Кіріспе

Latter Day Saint қозғалысының сыншылары

Джеральд Ди Таннер (1 маусым 1938 – 1 қазан 2006) және Сандра МакГи Таннер (14 қаңтар 1941 жылы туған) – американдық жазушылар мен зерттеушілер. Олар Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің (LDS Church) тарихына қатысты мұрағаттық және нақты материалдарды жариялайды. Таннерлер Юта шамшырақ миссиясын (UTLM) құрды, оның мақсаты – «мормонизмнің талаптарындағы мәселелерді құжаттау және LDS ілімдерін христиандықпен салыстыру». 2022 жылғы мәлімет бойынша Сандра Таннер 2006 жылы Джеральдтың қайтыс болуынан кейін миссияны басқаруын жалғастыруда. Мормондықпен танысқаннан кейін Джеральд пен Сандра бірлесіп мормонизм тақырыбын зерттеуге кірісті. Екеуі де Latter Day Saint ретінде тәрбиеленді, бірақ екеуінің де жасөспірім шағында шіркеуге қатысты күмәндарын оятуын анықтады. Джеральд пен Сандра Таннер 1959 жылдың 14 маусымында Калифорния штатының Мишн-Хиллс қаласында протестант пасторының қолдауымен үйленді.

Солт-Лейк Сити хабаршысы

Солт-Лейк-Сити хабаршысы 1964 жылдан 2022 жылға дейін жарияланған, жылда екі рет шығатын ақпараттық бюллетень болатын, онда бастапқы құжаттардың көшірмелері мен ЛСД тарихына қатысты сынды пікірлер жарияланған.

Джозеф Смиттің египет қағаздары

Теннерлердің ерекшелігі – көпшілікке қолжетімсіз болар түпнұсқа құжаттарды жариялау. Мысалы, 1966 жылы олар алғаш рет Джозеф Смиттің «Египет әліпбиі мен грамматикасын» жариялады (кейін «Джозеф Смит Египет қағаздары» деп аталды). Бұл жариялымға дейін Көктемгі Иса Мүсілмен Шіркеуінің (ЛДС) мүшелерінің көпшілігі осы құжаттар туралы білмеген. Келесі жылы бұл жариялым құжаттардың мазмұнына қатысты ондаған жылдар бойы жалғасып келе жатқан талқылаулар мен пікір таластарға себеп болды. Джозеф Смит алтын тақташаларды аударудан бөлек, Ыбырайым кітабын папирустардан аударғанын айтқан. Бұл материалдар Ұлы Чикаго өрті кезінде жоғалған деп есептелген. Бірақ 1966 жылы ғалымдар Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының архивінен папирустардың он фрагментін тапты. Содан кейін, Көктемгі Иса Мүсілмен Шіркеуі тарихшысының кеңсесінде тағы бір фрагмент табылды. Папирустардың б.з.б. бірінші ғасырға жататын египеттік жерлеу мәтіндерінің бөліктері екені анықталды. Теннерлер Ыбырайым кітабының тек Джозеф Смит жазған 19 ғасырлық туынды екенін мәлімдейді.

Басқа құжаттар мен кітаптар

Теннерлер сондай-ақ мәтіндердің фотомеханикалық көшірмелерін, мысалы, Messenger and Advocate, Times and Seasons және Millennial Star сияқты ертедегі ЛДС мерзімді басылымдарының толық жиынтықтарын жариялады. Сондай-ақ, 1825 жылы басылған Итан Смиттің "Еврейлерге деген көзқарас" кітабының көшірмесі де ерекше назарға лайық. Олардың нұсқасында Ақсақал Б. Х. Робертс жасаған шеттегі жазбалар бар. Ол ЛДС басшысының өтініші бойынша осы мәтінді Мормон кітабымен салыстырған. Оның есебі бастапқыда құпия сақталды, бірақ ол біртіндеп мормондық ортада тарады және оның қайтыс болғаннан кейін "Мормон кітабын зерттеу" (сондай-ақ "Мормон кітабының зерттеулері" деп те аталады) және "Параллель" құрамында жарияланды. Теннерлер Мормон кітабының мәтініне және ЛДС шіркеуі қолданған басқа мәтіндерге енгізілген өзгерістердің жинақталған тізімдерін жариялады. Олар бұл өзгерістер маңызды екенін және мәтіндердегі үйлесімсіздіктер ЛДС-тің олардың құдайдан берілгені туралы талаптарына қарсы дәлел екенін айтады. Бұл Джозеф Смит Мормон кітабы "Жер бетіндегі ең дұрыс кітап, және адам оның ұстанымдарына сүйенсе, басқа ешқандай кітаптан қарағанда Құдайға жақындау болады" деген мәлімдемесіне Теннерлердің берген түсіндірмесінен туындайды. Теннерлердің ең танымал жарияланымдарының бірі – "Мормонизм: Көлеңке ме, әлде шындық па?", ол алғаш рет 1963 жылы "Мормонизм: Мормон тарихы мен доктринасын зерттеу" деп жарияланды және содан бері бес рет қайта басылды. Орал Робертс университетінің деканы Дин М. Хелланд оны "мормонизм туралы барлық кітаптардың арасындағы ең салмақтысы" деп сипаттайды. Теннерлер Мормон кітабының куәгерлерінің мінез-құлқы мен адалдығына күмән келтіреді; олар Джозеф Смит Бірінші Көрініс туралы берген әртүрлі есептерді талқылайды. Олардың кітабында ЛДС-тің түпнұсқа құжаттарының көшірмелері бар.

