Кіріспе

Венгр кардиналы (1892–1975)

Йозеф Миндсенти (29 наурыз 1892 – 6 мамыр 1975) – католик шіркеуінің венгр кардиналы, 1945 жылдан 1973 жылға дейін Эстергом архиепискобы және Венгриядағы католик шіркеуінің басшысы болды. «Британника энциклопедиясы» мәліметінше, ол бес онжылдық бойы «Венгрияда фашизм мен коммунизмге келісімсіз қарсылықты бейнеледі». Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол нацистік бағыттағы Жебелі крест партиясымен тұтқынға алынды. Соғыстан кейін ол коммунизмге қарсы шықты және өз елінде коммунистердің қудалауына қарсы тұрды. Осының салдарынан, ол 1949 жылы өткен көрсетпелі сотта азапталды және өмір бойына бас бостандығынан айырылды, бұл жайтқа бүкіл әлемде, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының қарарымен де наразылық білдірілді. Сегіз жыл түрмеде отырғаннан кейін, Миндсенти 1956 жылғы Венгр революциясында босатылды және Будапешттегі АҚШ елшілігі оған саяси баспана берді. Ол келесі он бес жылды сол жерде өткізді. 1911 жылы Шомбатхели епархиялық семинариясына түсуге дейін, ол Шомбатхелидегі Сент-Норберт премонстраттық жоғары гимназиясында оқыды. Миндсенти 1915 жылдың 12 маусымында, Киелі Жүрек мерекесінде епископ Янош Микеспен діни қызметкер ретінде тағайындалды. 1917 жылы оның «Аналық» атты алғашқы кітабы жарық көрді. 1919 жылдың 9 ақпанында Михайло Каролидің социалистік үкіметі оны «социалистік саясатқа» қарсы сөйлегені үшін тұтқындады, содан кейін сол жылдың 31 шілдесінде коммунистік Бела Кун үкіметі қайтадан тұтқындады. 1939 жылы Миндсенти өзінің жақтастарына «Жебелі крест» партиясына қарсы дауыс беруге шақырды. 1940 жылы ол «Жасыл коммунизм» атты памфлет жариялады, онда венгрлік Ньила нацистік қозғалысын коммунистер сияқты зұлым және шайтандық деп сипаттады. Жасыл түс – Ньила формасының түсі болды. 1941 жылы Венгрияда тұратын немістерді мажарландыру науқаны кезінде ол өзінің жаңа венгрлік атын Миндсенти деп қабылдады, ол оның туған ауылының атының бір бөлігі еді. 1944 жылдың 25 наурызында Веспрем епископы болып тағайындалды. Миндсенти нацистік билікке хат жолдап, оларды Батыс Венгрияда соғыс жүргізбеуге шақырды; сондай-ақ ол Миклош Хортиге яһудилерді қайтаруды қолдады. Хорти құлатылғаннан кейін, Миндсенти 1944 жылдың 27 қарашасында «Жебелі крест» үкіметінің әскерилерді оның ресми сарайының бөліктеріне орналастыру жоспарына қарсылық білдіргені үшін тұтқындалды. 1945 жылдың сәуірінде «Жебелі крест» марионеткалық мемлекеті құлаған кезде Миндсенти Сопрондағы шіркеуде үй қамауынан босатылды.

