Кіріспе

Чилидің көпұлтты әуе компаниясы

LATAM Airlines (бұрын LAN Chile деп аталған) – Чилидің Сантьяго қаласында орналасқан көпұлтты әуе компаниясы және Латын Америкасындағы ең ірі әуе компаниясы холдингі LATAM Airlines Group-тың негізін қалаушыларының бірі. Оның негізгі хабы – Сантьягодағы Артуро Мерино Бенитес халықаралық әуежайы, ал Сан-Паулу, Лима, Богота, Кито, Гуаякиль және Асунсьон қалаларында қосалқы хабтары бар. LAN 1990-шы жылдарға дейін Чилидің ұлттық тасымалдаушысы болды; ол Чили, Эквадор және Перудегі басым әуе компаниясы, ал жергілікті еншілес компаниялары арқылы Колумбиядағы екінші ірі тасымалдаушы. LATAM Латын Америкасы, Солтүстік Америка, Кариб теңізі, Океания, Азия және Еуропаға қызмет көрсететін Латын Америкасының ең ірі әуе компаниясы. Бұл тасымалдаушы 2000 жылдан 2020 жылға дейін Oneworld әуе альянсының мүшесі болды. LATAM Airlines Group 2012 жылдың 22 маусымында LAN бразилиялық TAM Linhas Aéreas әуе компаниясын сатып алғаннан кейін құрылды. 2015 жылдың тамызында екі әуе компаниясының да LATAM деп қайта брендтелетіні және 2018 жылға дейін барлық ұшақтарға бір түс схемасы қолданылатыны туралы хабарланды. Қазіргі уақытта LATAM Chile және LATAM Brasil LATAM Airlines Group бас компаниясының астында жеке компаниялар ретінде жұмыс істеуді жалғастыруда. LATAM Airlines Group қазіргі уақытта Латын Америкасындағы ең ірі әуе компаниясы болып табылады.