Құқықтық даулар

1999 жылы LDS шіркеуі Таннерлерді өз веб-сайтынан авторлық құқыққа тиесілі Шіркеу Нұсқаулықтарына сілтеме жасағаны үшін сотқа берді. Сот ісі соттан тыс келісіммен аяқталды, бұл интернет сілтемелеріне қатысты маңызды оқиға болар еді деп саналған мәселе бойынша апелляциялық сот шешім қабылдамас бұрын.

Сын

Лоренс Фостер, мормон тарихын зерттеуші, мормон емес, Теннерлер мен олардың еңбегіне қарама-қайшы баға берді. Жағымсыз жағынан, Фостер «Теннерлер ғылыми әдеп пен жалпы сыпайылықтың қабылданған нормаларын сақтауға дайын болғанға дейін, олар қадірлі тарихшылардан көңіл күтуге тиіс емес» деп жазды. Одан да жақсы жағынан, Фостер Теннерлердің «зерттеулері мен талдаулары кез келген кәсіби тарихшыға лайық болар еді» дейді. Ол оларды «жалғыз ғалымдар ғана емес» деп атап, олардың еңбегі мормондық ғылымды дамытуға көмектескенін айтады. Тарихшы және LDS шіркеуінің бұрынғы мүшесі Д. Майкл Куинн Теннерлердің жұмысына қарсы шықты. Ол мынаны атап өтті: «Ең жауапкершілігі жоғары және адал зерттеуші де маңызды ақпарат көздерін жіберіп алуы мүмкін, бірақ Теннерлердің дәлелдерді қайта-қайта жіберуі мормон тарихына қатысты олардың өткір түсіндірулерін өзгертетін немесе жоққа шығаратын дереккөздерден қасақана бас тартуын көрсетеді».

Мормонға қарсылық

Кейде Теннерлер мормондық дінді сынағандарға жауап беріп, кейбір ЛДС ғалымдарының мақтауына ие болды. Мысалы, Бригам Янг университетіндегі Ежелгі зерттеулер және мормондық зерттеулер қорының (FARMS) бұрынғы төрағасы, тарихшы Дэниел Питерсон, Теннерлердің мазмұнына қарамастан, жалған құжаттарды әшкерелеуге дайындығын адалдықтың белгісі деп атады:

Теннерлер жалған жасаушы және кейіннен кісі өлтіруші Марк Хофманды сынағандардың алғашқыларынан болды. Хофманның құпия түрде жасаған маңызды мормондық құжаттарын "табуы" Теннерлердің аргументтерін күшейте түсті, бірақ 1984 жылдың басында Джеральд Теннер «Саламандр хатының» нақтылығына күмән туғанын мәлімдеді. Ол тіпті «Саламандр хаты» туралы шабуыл жариялады, бұл құжаттың шын екеніне сенген көптеген ғалымдарды, тарихшыларды және студенттерді таң қалдырды. 1984 жылдың соңына қарай ол Хофманның көптеген, тіпті барлық «табыстарының» нақтылығына күмән келтірді, негізінен олардың құжаттамасы болмағандықтан. Хофманның жалғандықтары ашылғанда ол толық ақталды. Теннерлер христиан миссионері Эд Деккердің ЛДС шіркеуін дұрыс емес көрсетуіне қарсы шықты. Олар оның бұрынғы «Құдай жасаушылар» фильміне қатысқандарына қарамастан, «Құдай жасаушылар II» фильмін сынады.

Таңдалған жарияланымдар

Мормондық: көлеңке ме, әлде шындық па? Бұл кітапта ерте Мормон құжаттарының көшірмелері мен түсіндірмелер келтірілген. Оның қайта жаңартылған нұсқасы олардың "Мормонның өзгеретін әлемі" кітабының негізі болды. Мормонизмге қарсы іс, 1-3 томдары. Мормон патшалығы, 1-2 томдары. Мормон ғибадатханасының рәсімінің қалыптасуы: 1842-1990 жылдары, ғибадатхана рәсіміне 1990 жылы енгізілген өзгерістердің толық мәтінін және жылдар бойында жасалған көптеген басқа өзгерістерді қарастырады.