Кіріспе
Орталық Еуропадағы республика 1945-1948 жылдары. Үшінші Чехословакия Республикасы (, ), ресми түрде Чехословакия Республикасы (, ), Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылдың сәуірінен 1948 жылдың ақпанына дейін тәуелсіз мемлекет болды. Нацистік Германияның құлауынан кейін ел реформаланды және Бірінші Чехословакия Республикасы сияқты, соғысқа дейінгі шекаралары қайта бекітілді; сонымен қатар, бұрынғы мемлекеттің халықаралық мойындалуы қайта жаңартылды. Чехословакия Коммунистік партиясының (КСЧ) күшеуіне байланысты, Чехословакия Кеңес Одағының ықпал аймағына енді, және осы жағдай соғыстан кейінгі жаңару жоспарлары мен стратегияларын анықтауда басты рөл атқарды. Осының салдарынан, Чехословакияның саяси және экономикалық құрылымы Эдвард Бенеш пен Мәскеуде эмиграцияда болған Коммунистік партия өкілдері арасындағы келіссөздердің нәтижесі болды. 1948 жылдың ақпанында Коммунистік партия төңкерілген сайлау арқылы толық билікті басып алды. Елдің ресми атауы 1960 жылға дейін Чехословакия Республикасы болып сақталғанымен, ол Чехословакия Социалистік Республикасы болып өзгертілді, алайда 1948 жылғы ақпан оқиғалары Үшінші Республиканың аяқталуы деп есептеледі.
The Third Czechoslovak Republic (, ), officially the Czechoslovak Republic (, ), was a sovereign state from April 1945 to February 1948 following the end of World War II. After the fall of Nazi Germany, the country was reformed and reassigned coterminous borders as its pre war predecessor state, First Czechoslovak Republic; it likewise restored the predecessor's international recognition. During to the rise of the Communist Party of Czechoslovakia (KSČ), Czechoslovakia fell within the Soviet sphere of influence, and this circumstance dominated any plans or strategies for post war reconstruction. Consequently, the political and economic organisation of Czechoslovakia became largely a matter of negotiations between Edvard Beneš and the Communist Party members exiled in Moscow. In February 1948, the Communist Party seized full power in a coup d'état. Despite the country's official name remaining the Czechoslovak Republic until 1960, when it was changed to the Czechoslovak Socialist Republic, events of February 1948 are considered the end of the Third Republic.
1945 жыл
Үшінші республика 1945 жылғы сәуірде Кошице бағдарламасының құрылуымен құрылды. Германияның қалған қарулы күштерінің барлығы 1945 жылғы 8 мамырда одақтастарға тәлімдеді. Президент Бенеш Лондондағы эмиграциясынан Қызыл Армия басып алған және уақытша астана болған Словакияның шығысындағы Кошице қаласына ұшып келді. Кошицеде 1943 жылдан бастау алған талқылаулардың нәтижесінде жаңа Ұлттық майдан үкіметі құрылды, Бенеш президент қызметін сақтап, Зденек Фьерлингер премьер-министр, ал Клемент Готтвальд вице-премьер болды. Ұлттық майдан коалициясында үш социалистік партия – КСЧ, Чехословакияның Социал-демократиялық партиясы және Чехословакияның Ұлттық Социал-демократиялық партиясы басымдық құрды. Нацистермен ынтымақтастық жасағаны үшін Словакия Халық партиясы тыйым салынды. Соғыстан кейінгі кезеңде қызметін қайта бастауына рұқсат берілмеген консервативті, бірақ демократиялық партиялар да болды, мысалы, Шаруалар мен өндірушілердің Республикалық партиясы (РСЖМЛ). Коалицияға кейбір социалистік емес партиялар да енгізілді, олардың ішінде Моравиядағы Католик Халық партиясы және Словак Демократиялық партиясы бар. Үкімет 10 мамырда азат етілгеннен кейін Прагаға оралды. Кеңес Одағы Бенештен Карпат Рутения аумағын соғыс үшін өтемақы ретінде беруге қысым жасады, 1945 жылғы 29 маусымда оны Кеңес Одағының Украина КСР-іне қосатын келісімге қол қойылды. Өнеркәсіптік еңбек күшінің 61,2 пайызын жұмыспен қамтыған кәсіпорындар мемлекеттік меншікке алынды. 