Алғашқы жылдар

Авиакомпания Чили әуе күштерінің коммодоры Артуро Мерино Бенитес (Сантьяго халықаралық әуежайы оның есімімен аталады) құрды және 1929 жылғы 5 наурызда президент Карлос Ибанес дель Кампо үкіметі кезінде Línea Aeropostal Santiago Arica (ағылш. Postal Air Line Santiago Arica) ретінде жұмысын бастады. 1932 жылы Línea Aérea Nacional de Chile (ағылш. National Air Line of Chile) деп қайта аталды және LAN Chile аббревиатурасын коммерциялық атауы ретінде пайдаланды. LAN Chile-дің алғашқы паркі де Хавилленд Мотт ұшақтарынан тұрды. Мерино Бенитес Чили тасымалдаушыларының ішкі бағыттардағы эксклюзивтігін қорғады, бұл көптеген Латын Америка елдерінен өзгеше, олар АҚШ-тағы Panagra компаниясына ішкі рейстерге оңай рұқсат берді, мұны Чарльз Линдбергтің Атлантиканы кесіп өтуінен кейін насихат әсер етті. Осы себепті АҚШ-та жасалған ұшақтарды LAN паркіне Екінші дүниежүзілік соғыстың басына дейін қосу қиын болды. 1936 жылы 2 француздық Potez 560 ұшағы сатып алынды, ал 1938 жылы 4 неміс Junkers Ju 86B ұшағы паркіне қосылды. Сол жылы Lloyd Aéreo Boliviano және Перудің Faucett әуе компанияларымен ынтымақтастық туралы келісім жасалды. Lufthansa компаниясымен Еуропа мен Американың Атлантикалық жағалауына және одан рейстер жасау туралы келісімге қол қойылды. 1954 жылғы желтоқсан айында LAN Chile өзінің алғашқы коммерциялық рейсін Перудің Лима қаласына жасады. 1956 жылғы 22 желтоқсанда LAN Chile Douglas DC 6B әуе кемесі Антарктика үстінен алғашқы коммерциялық рейсті жүзеге асырды. Содан бері LAN DC 6 паркінің барлық ұшақтарының фюзеляжына 1958 жылы Майами халықаралық әуежайына алғашқы коммерциялық рейсін жасаған кезде Primeros sobre la Antártica ("Антарктика үстіндегі біріншілер") деп жазылды. LAN Chile 1963 жылы реактивтік эраға енді, үш француздық Sud Aviation Caravelle VI R ұшағын сатып алды, олар бастапқыда Майами, Гуаякиль, Лима, Панама қалаларына және Чилиде Пунта-Аренас, Пуэрто-Монт және Антофагаста қалаларына ұшты. 1966 жылы LAN Chile өзінің алғашқы Boeing 707 ұшағын Lufthansa компаниясынан сатып алды, Лима-Сантьяго бағытында ұшу құқығына алмастырды. Осы ұшақ моделімен компания АҚШ, Океания және Еуропаға жаңа ұзақ қашықтыққа ұшатын бағыттарды ашты. LAN Chile 1967 жылғы 15 сәуірде Сантьяго – Джон Ф. Кеннеди халықаралық әуежайы және Сантьяго – Пасха аралы бағыттарын 8 сәуірде ашты. 1967 жылғы қазанда LAN Chile Sud Aviation Caravelle әуе кемесі Лимадағы Хорхе Чавес халықаралық әуежайында Оңтүстік Америкада алғашқы ILS қондыруын жасады. 1968 жылғы 16 қаңтарда Сантьяго – Пасха аралы рейсі Дуглас DC 6B ұшағымен Таитидегі Папеите Фааа халықаралық әуежайына дейін ұзартылды. Кейін авиакомпания 1970 жылғы сәуір айында Сантьяго – Пасха аралы – Папеите, Таити бағытында Boeing 707 реактивтік рейсін ұсынды. 1974 жылғы 4 қыркүйекте бұл бағыт Фиджиге дейін ұзартылды. 1969 жылы LAN Chile өзінің бағыттарын Рио-де-Жанейро, Асунсьон және Кали қалаларына жаңа Boeing 727 ұшақтарымен кеңейтті. Сантьягоның өсіп келе жатқан мегаполисімен байланысты шектеулер және ішкі және халықаралық рейстерді қауіпсіз қабылдай алатын заманауи әуежай инфрақұрылымының қажеттілігі Чили астанасының басты әуежайын Сантьягоның тығыз орналасқан оңтүстік-батыс аймағындағы Лос-Серрильостан солтүстік-батыс аймағына көшіруді талап етті. Осы себепті 1961-1967 жылдар аралығында Пудахюелдегі Сантьяго халықаралық әуежайы салынды және 1970 жылы LAN Chile рейстерін осы жаңа әуежайға толық көшірді. 1974 жылғы 10 ақпанда капитан Хорхе Джарпа Рейес басқарған LAN Chile Boeing 707 Оңтүстік Америка (Пунта Аренас әуежайы) мен Австралия (Сидней Кингсфорд Смит әуежайы) арасында тоқтамайтын әлемдегі алғашқы транспалярлық рейсті жүзеге асырды. 1980 жылы компания өзінің Boeing 727 ұшақтарын ішкі бағыттарда Boeing 737 200 ұшақтарымен ауыстырды. Сондай-ақ, LAN Chile-дің алғашқы кең корпусты ұшақтары McDonnell Douglas DC 10 30s Лос-Анджелес, Майами және Нью-Йорк бағыттарында пайдалану үшін қосылды. Сол жылы техникалық қызмет көрсету орталықтары Лос-Серрильостан Артуро Мерино Бенитес әуежайына көшірілді. 1985 жылы LAN Chile бүкіл әлем бойынша Cruceros del Aire ("Әуе саяхаттары") деп аталатын ұшу бағдарламасын іске қосты, Латын Америкасындағы алғашқы және бірегей бағдарлама. Бастапқы нұсқасында жылына екі рет (26 сәуір және 26 қыркүйек) "Үш мұхит" деп аталатын Boeing 707 ұшағымен Атлант, Үнді және Оңтүстік Тынық мұхиттарын кесіп өтіп, 18 түрлі жерге баратын рейстер қамтылды. Ұшақ осы рейстерге арнайы дайындалған. Бірінші сыныпта 80 орындық болғандықтан, жолаушыларға жайлылық сыйлайтын кең орынға ие болды. Африка, Азия және Океанияның негізгі қалаларын аралап, 31 күндік сапарға 800 турист таңдалды. Мұндай рейстер 1989 жылға дейін "Дүние айналысы", "Үш мұхит", "Үш континент", "Жерорта теңізі", "Шығыс-Батыс Қытай" сияқты әртүрлі аттармен таныстырылды. 1986 жылғы маусымда Boeing 767 200ER ұшақтары DC 10 паркін ауыстырды және Монреаль-Мирабель халықаралық әуежайына жаңа бағыт ашылды. 1988 жылы LAN Chile Сантьяго әуежайында техникалық қызмет көрсету орталығының құрылысын бастады және жазғы маусымда АҚШ рейстері үшін Aer Lingus компаниясынан жалға алынған Boeing 747 100 ұшағын паркіне қосты.