Чиркінің жетекшісі және коммунизмге қарсылық

Венгрия патшалығы құлағаннан кейін Миндзенти көңілі қалды, өйткені "жан дүниесінің түбінде өмірінің соңына дейін монархист болып қалды". 1945 жылғы 15 қыркүйекте Миндзенти Венгрияның приматы және Венгриядағы католик шіркеуінің басшысы Эстергом архиепискобы болып тағайындалды. 1946 жылғы 21 ақпанда архиепископ Миндзенти Папа Пий XII-нің тағайындауымен Санто-Стефано Ротондоның кардинал діни қызметкері болды, ол оған: "Осы отыз екі адамның ішінде осы қызыл түстің символы ретінде алғашқы азап шегушісі сен боласың" деді. Биліктегі Венгрия жұмысшы халық партиясы үшін Миндзенти "клерк реакциясының" архетиптік бейнесі болды. Ол 1946 жылғы қуыршақ парламентте дворяндық және патшалық атақтарды қолдануға тыйым салғаннан кейін де, принц-примат (hercegprímás) дәстүрлі атағын пайдалануын жалғастырды. Ол АҚШ елшілігіне жүгініп, "дипломатиялық тұрғыдан дұрыс емес немесе саяси тұрғыдан мүмкін емес іс-әрекеттерге қатысуды" сұрады, бұл елшіліктің наразылығын тудырды. Мұндай байланыстардан басқа, партия оны "аристократиялық көзқарастарға" ие деп айыптады және партияның жеке шаруашылықты жою науқаны кезінде шіркеудің жерлерін мемлекет басып алғаннан кейін өтемақы талап етуіне шабуыл жасады. Шіркеу үшін негізгі кіріс көзі ауыл шаруашылығы жерлері болғандықтан, коммунистік үкіметтің тәркілеуі көптеген шіркеу мекемелерін мүсірлікке ұшыратты. Осы себепті ол шіркеу мектептерін басып алу арқылы Венгрияның білім беру жүйесін шіркеу бақылауынан босатуға бағытталған мемлекеттік саясатқа қарсы күресті. 1948 жылы үкімет діни ұйымдарға тыйым салды. Одан кейін Венгрияның коммунистік диктаторы Матьяш Ракоши (туған аты Матьяш Розенфельд) кардинал мен католик шіркеуін "Венгриядағы ең ірі жер иесі" және "елімізде монархияны, кейіннен адмирал Хортидің фашистік диктатурасын қолдайтын реакциялық күш" деп айыптады. Ракоси бұл Mindszenty-дің партияның жерді тәркілеу саясатына қарсылығының жалғыз себебі екенін мәлімдеді. 1948 жылғы 26 желтоқсанда кардинал Миндзенти тұтқындалды және жаңа Венгрия Халық Республикасына қарсы жасалған опасыздық, құлсару және басқа да қылмыстар жасады деп айыпталды. Тұтқындалғаннан бұрын ол ешқандай құлсаруға қатыспағанын және кез келген мойындауы мәжбүрлеудің нәтижесі болады деп хабарлама қалдырды. Түрмеде Миндзенти резеңке таяқтармен бірнеше рет ұрылып, басқа да зорлық-зомбылыққа ұшырады, ол мойындағанға дейін. Миндзентидің мәжбүрлі мойындауы келесідей "мәлімдемелерді" қамтыды: Венгрия тағына ханзада Отто фон Габсбургті таж кигізу үшін Санкт-Стефан тажының ұрлануын ұйымдастыру, партияны құлату және капитализмді қалпына келтіру, үшінші дүниежүзілік соғысты жоспарлау және американдықтар жеңіске жеткеннен кейін өзі жоғарғы саяси билікті иеленуге тырысу. Батыс ақпарат құралдарының арасында бұрын Кеңес Одағынан және фашистік Италиядан репортаждары үшін қуылған журналист Джордж Сельдес кардинал Миндзентиге қатысты айыптауларға сенді. Сельдес өмірінің қалған бөлігін Миндзентиді нацистік әріптес, Холокост қылмыскері және қатыгез антисемит деп айыптаумен өткізді. 1987 жылғы естеліктерінде Сельдес былай деп жазды: "1948 жылы Венгриядағы резиденттік шетелдік баспасөз корпусының барлық американдық бөлімі кардинал Миндзентидің нацистермен ынтымақтастығы туралы фактілерді, оның еврей халқын Гитлердің өлім лагерлеріне депортациялауға қатысқанын және Венгриядан, әсіресе Венадан, Лондоннан, Прагадан және Римнен келген көптеген жалған жаңалықтарды жариялауды өтінді, кардиналға есірткі беру және азаптау туралы". Сельдес ғана Миндзентидің коммунистер тарапынан азапталғанын жоққа шығарды. Рим папасы мен халықаралық қауымдастық сол кезде Миндзентиге азапталғанына сенді. Тіпті сот процесінде де прокуратура антисемитизм немесе нацистік ынтымақтастық туралы айыптау немесе дәлелдер ұсынған жоқ. 1949 жылғы 3 ақпанда Миндзентидің сот процесі басталды. Кардинал американдық шабуылдан кейін үкімет құруды жоспарлаған Габсбургтердің қалпына келтіру ұйымына қатысқанын мойындады, бірақ ол соғыс басталады деп үміттенгенін жоққа шығарды. Ол "біз бейбітшілік үшін дұға еттік" деді. Ол Венгрияға ондаған мың доллар контрабандалық жолмен әкелгенін және Отто фон Габсбург пен американдық саясаткерлермен байланыста болғанын мойындады, бірақ шетелдік державалар атынан қасақана тыңшылық жасағанын мойындамады. Сотта Миндзенти айыптаулар туралы былай деді: "Мен оның бір бөлігін де жоққа шығармаймын, бірақ оның қорытындысына келіспеймін". Сот процесін бақылап отырғанда, жылаған Рим папасы XII Паскалина Лехнертқа былай деді: "Менің сөздерім орындалды және мен тек дұға ете аламын; мен оған басқаша көмектесе алмаймын". 1949 жылғы 8 ақпанда Миндзенти қара нарықта сауда жасау, мемлекетке опасыздық жасау және тыңшылық жасау қылмыстары үшін өмір бойына түрмеге кесілді. Үкімет "Миндзенти ісі бойынша құжаттар" атты ақ кітапты жариялады, онда оның мойындаған мәлімдемелері мен іс материалдары бар. 1949 жылғы 12 ақпанда Рим папасы XII Миндзентидің сот процесіне және айыпталуына қатысқан барлық адамдарды анафемаға (шіркеуден шығаруға) ұшыратты. 1949 жылғы 20 ақпанда Папа Миндзентидің сот процесіне қарсы наразылық білдіру үшін Санкт-Петр алаңына жиналған халыққа бірқатар сұрақтар қойды:

