Кіріспе

Британдық Аэрокосмикалық компаниясы жасаған және өндірген әуе кемесі. British Aerospace ATP (Advanced Turbo Prop) – Hawker Siddeley HS 748 ұшағының жетілдірілген нұсқасы, ол 1960 жылдары жетістікке жеткен. ATP 1980 жылдары әзірленді, 1979 жылғы мұнай дағдарысы және ұшақ шуына байланысты халықтың алаңдауы Британдық Аэрокосмикалық компаниясының бизнес-жоспарлаушыларын қысқа қашықтыққа, аз шулы және отынды тиімді пайдаланатын турбовинтті ұшақтарға сұраныс бар деген сенімге жеткізді. 1986 жылдың 6 тамызында алғаш рет ұшқан, коммерциялық қолжетімділікке ие болған кезде, бұл сегментте de Havilland Canada Dash 8, ATR 42 және ATR 72 сияқты көптеген басқа да әуе кемелерімен қызу бәсекелес болды. Осы қатал бәсекелестікке байланысты ATP ұшақтарының сатылымы шектеулі болды, нәтижесінде British Aerospace сегіз жылдан кейін өндірісті тоқтатты, осы кезеңде барлығы 65 ұшақ құрастырылды. ATP ұшағының соңғы еуропалық операторы West Air Sweden 2023 жылдың 24 ақпанында соңғы релокациялық рейсін жасады, осылайша осы модельдің негізгі активті қызметі аяқталды. 2023 жылдың наурыз айына қарай, активті пайдалануда бар болғаны төрт ұшақ қалды.

Өмірбаян

АТП-ның пайда болу тарихы, ішінара, 1979 жылғы мұнай дағдарысына байланысты, ол отын бағасын күрт өсірді; осындай жағдайдың қайта орын алу мүмкіндігіне көп назар аударылды, осылайша операторлар ұшақтарының отын тұтыну тиімділігіне үлкен мән берді. Тезірек шешім қабылданды, қазіргі Hawker Siddeley HS 748 авиалайнерін жаңарту басымдыққа ие болды. Ұшақ фюзеляжы ұзартылып, қанаттарының ені кеңейтілді. Бұдан өзге, терезелердің мөлшері кішірейтілді және HS 748-дегіден қысқа аралыққа орналастырылды. Екі ұшақтың да 30% ортақ бөліктері болды. Авиалайнер салыстырмалы түрде жеңіл салмақты болды, бір орынға шаққанда 468 фунт салмақ тартты, бұл 1980-жылдардың ортасында осы өлшемдегі басқа өңірлік авиалайнерлерден азырақ болатын.

Ұшуға

1986 жылғы 6 тамызда прототиптік ATP сынақ ұшқышы Робби Робинсон басқаруымен Манчестер әуежайынан алғашқы рейсін жасады. 1987 мен 2002 жылдар аралығында BAe шамамен 300 ATP ұшағын сатуға ниеттенгендігі хабарланды. Ұшақ құрастыру жұмыстары көбінесе BAe компаниясының Вудфорд және Прествик объектілерінде жүргізілді, ал ұшақ корпусы мен қанаттары Чаддертон зауытында жасалды. 1997 жылдың ортасында BAe ATP өндірісі тоқтатылғанын ресми түрде мәлімдеді; Прествиктегі жұмыс дереу аэроқұрылымдар саласына ауыстырылды. Осы кезде барлығы 65 ұшақ құрастырылған еді. 2000 жылдың шілдесінде қолданыстағы ұшақтарды ATP Freighter (ATPF) конфигурациясына түрлендіру жобасы жарияланды, бұл жүк тасымалдаушыларға ұсынылды. HS 748 үлгісінен алынған өзгертілген жүк есігімен жабдықталған ATPF, бұрынғы үлгісімен салыстырғанда 30% көбірек жүк тасымалдай алады, ал пайдалану шығындары 10% артады. Осы бағдарлама бойынша алты ATP ұшағы алғашқы партия ретінде West Air Sweden жүк тасымалдау компаниясы үшін жүк ұшақтарына түрлендірілді.