1945 жылғы 14 қазанда жаңа уақытша ұлттық ассамблея сайланды. Бенеш соғыстан кейінгі төңкерістен аулақ болу үшін КСЧ-мен келісімге келді, ол демократиялық процестің биліктің тең бөлінуін қалпына келтіретініне сенді. Бенеш кеңестік одақ туралы келіссөздер жүргізді, бірақ сонымен бірге Чехословакияны Шығыс пен Батыс арасындағы «көпір» ретінде орнатуға үміттенді, ол екі тараппен де байланыс орнатуға қабілетті. Алайда КСЧ басшысы Клемент Готтвальд «қадамдық» тәсілге, яғни КСЧ-тің билікті демократиялық жолмен иеленуіне бейімділігін білдірді. Азат етуші кеңес әскерлерінің шақыруынан туған халықтың ынтасы КСЧ-ге пайда келтірді. Мюнхен келісімінен кейін Батысқа көңілі қалған чехтар КСЧ-ке де, Кеңес Одағына да жағымды жауап берді. Коммунистер халық сайлаған ұлттық комитеттерде, жергілікті басқарудың жаңа органдарында күшті өкілдік алды. КСЧ кәсіподақ қозғалысын ұйымдастырып, орталықтандырды; Кәсіподақтардың Орталық кеңесінің 120 өкілінің 94-і коммунист болды. Партия шаруалар мен шағын буржуазияны, сондай-ақ пролетариатты қамти отырып, жаппай мүшелікке ие болу үшін жұмыс істеді. 1945 жылдың мамырынан 1946 жылдың мамырына дейін КСЧ мүшелерінің саны 27 000-нан 1,1 миллионнан асты.
1946 жыл
1946 жылғы мамырдағы сайлауда КСЧ елдің чех бөлігінде (40,17%) жеңіске жетті, ал Словакияда антикоммунистік Демократиялық партия (62%) жеңіп шықты. Бірақ, жалпы есепте КСЧ Чехословакия деңгейінде дауыстардың 38 пайызын алды. Бенеш республика президенті лауазымын сақтап, құрметті негізін қалаушының ұлы Ян Масарик сыртқы істер министрі болып қалды. Готвальд премьер-министр болды. Ең маңыздысы, коммунистер министрлік портфельдерінің аз бөлігін ғана иеленгенімен, ақпарат, ішкі сауда, қаржы және ішкі істер (соның ішінде полиция аппараты) сияқты маңызды министрліктерді бақылауға алды. Осы министрліктер арқылы коммунистер коммунистік емес оппозицияны ықпалдан шығарып, партия мүшелерін билікке орналастырып, билікті басып алуға берік негіз жасады.
1947 жыл
Келесі жыл оқиғасыз өтті. KSČ ұлттық және демократиялық бағытын жариялауды жалғастырды. 1947 жылдың жазында жағдай түбегейлі өзгерді. Шілдеде Чехословакия үкіметі, KSČ келісімімен, Маршалл жоспарының алдын ала талқылауларына қатысу үшін ағылшын-француздық шақыруды қабылдады. КСРО Чехословакияның Батыс одағын күшейту әрекетіне дереу жауап берді: Сталин Готвальдты Мәскеуге шақырды. Прагаға оралғаннан кейін KSČ өз шешімін кері қайтарды. Келесі айларда партия тактикасының айтарлықтай радикалданғанын көрсетті. KSČ реакциялық төңкеріс жақындап келе жатқанын және оны болдырмау үшін дереу әрекет ету қажет екенін мәлімдеді. Олар бұқаралық ақпарат құралдары мен полиция күштері арқылы қызметтерін күшейтті. 1947 жылдың қараша айында KSČ Орталық Комитеті отырысында Готвальд жариялаған «реакциялық қастандық» туралы ақпарат коммунистік баспасөз арқылы ел бойынша таратылды. Сол жылдың маусым айынан бастап, әсіресе 1947-1948 жылдардағы Палестинадағы азаматтық соғыс басталғаннан кейін, Чехословакия палестиналық еврей Хагана қорғаныс күштеріне қару сата бастады. Бұл істі жасаған жалғыз шетел мемлекеті болды. Келесі жылы Израиль мемлекеті жарияланғаннан кейін де саясат жалғасты, бұл 1948 жылғы араб-израиль соғысында еврей мемлекетінің жеңісіне маңызды үлес қосты.