Жекешелендіру және халықаралықласу

1989 жылдың қыркүйегінде Чили үкіметі тасымалдаушыны жекешелендірді, компанияның көпшілік үлесін Icarosan және Scandinavian Airlines (49%) компаниясына сатты, олар бірнеше жылдан кейін жергілікті инвесторларға өз үлесін сатты. 1994 жылдан бері негізгі акционерлер Куэто отбасы және бизнесмен Себастьян Пиньера (2010 жылға дейін) болды, ол Чили Республикасының Президенті лауазымына кіріскен кезде өз акцияларын сатты. Чилидің антимонополиялық органының мақұлдауы 1995 жылдың 11 тамызында елдің екінші ірі әуе компаниясы Ladeco-ны сатып алуға мүмкіндік берді. 1998 жылдың қазанында LAN Chile өзінің жүк тасымалдаушы Fast Air Carrier компаниясын Ladeco компаниясымен біріктіріп, LAN Express компаниясын құрды. 1998 жылы LAN Airlines Lufthansa компаниясымен LLTT (Lufthansa LAN Technical Training S. A.) құрды, мақсаты Латын Америкасындағы ұшақтарды техникалық қызмет көрсету бойынша оқу қажеттіліктерін қанағаттандыру болды. LLTT Артюро Мерино Бенитес әуежайындағы LAN ангарларында орналасқан. LLTT Латын Америкасындағы A320 техникалық қызмет көрсету симуляторы (CMOS) бойынша оқытуды ұсынатын жалғыз компания. 2000 жылы LAN Cargo Майами халықаралық әуежайында ірі операциялық база ашты және қазіргі уақытта онда өзінің ең ірі жүк орталықтарының бірі жұмыс істейді. 2002 жылы LAN Chile LAN Perú және LAN Ecuador арқылы халықаралық деңгейде кеңею процесін бастады. 2004 жылдың наурыз айында LAN Chile және оның еншілес компаниялары LAN Perú, LAN Ecuador, LAN Dominicana және LAN Express бірегей LAN бренді мен корпоративтік стилінде біріктірілді, бұл брендтердегі әр әуе компаниясының елінің атын жойды. 2004 жылдың 17 маусымында LAN Chile өзінің ресми атын LAN Airlines деп өзгертті (ол Latin American Network Airlines дегенді білдіреді, тіпті әуе компаниясы LAN енді аббревиатура емес деп мәлімдесе де) бұл қайта брендинг және халықаралық кеңею процесінің бөлігі ретінде жасалды; алайда, 1929 жылы құрылған кезде LAN бастапқыда "Línea Aérea Nacional" (Ұлттық әуе компаниясы) дегенді білдірген. 2005 жылдың наурызында LAN Аргентинада LAN Argentina еншілес компаниясын ашты және Буэнос-Айрестен ұлттық және халықаралық рейстерді жүзеге асырады, сонымен қатар Aerolíneas Argentinas және Austral компанияларынан кейінгі үшінші ірі жергілікті оператор болып табылады. Бұл еншілес компания да LAN брендімен жұмыс істейді. 2006 жылдың 1 тамызынан бастап LAN бірінші және бизнес-класс қызметтерін Premium Business деп аталатын бір классқа біріктірді. 2010 жылдың 28 қазанында LAN Колумбияның екінші ірі әуе компаниясы AIRES-тің 98% акцияларын сатып алды. 2011 жылдың 3 желтоқсанында AIRES LAN Colombia ретінде бірыңғай LAN корпоративтік стилінде жұмыс істей бастады. 2016 жылдың 5 мамырынан бастап LAN LATAM Airlines ретінде жұмыс істейді. Авиакомпания 2017 жылы көптеген бағыттарды ашты, олардың бірі оның тарихындағы ең ұзақ рейс болды: Сантьяго – Мельбурн, ол сол жылдың 5 қазанында жұмыс істей бастады.

