Кіріспе
Бірінші Чехословакия Республикасы 1918 жылғы қазанда Австро-Венгрия империясының құлауынан туындады. Жаңа мемлекет көбінесе чехтер мен словактар қоныстанған аумақтардан тұрды, бірақ басқа ұлттардың көпшілік тұрғындары бар аймақтарды да қамтыды, әсіресе немістер (22,95 %), олардың саны мемлекеттің екінші ұлты – словактардан, венгрлерден (5,47 %) және русиндерден (3,39 %) көп болды. Жаңа мемлекетке Богемияның барлық аймағы кірді, оның шекарасы неміс және чех тілдерінің шекарасымен толық сәйкес келмеді. Бастапқыда тиімді өкілдік институттарды және сәтті экономиканы дамытқанмен, 1930 жылдардағы халықаралық экономикалық жағдайдың нашарлауы ұлтаралық шиеленістердің күшеюіне әкелді. Көрші Германияда нацизмнің өркендеуімен от тіл бітірген чех және неміс халқы арасындағы дау Мюнхен келісімінің шарттары бойынша аумақтардың жоғалтуына және 1938 жылдың күзінде болған келесі оқиғаларға соқтырып, Бірінші Республиканың құлауына себеп болды.
The First Czechoslovak Republic emerged from the collapse of the Austro Hungarian Empire in October 1918. The new state consisted mostly of territories inhabited by Czechs and Slovaks, but also included areas containing majority populations of other nationalities, particularly Germans (22.95 %), who accounted for more citizens than the state's second state nation of the Slovaks, Hungarians (5.47 %) and Ruthenians (3.39 %). The new state comprised the total of Bohemia whose borders did not coincide with the language border between German and Czech. Despite initially developing effective representative institutions alongside a successful economy, the deteriorating international economic situation in the 1930s gave rise to growing ethnic tensions. The dispute between the Czech and German populations, fanned by the rise of Nazism in neighbouring Germany, resulted in the loss of territory under the terms of the Munich Agreement and subsequent events in the autumn of 1938, bringing about the end of the First Republic.
Мемлекеттіклік
1920 жылғы Конституция парламенттік жүйе мен өкілдік демократияны орнатты, әр өкілге салыстырмалы түрде аз сайлаушылар қарастырылды. Бұл түрлі саяси партиялардың пайда болуына жағдай жасады, бірақ ең ілгері немесе жетекші саяси күш болған жоқ. Томаш Гарриг Масарик 1920 жылғы сайлауда елдің тұңғыш президенті болып сайланды және оның басшылығы елді біріктіруге көмектесті. "Петка" (Бес) деп аталған чехословакиялық бес партияның коалициясы үкіметтің негізгі тірегі болды және тұрақтылықты сақтады. Премьер-министр Антонин Швехла 1920-жылдардың көп бөлігінде "Петкаға" жетекшілік етті және 1938 жылға дейін сақталған коалициялық саясаттың үлгісін жасады. Масарик 1925 және 1929 жылдары қайта сайланды және денсаулығының нашарлауына байланысты 1935 жылдың 14 желтоқсанында президенттік лауазымынан кеткенге дейін қызмет етті. Оның орнын Эдвард Бенеш иеленді. Бенеш 1918 жылдан 1935 жылға дейін Чехословакияның сыртқы істер министрі болды және 1938 жылға дейін республиканың халықаралық позициясын анықтаған одақтар жүйесін құрды. Батысқа бағытталған демократиялық мемлекет қайраткері Бенеш соғыстан кейінгі жағдайдың сақталуына және жаңадан құрылған мемлекеттердің қауіпсіздігіне кепіл ретінде Ұлттар Лигасына үлкен сенеді. Ол 1921 жылы Венгрияның реваншизміне және Габсбургтердің қайта орнауына қарсы тұру үшін Кіші Антанта (Югославия және Румыниямен одақ) туралы келіссөздер жүргізді. Чехословакия басшылары бір елде өмір сүретін көптеген мәдениеттерге шешім табуы керек еді. 1928 жылдан 1940 жылға дейін Чехословакия төрт "жерге" бөлінді: Богемия, Моравия-Силезия, Словакия және Карпат Рутениясы. 1927 жылы Богемия, Словакия және Рутения үшін ассамблеялар құрылғанмен, олардың құзыреті орталық үкіметтің заңдарын және ережелерін жергілікті қажеттіліктерге бейімдеумен шектелді. Ұлттық азшылықтарға ерекше қорғау кепілдік берілді; халықтың 20% құрайтын аудандарда азшылық топтарының мүшелері күнделікті өмірде, мектептерде және билік органдарымен қарым-қатынаста өз тілдерін еркін пайдалануға құқылы болды. 1926 жылдан бастап неміс партиялары үкіметке қатысты, ал венгр партиялары, венгрлердің ирредентистік талаптарын қолдағандықтан, Чехословакия үкіметіне қосылмады, бірақ оған ашық қарсылық көрсетпеді.