Пайдалану тарихы

1988 жылы ATP British Midland өңірлік әуе компаниясымен коммерциялық қызметке кірісті. British Airways, Loganair және British Regional Airlines сияқты көптеген британдық авиакомпаниялар бұл үлгіні тез қабылдап, пайдалануға кірісті. 1990 жылдары түрлі чартерлік операторлар да ATP ұшақтарының шағын паркін сатып алды. British World Airlines әуе кеме компаниясы да бірнеше ATP ұшақтарын жылдам өзгертуге болатын конфигурацияда сатып алуды жөн көрді. 1990 жылдардың соңында скандинавиялық Sun Air әуе компаниясы 2000 жылға дейін өз паркіне реактивті ұшақтарды енгізуді көздеген ұзақ мерзімді жоспар бастады. Осы мақсатта, және Дания мен Ұлыбритания арасындағы бағыттардағы жолаушылар ағынының өсуіне көмектесу үшін, компания 1997 жылдың соңында екі қолданылған ATP ұшағын сатып алды, ал одан кейін тағы да ұшақтар жеткізілді. Сол кезде испандық Air Europa Express компаниясы осы үлгідегі ұшақтарды кеңінен пайдаланды. 1998 жылдың тамызында ол өзінің ATP паркін алтыдан 12 ұшаққа дейін екі есеге арттыру ниетін жариялады. Алғашқы сату күш-жігері Солтүстік Америка нарығына бағытталған, BAE континенттегі көптеген тасымалдаушылармен келіссөздер жүргізді; алғашқы жетістік – канадалық Avline тасымалдаушысынан бес ATP ұшағына жасалған тапсырыс болды. 2021 жылдың желтоқсанына дейін 12 ұшақ West Air Sweden (10) және Deraya (2) компанияларымен жүк тасымалдау қызметінде болды.

Ерекше оқиғалар мен оқиғалар

1997 жылғы 19 сәуірде Merpati Nusantara Airlines 106 рейсі Индонезиядағы Танжунг Пандан әуежайына қонған кезде 2000 фут биіктікте бақылаудан шықты. 15 адам қаза тауып, 43-і аман қалды, бұл ATP ұшағына қатысты екінші ең ауыр апат. Бұл оның қызмет еткен алғашқы он жылындағы алғашқы қаза болды. 1999 жылғы 11 желтоқсанда SATA Air Açores 530 рейсі Португалияның Азор аралдарындағы Сан-Жорж аралындағы тауға құлады. Ұшақтағы 35 жолаушы мен экипаждың барлығы қаза тапты. Бұл апат ATP ұшағына қатысты болған ең ауыр әуе апаты еді. Экипаж Сан-Жорж аралының төменгі бұлттарында бағдарын жоғалтқандығы және жерге бағытталған ұшуды жасағандығы расталды.

Сақталған әуе кемелері

2024 жылдың қаңтарына қарай сақталған немесе қайта мақсатқа пайдаланылған алты ұшақ бар. Олар былай:

G 11 068: Бұл ұшақ ешқашан толықтырылмаған және оның фюзеляжы сол кезден бері Глазго Прествик әуежайында қалды. Қазір ол әуежайдағы өрттен қорғану оқу платформасы ретінде қолданылады. G 11 071: Бұл ұшақ та ешқашан толықтырылмаған және Вудфорд аэродромында түтінмен жаттығу платформасы ретінде пайдаланылған. Орын жабылғаннан кейін, ол жақын орналасқан Манчестер әуежайына көшірілді, онда осыған ұқсас мақсаттар үшін қолданылуда. SE MHF: Бұл ұшақ 2021 жылы Мэн аралы әуежайында жартылай бөлшектелді. Онда фюзеляж және қозғалтқыш тіректеріне дейінгі қанаттар ғана қалды. Ол әуежайдағы өрттен қорғану оқу платформасы ретінде пайдаланылады. SE LHX (G MAUD деп көрсетілген): Бұл ұшақ Мэн авиация және әскери мұражайында, Мэн аралы әуежайында қойылған. Ол басқа ұшақтардан құрастырылған бөліктерді пайдаланып, түпнұсқалық Manx Airlines бояуымен қайта жаңартылған. Ол сондай-ақ G MAUD тіркеу белгісін алып жүреді, бірақ нақты G MAUD бұрын жойылған. Бұл – толыққанды жағдайда сақталған жалғыз ATP. PK DGA: Жартылай бұзылған, фюзеляжы қазір Индонезияның Шығыс Ява аймағындағы мейрамхана ретінде пайдаланылуда. SE LPU: Жартылай сақталған, Ұлыбританияның Ковентри әуежайындағы әуежай өртке қарсы жаттығулары үшін қолданылады.