LATAM Airlines тобы

2010 жылдың 13 тамызында LAN Airlines бразилиялық TAM Linhas Aéreas әуе компаниясымен бірігу туралы міндеттемесіз келісімге қол қойды, нәтижесінде LATAM Airlines Group құрылды. Бірігу 2012 жылдың 22 маусымында аяқталды. Бірігуден кейін LATAM авиакомпаниясымен орындалатын рейстерде "LAN CHILE" шақыру белгісін, сондай-ақ IATA және ICAO идентификацияларын пайдалана берді. 2018 жылдың бірінші жартысында әуе компаниясы Boeing 787 Dreamliner паркіндегі Rolls Royce қозғалтқыштарының салдарынан қиындықтарға тап болды, 2018 жылдың ақпанынан бері кем дегенде алты ұшақ тоқтатылды. 2018 жылдың сәуір айында олардың ішкі еншілес компаниясы LATAM Express ірі жұмысшылар ереуіліне ұшырады. Бұл авиакомпанияға айтарлықтай экономикалық залал келтірді. Содан кейін сол жылы олар жағдайды жақсарта бастады және 2019 жылға қарай 787 ұшақтарын қайта жеткізуге үміттенді, ол сол жылдың қараша айында CC BGO арқылы қайта басталды.

Корпоративтік істер

Авиакомпанияның штаб-пәтері Сантьяго провинциясының Лас-Кондес қаласындағы 5711 Avenida Presidente Riesco ғимаратының 20-шы қабатында орналасқан. Бұрын штаб-пәтері Чилидің Сантьяго қаласының орталық бөлігіндегі Estado 10 мекенжайында болған.

Баратын жерлері

LATAM 16 елдегі 30 халықаралық бағыт және Чилидегі 17 ішкі бағытпен қызмет етеді. Airbus A320 және Airbus A321 ұшақтарының жеткізілуімен Оңтүстік Америкада жаңа бағыттар ашылады; Панама, Сан-Хосе-де-Коста-Рика, Куритиба, Асунсьон, Манаус, Росарио, Куско және тағы да басқалары қарастырылып жатыр. LATAM Чили Оңтүстік Америкаға саяхаттайтын серфингшілер үшін қосымша багаж ақысы алынбайтын саясатының арқасында танымал болды. Алайда, 2016 жылдың 19 желтоқсанынан бастап саясат өзгертіліп, үш дескені сақтай алатын серфинг тасымалдағышы үшін бір бағытқа 200 АҚШ доллары алынатын болды. 2017 жылдың 5 қазанында LATAM Сантьяго мен Мельбурн арасындағы тікелей рейсін ашты, ол батысқа қарай 15 сағатқа созылады. Қазіргі уақытта бұл ең оңтүстік коммерциялық рейстік бағыт. Рейстің үлкен шеңбері Антарктика құрлығынан шамамен 800 км қашықтықта Антарктика аймағынан оңтүстікке өтеді. Рейс нөмірлері LA805 (батысқа қарай) және LA804 (шығысқа қарай). 2017 жылдың қарашасында компания Азияға тікелей әуе қатынасын ашуды жариялады. Бұл бағыт Чилидің Сантьяго қаласынан Сао-Паулу қаласында аялдап, содан кейін Тель-Авивке (Израиль) тікелей ұшатын рейспен жүзеге асырылды. Рейстер 2018 жылдың желтоқсанынан бастап 2020 жылға дейін аптасына үш рет компанияның Boeing 787 ұшағымен орындалды. Бұл Оңтүстік Америка компаниясының Оңтүстік Америкадан Азияға ашқан екінші әуе жолы болды.