>Сіздерге үн қатпағанда үн қатқан шіркеуді қалайсыз ба; Құдай заңын жариялауға шақырылған жерде оны кемсіткен шіркеуді қалайсыз ба, оны адамның еркіне бейімдеуге тырысасыз ба? Негіздерінен тайып, күнделікті пікірге бейімделген шіркеуді қалайсыз ба; ағымдағы тенденциялардың құрбаны болған, сананы басуды айыптамайтын және халықтың адал еркі үшін тұрмайтын, ғимараттың төрт қабырғасына тығылып, құдайлық міндетін ұмытқан шіркеуді қалайсыз ба: «жол торайына шығып, халыққа уағыз айт»? Сүйікті ұлдары мен қыздары! Сансыз құлшынып, шейіт болғандардың рухани мұрагерлері! Осы шіркеуді сіздер құрметтейсіздер ме және жақсы көресіздер ме? Мұндай шіркеуде анаңыздың бейнесін танисыз ба? Әулие Петрдің мұрагерінің мұндай талаптарға бағынуын көзге елестете аласыз ба?

Содан кейін оның азаптарын сипаттады.

1956 жылғы 30 қазанда Венгрия революциясының ортасында Миндзенти жеті жылдан астам уақыттан кейін түрмеден босатылды. Ол келесі күні Будапестке оралды және 2 қарашада бүлікшілерді мақтады. Келесі күні ол коммунизмге қарсы жаңа оқиғаларға қолдау білдіретін радио хабарлама жасады.

АҚШ елшілігінде тұтқындау

1956 жылы 4 қарашада Кеңес Одағы коммунистік үкіметті қайта орнату үшін Венгрияға басып кірген кезде кардинал Миндсенти Имре Нагдың кеңесін сұрады және Будапешттегі АҚШ елшілігінде саяси пана алды. Миндсенти келесі 15 жыл бойы елшілік аумағынан шыға алмай тұрды және 1958 және 1963 жылдарғы папалық конклавқа қатыспады. Венгриядағы мәдени және діни мәселелерге жауапты коммунист шенеунігі Гьёрги Ацель 1960 жылдардың соңында Миндсентидің жағдайына алаңдады, өйткені ол ауыр сырқатқа шалдығып, оның өлімі жақындап қалды деген қауесет тарады. Бірақ Ацель партия жетекшісі Янош Кадарды Миндсентидің жазасын жеңілдетудің қасиетті таққа шатасу тудыратынын және мемлекетке қалған дін қызметкерлерін жақсырақ бақылауға мүмкіндік беретініне көндіре алмады.

Жер аудару

Ақырында Папа Павел VI компромистік шешім ұсынды: Миндсентиді «тарихи құрбан» (коммунизмнің орнына) деп жариялады және оның ісіне қатысқандарға қатысты айыптауды жойды. Венгрия үкіметі Миндсентиге 1971 жылдың 28 қыркүйегінде елден кетуге рұқсат берді. 1971 жылдың 23 қазанынан бастап ол Венада (Австрия) тұрды, себебі Римнің оған Венгриядағы католик шіркеуінің басшылығынан бас тартуын талап етуіне ренжіді, бұл өз кезегінде Әулие Тақтың қолдауымен оның естеліктерінің цензураланбаған жариялануын қамтамасыз ететін еді. Көптеген епископтар 75 жасқа келгенде немесе оған жақын зейнетке шығатын болса да, Миндсенти отставкаға кету туралы қауесеттерді үнемі жоққа шығарды және сол кезде канондық заң бойынша зейнетке кетуге міндетті болған жоқ. 1973 жылдың желтоқсанында 81 жасында Папа Миндсентиден лауазымдарын алып қойды, Эстергом архиепископтығы ресми түрде бос деп жариялады, бірақ Миндсенти тірі болғанда лауазымды толтырудан бас тартты. 1975 жылы Миндсенти венгр эмигранттарымен Каракас, Венесуэла және Богота, Колумбия қалаларында кездесті. Осы сапардан кейін ол Еуропаға оралып, денсаулығы нашарлағанын сезді. Миндсенти 1975 жылдың 6 мамырында 83 жасында Венадағы жер аударылуда қайтыс болды. 1976 жылдың басында Папа епископ Ласло Лекайды Венгрияның бас епископы етіп тағайындап, коммунистік үкіметпен ұзаққа созылған күреске нүкте қойды.

