Кіріспе
Жіберушіге жеткізілмейтін немесе қайтарылмайтын пошта – адресатқа жеткізілмейтін немесе жіберушіге қайтарылмайтын хаттар. Мұндай жағдай әдетте пошта ережелерін бұзу, толық емес мекенжай немесе қайтару мекенжайының болмауы, сондай-ақ хатты жеткізуге үлкермес бұрын хат алмасушы екеуінің де көшіп кетуіне байланысты туындайды. Көптеген елдер XVIII ғасырдың соңында пайда болған британдық үлгіге негізделген, жеткізілмейтін поштаны өңдеу үшін ұқсас жүйелерді құрды. "Өлген пошта" деген термин шартты, сондықтан кейбір елдер "жеткізілмейтін пошта" терминін қолдануды жөн көреді, себебі ол жөнелтілуіне кедергі келтірілген хаттың жағдайын нақтырақ көрсетеді. Бұл функция пошта басқармаларының ішкі бөлімдерімен орындалғандықтан, "өлген пошта" кеңсесінің жұмысы туралы ақпарат аз жарияланды. Осы тақырыпқа қатысты бірнеше мақала және кем дегенде бір жақында жарық көрген кітап (Канадада) жарияланды. Хатты "өлген пошта" ретінде жіктеу – пошта қызметкерлеріне хат-хабар құпиясын бұзуға рұқсат етілген сирек жағдайлардың бірі, олар хаттың түпкілікті мекенжайын немесе бағытын анықтау үшін іздеуге тырысады. Елдер өлі хаттарды жою қағидаларын белгілеуі керек, әсіресе олардың құнды заттарға ие болған жағдайында. Жеткізілмейтін поштада құнды заттар да кездеседі, мысалы, 2002 жылдың қаңтар айында АҚШ пошта қызметінің Топека, Канзас штатындағы сұрыптау орталығында Марк Шагалдың ұрланған картинасы табылды. Канада және АҚШ сияқты көптеген елдер "өлген пошта" кеңсесінен өткен конверттерге арнайы белгілер шығарды. Нағыз қолданылған белгілер коллекционерлер үшін өте құнды, ал жаңа белгілер пошталық құны болмағандықтан көбінесе жиі кездеседі.
Dead letter mail or undeliverable mail is mail that cannot be delivered to the addressee or returned to the sender. This is usually due to lack of compliance with postal regulations, an incomplete address and return address, or the inability to forward the mail when both correspondents move before the letter can be delivered. Largely based on the British model that emerged in the late eighteenth century, many countries developed similar systems for processing undeliverable mail. The term "dead mail" is perhaps a misnomer, and several jurisdictions have opted for the use of the term "undeliverable mail" as more clearly representing the status of the item whose transmission has been impeded. As it is performed by internal departments within postal administrations, little information about the dead letter office function has ever been made public. A few journal articles and at least one recently published book (Canadian) dealing with this topic have appeared. Classification as a dead letter is one of the few instances where postal personnel are allowed to violate secrecy of correspondence, ostensibly to search for clues as to the letter's origin or destination. Countries must also set up regulations for the disposal of dead letters, particularly when they contain items of value. Some very valuable items have turned up in undeliverable mail, including a stolen painting by Marc Chagall which turned up in a United States Postal Service sorting center in Topeka, Kansas in January 2002. Many countries, including Canada and the United States, have issued special labels for envelopes that have travelled through the dead letter office. Genuinely used examples are highly prized by collectors, although mint labels, because they have no postage value, are often fairly common.
Өлі хат кеңсесі
Өлі хат кеңсесі (ӨЛО) — пошта жүйесінде жеткізілмейтін хаттарды өңдейтін мекеме. Хат адресатының адресі жарамсыз болғандықтан жеткізіле алмайтын және жіберушіге қайтаруға болатын қайтару адресі болмаған жағдайда жеткізілмейтін болып есептеледі. ӨЛО-да хаттарды әдетте алдын ала мекенжай табу үшін ашып қарап отырады. Егер мекенжай табылса, конверт көбінесе таспамен немесе пошта таңбасымен жабыстырылып, немесе пластик қапқа салынып жіберіледі. Егер хат немесе жөнелме әлі де жеткізілмейтін болса, құнды заттар аукционға сатылады, ал хат-хабарлар көбінесе жойлады. Осыған қарамастан, бұрын филателистер жеткізілмейтін конверттерді сатып алыпты. Өлі хат кеңселері әр елде әртүрлі атаулармен белгілі. Көптеген ағылшын тілдес елдерде оларды қайтарылған хаттар кеңсесі деп атайды. Мысалы, Солтүстік Сидней, Жаңа Шотландия. NUMO арқылы өткеннен кейін де жеткізілмейтін ішкі пошта жойылса, ал кіріп келген халықаралық жеткізілмейтін пошта бастапқы еліне қайтарылады.
Ұлыбритания
1784 жылы Лондонда жеткізілмей қалған және дұрыс адресатқа жіберілмеген хаттар үшін "Өлі хаттар кеңсесі" құрылды. "Қосалқы хаттар кеңселері" қосалқы хаттармен және Лондонға бармаған хаттармен айналысты. Егер адресат табылса, алты айдан кейін қайтарылған хаттар үшін пошта ақысы алынбады. 1790 жылдан бастап қайтарылған хаттар үшін ақы алына бастады, бірақ Джон Палмер бұл мерзімді екі айға дейін қысқартты. Уильям Питт қайтару ақысы туралы естігеннен кейін ақыны жойды. Ұлыбританияда жеткізілмейтін пошта Белфасттағы Ұлттық қайтару орталығында (20 миллион жеткізілмейтін хат сақталады) немесе Портсмуттегі кішігірім кеңседе өңделеді.