Әскери флоттың дамуы

LAN компаниясы Airbus A318 ұшақтарындағы Pratt & Whitney PW6000 қозғалтқышының алғашқы тапсырыс берушісі болды. Оның Airbus A319 және Airbus A320 ұшақтары IAE V2500 немесе CFM56 қозғалтқыштарымен жабдықталған. LATAM компаниясы Boeing 767 ұшақтарын күрделі жөндеуден өткізіп, оларға 180 градусқа дейін еңкейтін Premium Business класындағы жатақ орындықтары және сұраныс бойынша контенті бар жаңа сенсорлық жеке теледидарлар сияқты жаңа мүмкіндіктер қосты. 2008 жылдың мамыр айында LAN Chile өзінің соңғы 737 ұшағын қызметтен шығарып, оны Airbus A320 ұшақтарымен алмастырды. A320 отбасылық ұшақтары мен Boeing 767 ұшақтарынан басқа, LATAM компаниясы Boeing 787 ұшақтарын Аукленд, Сидней және таңдалған еуропалық бағыттарға ұшу үшін сатып алды, бұл 2015 жылдың сәуірінде парктен шығарылған Airbus A340 300 ұшақтарын алмастырды. 2011 жылы LAN Chile 10 A318 ұшағына тапсырыс берді, бірақ оларды Avianca Brasil компаниясына сатты, A320 отбасынан тағы 128 ұшақ және бір A340-300 ұшағын сатып алу үшін. Сол жылы авиакомпания Airbus A320 және жаңа Airbus A321 ұшақтарына қосымша тапсырыс берді. LATAM Chile компаниясы A320 паркі үшін Sharklets-тің Америкадағы алғашқы тапсырыс берушісі болды. 2012 жылы LAN Chile Америкада Boeing 787 Dreamliner ұшағының алғашқы тапсырыс берушісі атанды. 2014 жылдың 23 қарашасында авиакомпания өзінің алғашқы Airbus A321 ұшағын алды, ол содан бері компанияның ішкі бағыттардағы флагмандық ұшағы болып табылады. 2015 жылдың 17 сәуірінде авиакомпания паркінен Airbus A340 300 ұшағын ресми түрде шығарды, соңғысы CC CQA тіркеу нөміріне ие болды. 2017 жылдың желтоқсанында авиакомпания өзінің алғашқы Airbus A320neo ұшағын алды. Бірақ бірнеше айдан кейін Pratt & Whitney PW1000G қозғалтқыштарындағы мәселелерге байланысты олар уақытша тоқтатылды. 2018 жылы LATAM A320neo және Boeing 787 ұшақтарының тоқтатылуынан туындаған көптеген қиындықтарға тап болды. Кейін сол жылы компания олардан арыла бастады. 2021 жылы LATAM Norwegian Air Shuttle авиакомпаниясы үшін бұрын пайдаланылған төрт Boeing 787 9 ұшағын сатып алды, олар 2022 жылдың соңында пайдалануға берілді.

