандар отбасыларының адвокаты жаңа мәліметтерді анықтады, соның ішінде АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі Тегерандағы ирандық барлау бас штабынан Дамаскідегі Иран елшісі Ходжат ол-Ислам Әли Акбар Мохташемиге жіберілген хабарды ұстап алғанын білдірді. АҚШ аудандық сотының төрағасы Ройс Ламберт бұл хабарды былай түсіндірді: «Хабарда Иран елшісіне террористік ұйымның жетекшісі Хусейн Мусавимен байланысып, оған «Америка Құрама Штаттарының теңіз жаяу әскеріне қарсы көзге түсетін әрекет жасауды» тапсыру туралы нұсқау берілген». Мусавидің «Исламдық Амалы» «Амаль» қозғалысының бөлігі және «Хезболланың» бастапқы құрамының дербес бөлігі болды. Мұхаммед Сахими мәлімдегендей, АҚШ-тың жоғары лауазымды шенеуніктері бұл хабарды басқаша түсіндірді, бұл оларды Иранға қарсы жауап шараларын қабылдаудан тоқтатты. 2016 жылдың сәуір айында АҚШ Жоғарғы Соты Иранның Орталық банкінің АҚШ-та сақталған тоңдырылған активтерін құрбандардың отбасыларына өтемақы төлеу үшін пайдалануға болатыны туралы шешім қабылдады.

Моссадтың қастандық теориясы

Бұрынғы Моссад агенті Виктор Островский 1990 жылы жазған "Алдау жолымен" атты кітабында Моссадтың бомбалаудың нақты уақыты мен орнын білгенімен, америкалықтарға тек жалпы ақпарат бергенін, ал бұл ақпараттың ешқандай құндылығы болмағанын айтқан. Островскийдің сөзінше, Моссадтың сол кездегі басшысы Нахум Адмони Моссадтың міндеті американдықтардың емес, Израильдің мүдделерін қорғау болғандықтан, американдықтарға нақты мәліметтерді беруден бас тартқан. Адмони шабуыл туралы бұрыннан білгенін жоққа шығарды. Бенни Моррис Островскийдің кітабына жазған рецензиясында Островскийтің "іс жөніндегі қызметкер болып жұмыс істегені аз ғана уақыт болды, тіпті жұмыстан шығарылғанға дейін; агенттіктегі (қысқа) уақытының көп бөлігі стажер ретінде өтті" деп жазды. Ол бөлімделудің салдарынан "ол қазіргі Моссад операциялары туралы көп білмеді және білмейтін, тіпті операциялық тарих туралы да білмейтін" деді. Бенни Моррис казармаға қатысты мәлімдеменің "кереметсіз" екенін және Островскийдің "жасанды" әңгімелерінің бірі екенін, олардың "көп бөлігі ойдан шығарылған" деп жазды.

Ескерткіштер мен еске алу

Бейрут мемориалы теңізшілер корпусының Лежун базасында орнатылды және шабуыл құрбандарына арналған жыл сайынғы еске алу шараларының орны ретінде пайдаланылды. Сонымен қатар, Солтүстік Каролина штатының Джексонвилл қаласындағы USO-да Бейрут мемориалдық бөлмесі құрылды. Қарулы күштердің діни қызметкерлер орталығы, АҚШ армиясы, теңіз күштері және әуе күштері үшін діни қызметкерлер корпусын даярлайтын Форт Джексон, Колумбия, Оңтүстік Каролинадағы оқу орны, Бейрут казармасының шіркеуінен жартылай қираған белгіні сақтап, шабуылда қаза болғандардың естелігі ретінде пайдаланады. Шабуыл кезінде болған теңіз күштерінің діни қызметкерлерінің бірі раввин Арнольд Резникоффтың айтуынша: "Құран-құран арасында біз "Бейбітшілікті сақтау шіркеуі" үшін жасаған фанера тақтаны таптық. Діни қызметкерлер корпусының мөрі қолмен боялған, оның үстінде "Бейбітшілікті сақтау" деген сөздер, ал астында "Шіркеу" деген сөз жазылған. Қазір "Бейбітшілікті сақтау" деген жазу оқылды, бірақ тақтаның төменгі бөлігі қирап, тек бірнеше күйген және сынып қалған ағаш бөліктері қалды. Бейбітшілік идеясы – жоғарыда, соғыстың шындығы – төменде". Арлингтон ұлттық зиратында шабуыл құрбандарының естелігі ретінде ливандық кедр ағашы отырғызылды. Ағаштың алдына орнатылған тақташада: "Бейрут шабуылында қаза тапқан американдықтар мен әлемдегі терроризм құрбандарының естелігі үшін Ливанның осы кедр ағашы өсіп жатыр" деп жазылған. 2008 жылы Вирджиния штатының Квантико қаласындағы Ұлттық теңіз корпусы мұражайы шабуыл мен оның құрбандарын еске алу үшін көрме ашты. Шабуылға арналған бір ескерткіш АҚШ-тан тыс жерде орналасқан, онда шабуыл кезінде Хайфа, Израильдегі USO директоры болған Гилла Герзон, шабуылда қаза болған әрбір АҚШ әскери қызметшісі үшін бір-бірден 241 зәйтүн ағашы бар ескерткіш паркін құруды ұйымдастырды. Ағаштар Бейрутке қарайтын Кармел тауындағы жол бойындағы көпірге алып барады. 2004 жылы Иранның "Жаһандық ислам науқанының шейіттерін еске алу комитеті" атты ұйымы 1983 жылғы жарылыстар мен оның "шейіттерін" еске алу үшін Тегерандағы Бехешт-э-Захра зиратында ескерткіш орнатқаны хабарланды. Бейрут ардагерлері мен олардың отбасы мүшелері АҚШ пошта қызметі мен Азаматтардың маркалық кеңес комитетін шабуыл құрбандарын еске алу үшін марка жасауға көндіруге тырысуда, бірақ ұсыныс әлі мақұлданбаған. Осы уақыт аралығында Бейрут ардагерлері "PC Postage" коммерциялық өндірісіндегі Бейрут мемориалының жеке сатушы маркасын ("Олар бейбітшілікпен келді" деген сөздермен немесе одан тыс) жасады, ол АҚШ пошта қызметімен пошта таңбасы ретінде пайдалануға бекітілген.