Даудың күшеюі
Чехословакияның орталықтандырылған саяси құрылымының салдарынан, чех емес ұлттар арасында ұлтшылдық көтерілді, және кең саяси автономияны мақсат тұтқан бірнеше партиялар мен қозғалыстар құрылды. Андрей Хлинка басқарған Словакия Халық партиясы солардың бірі. 1933 жылы Германия диктаторы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін, Германияның агрессиясынан қауіптену Шығыс Орталық Еуропа бойынша кеңінен тарады. Бенеш батыстық саясатына адал болды және Орталық Еуропаның күшті одақтастық жүйесін құру мүмкіндігін қанағаттандырмады. Дегенмен, ол Франциямен одақтасу үшін Кеңес Одағының қатысуын іздеді. (Бенештің Кеңес үкіметіне қатысты бұрынғы көзқарасы сақтықпен қарастырылған болатын.) 1935 жылы Кеңес Одағы Франциямен және Чехословакиямен шарттарға қол қойды. Аталған шарттардың мәнінде Кеңес Одағы Чехословакияға көмек көрсетуге міндеттенді, бірақ бұл көмек тек Франциядан алғашқы көмек келген жағдайда ғана іске асырылатын болды. 1937 жылы Гитлер өзінің сыртқы істер министрі фон Нейратқа және жоғары әскери шенеуніктерге Богемия мен Австрияны қосып алу ниетін білдірді, сондай-ақ екі миллион чехті күштеп шығару және чех ұлтын жою туралы белгісіз ойын жеткізді. Чехословакияда, көбінесе Судет аймағында тұратын үлкен неміс азшылығы болды. Олар Чехословакия ішінде автономия талап етіп, ұлттық үкімет тарапынан қысымға ұшырап отырғанын мәлімдеді. Осы наразылықтың саяси құралы – Конрад Хенлайн басқарған және нацистік қаражатпен қаржыландырылған, жаңадан құрылған Судет немістері партиясы (Sudetendeutsche Partei – SdP) болды. 1935 жылғы парламенттік сайлауда SdP күтпеген үлкен жетістікке қол жеткізіп, Судет немістерінің дауысының 2/3-тен астамын алды. Бұл Германия мен Чехословакия арасындағы дипломатиялық қатынастарды нашарлатты. 1938 жылдың 28 наурызында Гитлер Хенлайнмен Берлинде кездесіп, оған Чехословакия үкіметі қабылдай алмайтын талаптар қоюды бұйырды. 24 сәуірде SdP Карлсбад бағдарламасын жариялады, онда Судет аймағына автономия беру және нацистік идеологияны еркін тарату талап етілді. Егер бұл талаптар қанағаттандырылса, Судет аймағы нацистік Германиямен бірігуге мүмкіндік алатын еді. 1938 жылдың 17 қыркүйегінде Адольф Гитлер "Судет фрейкорпы" деп аталатын жартылай әскери ұйым құруға бұйрық берді. Бұл ұйым Чехословакиядағы этникалық немістердің бұрынғы "Орднерсгруппе" ұйымының құрылымын қабылдады, аталған ұйым Чехословакия билігі тарапынан көптеген террористік әрекеттерге қатысқандығы үшін күнтізбеден шығарылған болатын. Аталған ұйым Германия билігі тарапынан қорғалып, оқытылып, жабдықталды және Чехословакия аумағына қарсы шекаралық террористік операциялар жүргізді. Агрессия туралы конвенцияға сүйене отырып, Чехословакия президенті Эдвард Бенеш және эмиграциядағы үкімет 1938 жылдың 17 қыркүйегін жарияланбаған неміс-чехословакия соғысының басталуы деп санады. Бұл түсінік қазіргі Чехия Конституциялық соты тарапынан да қабылданып алынды.
Басқа тілдер
Босль, Карл: Богемиялық жерлер тарихының анықтамалығы (4 том). Антон Хирсеманн баспасы, Штутгарт, 1970.
Францель, Эмиль: Судет немістерінің тарихы. Адам Крафт баспасы, Аугсбург, 1958.
Фрай, Бохумиль: Чехословакия. Г. Алзог баспасы, Мюнхен, 1968.
Мейкснер, Рудольф: Судет немістерінің тарихы. Гельмут Преуслер баспасы, Нюрнберг, 1988.
Земко, Милан (ред.): Словакия Чехословакияда (1918–1939). Братислава: VEDA, Словакия Ғылым академиясы баспасы, 2004.
Ангиал, Бела (ред.): Ұлттық Христиан-социалистік партия тарихына қатысты құжаттар: 1919 – 1936. Дунасердахели [және басқалар]: Lilium Aurum [және басқалар], 2004.
Броклова, Ева: Чехословакия демократиясы: ЧССР саяси жүйесі 1918 – 1938. Прага: Sociologické Nakladatelství, 1992.
Franzel, Emil: Sudetendeutsche Geschichte. Adam Kraft Verlag Augsburg, 1958. Frei, Bohumil: Tschechoslowakei. G. Alzog Verlag München, 1968. Meixner, Rudolf: Geschichte der Sudetendeutschen. Helmut Preußler Verlag Nürnberg, 1988. Zemko, Milan (ed. ): Slovensko v Ceskoslovensku (1918–1939). Bratislava : VEDA, Vydavatel´stvo Slovenskej Akad. Vied, 2004. Angyal, Béla (ed. ): Dokumentumok az Országos Keresztényszocialista Párt történetéhez : 1919 – 1936. Dunaszerdahely [u. a.] : Lilium Aurum [u. a. ], 2004, Eva Broklová: Ceskoslovenská demokracie: politický systém CSR 1918 – 1938. Prague: Sociologické Nakladatelství, 1992. .