Америка Құрама Штаттары
1825 жылы АҚШ поштасы, сол кезде осылай аталған, жеткізілмейтін хаттармен айналысу үшін өлі хаттар кеңсесін құрды. 1893 жылға қарай, ол күніне шамамен 20 000 түйін өңдеді. 2006 жылы АҚШ пошта қызметінің өлі хат кеңсесіне 90 миллионға жуық дұрыс мекенжайға жеткізілмейтін (UAA) түйін келді; нақты иелері анықталмаған жағдайда, хат-хабарлар клиенттердің жеке құпиясын қорғау мақсатында жойылса, құнды заттары алынып қойылады. Бұл мекемелер қазір поштаны қалпына келтіру орталықтары (MRC) деп аталады. Алдыңғы атауларының ішінде өлі хат бөлімі және өлі парцель бөлімі бар. USPS поштаны қалпына келтіру орталығы Атланта қаласында, Джорджия штатында орналасқан. 2013 жылдың сәуір айынан бастап пошталық аукциондар онлайн форматта өткізіледі және оларға АҚШ-та ғана емес, сонымен қатар материалдарын аукционға салу үшін USPS-ке тапсырған басқа елдердің пошталық органдарынан келген материалдар да кіреді.
Танымал мәдениетте
Бірінші толық көлемді американдық детектив романы, "Өлі хат", Вашингтондағы "Өлі хат кеңсесінде" ішінара оқиғасы өрбітеді. Кітапты 1866 жылы Метта Виктория Фуллер Виктор Сили Регестер деген псевдониммен жазған. 1987 жылы R.E.M. рок-тобы B-сайдтар мен сирек әндер жинағын шығарды, оның атауы "Өлі хат кеңсесі" болды. 1947 жылы түсірілген "34-ші көшедегі керемет" фильмінде екі пошта сұрыптаушы Нью-Йорк сотында "Крис Кринглге" жолданған хатты табады және өзін Крис Крингл деп атайтын адамның ақыл-жағдайын бағалау отырысы өтетін сот ғимаратына, қазіргі "өлі хат кеңсесінде" сақталған Санта Клаусқа келген барлық хаттарды жеткізуге шешім қабылдайды. Ол адамның адвокаты көптеген хаттарды клиентінің "бірден-бір Санта Клаус" екенін федералды үкімет мойындайтынының дәлелі ретінде пайдаланады. Қорқыныш жазушысы Клайв Баркердің "Ұлы және құпия шоу" кітабында Небраска штатының Омаха қаласындағы "өлі хат кеңсесіне" арналған бөлімдер бар. 1993 жылы USPS 29 центтік Элвис Пресли маркасын шығарды. Элвистің көптеген жанкүйерлері "Return to Sender" әніне құрмет ретінде, хаттарын "жөнелтушіге қайтару" деген жазумен қайтарып алу үшін, ойдан шығарылған мекенжайларға хаттар жіберді. "Симпсондар" мультсериалының "Жексенбі, қараңғы жексенбі" эпизодында Спрингфилд бастауыш мектебі жергілікті пошта бөліміне сапар шегеді және "өлі хат кеңсесінен" алынған жеткізілмейтін хатты сувенир ретінде алады. 1996 жылы түсірілген "Құдайға хат" комедиялық фильмінде Грег Киннер сомдаған кейіпкер, Лос-Анджелестегі (Калифорния штаты) "өлі хат кеңсесінде" жұмыс істейді және Құдайға жазылған хаттарға жауап береді. 2014 жылғы "Signed, Sealed, Delivered" телесериалының оқиғасы Колорадо штатының Денвер қаласындағы ойдан шығарылған "өлі хат кеңсесінде" өтеді. "The Male in the Mail" эпизоды (7-ші маусым, 4-ші бөлім) Вашингтондағы "өлі хат кеңсесінде" табылған шіріген дене туралы айтады. Герман Мелвиллдің "Бартлби, кеңсе хатшысы" атты әңгімесінде Бартлбидің "Вашингтондағы өлі хат кеңсесінде" кеңсе хатшысы болып жұмыс істегендігі айтылады. 2019 жылдың соңында Soul Asylum рок-тобы "Dead Letter" атты ән шығарды. 2021 жылғы Psychonauts 2 видеоойынындағы "Cruller's Correspondence" деңгейі – ескі почта кеңсесінің абстрактілі бейнесі, онда "Өлі хат кеңсесі" мен "Халықаралық өлі хат кеңсесі" бар. 1998 жылғы "Өлі хат кеңсесі" көркем фильмі австралиялық "өлі хат кеңсесіндегі" кейіпкерлердің жауапсыз махаббаты мен орындалмаған армандары туралы.
In Herman Melville's short story "Bartleby, the Scrivener", it is suggested that Bartleby had been employed as a clerk in the "Dead Letter Office at Washington". In late 2019, the rock band Soul Asylum released a song titled "Dead Letter". The level in the 2021 videogame Psychonauts 2 titled "Cruller's Correspondence" is an abstract representation of an old fashioned post office, which includes both a "Dead Letter Office" and an "International Dead Letter Office". The 1998 feature film Dead Letter Office is based around the unrequited love and unfulfilled dreams of characters at an Australian DLO.