1948 жыл
1948 жылдың қаңтарында коммунистер бақылауындағы Ішкі істер министрлігі Чехословакияның қауіпсіздік күштерін тазартуға кірісті, коммунистерді коммунистер емес адамдардың орнына қойды. Сонымен қатар, KSČ ұлттықтандыруды күшейту және жер реформасын жүргізу үшін агитация бастады, бұл реформа жерді елу гектармен шектеуді көздеді. Министрлер кабинетінің тудырған дағдарысы ақпан төңкерісіне әкеп соқты. Барлық коммунистік емес партиялардың қолдауымен ұлттық социалистер коммунистердің Ішкі істер министрлігінің полиция және қауіпсіздік күштерін коммунистер емес адамдарды басып тастау үшін пайдаланып отырғанын мәлімдеді және бұған тоқтамауды талап етті. Бірақ премьер-министр Готвальд полиция мәселесін талқылауды үнемі кейінге шегерді. 21 ақпанда ұлттық социалистер наразылық ретінде кабинеттен кетіп қалды. Католик Халық партиясы мен Словакия Демократиялық партиясы да олардың үлгісін ұстанды. Он екі коммунистік емес министр Бенешке мерзімінен бұрын сайлау шақыру үшін, ішінара, отставкаға шықты. КСЧ-тің соңғы тактикасына халықтың наразылығына байланысты коммунистердің жеңіліске ұшырауы күтілді. Қаңтарда өткізілген сауалнама коммунистердің сайлаудағы қолдауы 10 пайызға төмендегенін көрсетті. Дегенмен, Чехословакияның ұлттық социалистері Бенешпен тиісті келісімге келмей-ақ әрекет етті. Демократиялық партиялар халықтың қолдауын ұйымдастыруға тырыспады. Коммунистер емес адамдар Бенеш олардың отставкасын қабылдамай, оларды уақытша үкіметте қалдырады деп сенді, бұл Готвальдты кері қайтуға немесе отставкаға кетуге мәжбүрлейтін еді. Бенеш бастапқыда отставкаларды қабылдаудан бас тартты және коммунистік емес министрлерсіз үкімет құру мүмкін емес екенін мәлімдеді. Бірақ, кейін ол коммунистік емес министрлермен байланыста болды деген айыптамадан қашу үшін олардан бас тартты. Чехословакия армиясы бейтарап қалды. Осы уақыт аралығында КСЧ күш жинады. Коммунистер бақылауындағы Ішкі істер министрлігі полиция полктерін маңызды аймақтарға орналастырды және халықтық жасақтарды қаруландырды. Коммунистер бақылауындағы Ақпарат министрлігі коммунистер емес лауазымды тұлғаларға эфир уақытын беруден бас тартты. Коммунистік емес партиялар бақылап отырған министрліктер коммунистік "әрекет комитеттерімен" қамтамасыз етілді. Бұл комитеттер үкіметтік және саяси партиялық органдарды сенімсіз элементтерден тазартты. Готвальд Бенеш коммунистер басым жаңа үкімет тағайындамаса, жалпы ереуіл жариялаймын деп қорқытты. 26 ақпанда Бенеш, азаматтық соғыс немесе кеңестік араласудан қорқып, капитуляциялады. Ол наразы министрлердің отставкасын қабылдады және Готвальд ұсынған тізімнен жаңа кабинет тағайындады. Жаңа кабинетте коммунистер мен кеңесшіл социал-демократтар басым болды. Халықтық, ұлттық социалистік және чех демократиялық партияларының өкілдері де кірді, сондықтан үкімет формальды түрде коалиция болып қала берді. Бірақ, осы партиялардың өкілдері коммунистермен тығыз байланыста жұмыс істейтін жақтастар еді. Бұл Чехословакияда коммунистік биліктің толыққанды басталуын білдірді.