Апаттар мен оқиғалар

1961 жылғы 3 сәуірде LAN Chile Flight 621 рейсі, CC CLD тіркелген Дуглас C 47A, Темүко әуежайынан (қазіргі Maquehue әуежайы, кейін La Araucania әуежайы) Сантьягоға бағытталған ішкі жолаушылар рейсі кезінде, Чилидегі Ла Готера төбесінің жанындағы тау беткейіне ауа райының нашарлауына байланысты ұшып түсті. Бортта Чилидің "C.D. Green Cross" футбол клубының көптеген мүшелері болды. Ұшақтың экипажының төрт мүшесі мен 20 жолаушысы қаза тапты. 1965 жылғы 6 ақпанда Сантьягодан Аргентинаның Эзеиза қаласына 107 рейсімен ұшып бара жатқан Дуглас DC 6 ұшағы, Анды тауларының Лас-Мелосас аймағындағы Сан-Хосе жанартауының маңында ұшып кеткеннен кейін қысқа уақыттан соң тауға шағылысты. Ұшақтағы 87 жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты, бұл 2012 жылғы деректер бойынша Чилидегі ең ірі авиа апат саналады. 1969 жылғы 28 сәуірде LAN Chile 160 рейсі Чилидің Колина қаласындағы ұшу-қону жолағына жетпей апатқа ұшырады. Апат кезінде 60 жолаушы мен экипаж мүшесінің ешқайсысы зардап шекпеді. 1969 жылғы 5 желтоқсанда Дуглас C 47A, тіркелген нөмірі CC CBY, Пуэрто-Монт қаласындағы El Tepual әуежайынан ұшып шыққаннан кейін қысқа уақыттан соң апатқа ұшырады. Ұшақ жүк тасымалдаумен айналысқан, бортындағы үш адам аман қалды. 1972 жылғы 25 мамырда Боинг 727 100, тіркелген нөмірі CC CAG, бортындағы құбырлық бомба жарылғаннан кейін Сэр Дональд Сангстер халықаралық әуежайына шұғыл түрде қонды. Ұшақ Токумен халықаралық әуежайынан Майами халықаралық әуежайына жолаушылар рейсін жүзеге асырып жатқан, қаза болғандар мен жарақат алғандар жоқ. 1978 жылғы 3 тамызда Боинг 707, тіркелген нөмірі CC CCX, қалың тұманды күйде Ministro Pistarini халықаралық әуежайына жақындағанда, ұшу-қону жолағынан 2500 метр және жолақ ортасынан 300 метр қашықтықта ағаштарға соқты. Ұшақтағы 63 адамның барлығы апаттан аман қалды. 1987 жылғы 4 тамызда Боинг 737-200, Эль-Лоа әуежайына жақындап келе жатып, 27-ші ұшу-қону жолағының ауытқуынан аз жерге қонды. Ұшақтың алдыңғы тірегі құлап, ұшақ екі бөлікке бөлінді. 30 минуттан кейін өрт шығып, ұшақ толығымен өрттен жанып кетті. Құрылыс жұмыстарына байланысты ұшу-қону жолағы 880 метрге ығыстырылған. Бір адам қаза тапты. 1991 жылғы 19 ақпанда LAN Chile 1069 рейсімен, BAe 146-200 ұшағы Чилидің оңтүстігіндегі Пуэрто-Уильямс қаласына қонған кезде ұшу-қону жолағын басып, жақын маңдағы суға батып кетті. Борттағы 73 адамның 20-сы қаза тапты. 2013 жылғы 18 мамырда Окленд әуежайынан Сиднейге бағытталған Airbus A340 ұшағы ұшу-қону жолағының ортасы деп саналған жерге тізімделді. Бірақ ол шындығында ұшу-қону жолағының шетіндегі шамдар болды және экипаж оны байқамай ұшып кетті. Зақымды ұшу-қону жолағын тексеру кезінде ғана анықтады. 2022 жылғы 26 қазанда LATAM Chile 1325 рейсі, Airbus A320 214, Silvio Pettirossi халықаралық әуежайына жақындаған кезде нөсер жаңбырға тап болды. Ұшақтың мұрының қорғаныс қаптамасының көп бөлігі жойылды, жел әйнегі зақымдалып, екі қозғалтқышы да істен шықты, нәтижесінде ауалық турбинасы іске қосылды. Ұшақ Асунсьонға шұғыл түрде қонды, зардап шеккендер жоқ. 2022 жылғы 18 қарашада LATAM Perú 2213 рейсі, LATAM Chile компаниясы басқаратын Airbus A320 271N, Хорхе Чавес халықаралық әуежайының 16-шы ұшу-қону жолағындағы ұшып-қонудан бас тарту кезінде өрт сөндіру машинасына соқты. Ұшақтың оң жақ негізгі қону тетігі құлап, оң жақ қозғалтқышы соқтығысу салдарынан бөлініп, өрт шықты. Ұшақтағы барлық адам аман қалды, 24 адам жарақат алды, бірақ өрт сөндіру машинасының экипажындағы екі өрт сөндіруші қаза тапты. 2023 жылғы 14 тамызда LATAM Chile 505 рейсі, Boeing 787-9 Dreamliner, Панама қаласының солтүстігіне қарай 120 миль жерде жүргенде, капитанның денсаулығы нашарлап, дәретханада құлдырады. Қосалқы капитан мен бірінші пилот ұшақты Панама қаласындағы Токумен халықаралық әуежайына бұрды. Капитан қону кезінде медициналық қызметкерлермен өлгені анықталды. 2024 жылғы 11 наурызда LATAM Airlines 800 рейсі, Боинг 787-9 Dreamliner Австралияның Сидней қаласынан Жаңа Зеландияның Окленд қаласына бағытталған кезінде, ұшу кезінде техникалық мәселе туындады, ол Окленд әуежайына қону алдында күшті қозғалысқа әкелді. Нәтижесінде борттағы 50 адам жарақат алды, олардың 12-сі ауруханаға жатқызылды, ал біреуіне ауыр жарақаттар диагнозы қойылды.