Мұра

1991 жылы Миндсентидің мәйітін жаңадан сайланған үкімет Эстергомға қайтарып әкеліп, ондағы базиликаға жерледі. Миндсенти қазіргі Венгрияда Жебелі крест партиясына қарсы тұрғаны үшін, коммунистік тұтқындау кезінде және жер аударылудағы батылдығы мен нық қадамдары үшін кеңінен құрметтеледі. Эстергомдағы Миндсенти мұражайы кардиналдың өміріне арналған. Кардинал Миндсентидің ескерткіші АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы Нью-Брансуик қаласындағы Сент-Ладислав шіркеуінде орнатылған. 1977 жылы Үлкен Кливленд венгр қауымы ескерткіш сыйлап, ол Кливленд қаласының орталық алаңындағы Кардинал Миндсенти алаңында тұр. Миндсенти Чилидің Сантьяго қаласында 1956 жылғы Венгр революциясының шейіттеріне арналған ескерткіш орналасқан Парк Бустамантеде еске алынады. 1974 жылдың маусым айында кардинал Миндсенти Калифорния штатының Портола-Вэлли қаласындағы Вудсайд Приори мектебіне сапар шекті. Бұл мектепті 1956 жылғы төңкерістен кейін Венгриядағы қуғын-қудалаудан қашқан, Паннонхалмадағы Сент-Мартин абаттығымен байланысты жеті венгр бенедиктин монахтары құрды. Мектеп аумағына оның сапары құрметіне қола ескерткіш орнатылды. Кардиналдың Сан-Франциско аймағына жасаған сапары 1974 жылдың желтоқсан айында Калифорния штатының Менло-Парк қаласындағы Сент-Реймонд шіркеуінде өткен қасиетті миссаға қатысуын қамтыды, ал шіркеу аумағына осы құлшылықты еске түсіретін ескерткіш орнатылды.

Қасиетті деп жариялау процесі

Кардинал Миндзентті қасиетті деп жариялау және оның қасиеттілікке қабылданғаны 1989 жылы коммунизм құлағаннан бері Венгрия католик шіркеуінің күн тәртібінде болды, ал Папа Бенедикт XVI-ның 2005–2013 жылдардағы паптығы көптеген сарапшылар тарапынан екеуіне де қол жеткізуге тамаша мүмкіндік ретінде қарастырылды, себебі Папа Миндзенттің шақыруы мен оның қалдырған мұрасына жағымды баға берген болатын. Кардиналдың қасиеттілікке қабылданғанына қатысты іс 1993 жылдың 15 маусымында ашылды; Миндзенті Құдайдың қызметшісі атағын алды, себебі Қасиеттілер істері жөніндегі Конгрегация (ҚИЖ) «nihil obstat» («кедергі жоқ») деген жарлық арқылы бұл істі бастауға келісім берді. Діни округтік процесс (оның рухани жазбаларын жинау және оның қасиеттілігіне куәлік беру үшін куәгерлерден жауап алу) 1994 жылдың 19 наурызында Эстергомда басталды және 1996 жылдың 17 қазанында аяқталды; ҚИЖ 1999 жылдың 8 қарашасында Римде бұл процесс олардың ережелеріне сәйкес келетінін растады. 2012 жылы Венгрия епископтар конференциясы қайтыс болған кардиналдың қасиеттілікке қабылданғанына қатысты іске қолдауын қайта растады. Теологтар бұл іске 2018 жылдың 14 маусымында қолдау білдірді. Папа Франциск 2019 жылдың 12 ақпанында Миндзенті құрметті деп жариялады.

Танымал мәдениетте

Миндзентидің өмірі мен Венгриядағы кеңес үстемдігіне және коммунизмге қарсы күресі 1950 жылғы американдық «Қиянаткерлік айыбы» фильмінің тақырыбы болды, ол оның жеке қағаздарына негізделген және Чарльз Бикфорд кардинал рөлінде ойнады. 1955 жылғы британдық триллер «Тұтқын» Миндзентидің түрмеде отыруына шала-шар байланысты, онда Алек Гиннес кардиналдың ойдан шығарылған бейнесін сомдады. Миндзенти өзінің кем дегенде бір фильмдегі бейнесін ұнатпағандығы хабарланды. 1966 жылғы екі бөлімді «Ескі адам» эпизоды «Миссия: мүмкін емес» телесериалы Миндзентиге шала-шар негізделген. Эпизодтың негізгі идеясы – Шығыс Еуропа түрмесінде өлім жазасына кесілген саяси тұтқын және халқының батыры болған католик кардиналы. Сериалдың басты кейіпкерлеріне оны өлім жазасынан бұрын түрмеден және елден құпия шығару міндеті жүктелді.