Кіріспе

Ежелгі Рим қалаларындағы солтүстік-оңтүстік бағытталған көше – кардо (: кардинес) – ежелгі Рим қалалары мен әскери лагерьлерінде қала құрылысының маңызды бөлігі болды. Кардо максимус, немесе көбінесе кардо деп аталатын, негізгі солтүстік-оңтүстік бағытталған көше еді.

Этимология

Кардо максимус – қаланың "бұғасы" немесе осі, грек тіліндегі καρδίᾱ, kardia ("жүрек") сөзінен шыққан. Сондықтан, ол әдетте дүкендер мен сатушылармен қатарласып, экономикалық өмірдің орталығы болды. Көптеген рим қалаларында декуман максимус та болды, ол шығыс-батысқа қарай созылған екінші басты көше. Географиялық жағдайға байланысты, кейбір қалаларда декуман басты көше, ал кардо екінші реттік көше болды, бірақ көбінесе кардо максимус негізгі көше болып саналды. Форум әдетте декуман мен кардоның қиылысында немесе оған жақын жерде орналасқан.

Апамея, Сирия

Сирияның Апамея қаласының кардо-максимусы қаланың ортасымен тікелей солтүстіктен оңтүстікке қарай өтеді, қаланың басты қақпаларын байланыстырады және бастапқыда ерекше спиральді жолақтары бар 1200 бағанамен қоршалған, әр келесі бағана қарсы бағытта спиральға бұрылған. Бұл жолдың ұзындығы шамамен 1,85 километр, ені 37 метр болған, себебі ол көліктік құралдар үшін пайдаланылған. Шамалы колоннада 2-ші ғасырда салынды және 12-ші ғасырға дейін тұрды. 1157 және 1170 жылдарғы жер сілкінісі колоннаданы қиратты. Кардоның екі жағында азаматтық және діни ғимараттар орналасқан.

Германия, Кёльн қаласы

Германияның Кёльн қаласындағы Хохе-Штрассе және Шилдергассе көшелерін бүгінгі күнге дейін кардо мен декуманус максимустың бағытын және қызметін сақтап келген көшелердің мысалы ретінде қарастыруға болады.

Джераш, Иордания

Иорданиядағы Джераш қаласындағы қазба жұмыстары ежелгі рим қаласының қалдықтарын ашты, қаланың ең маңызды ерекшелігі – бағаналы кардо болды. Алғашқы жол төсемі сақталған.

Иерусалим

130 жылдары Адрианның Яһудеяға сапары кезінде Иерусалимнің қираған жерлері зерттелді және Адриан оның орнына Рим колониясын салуға шешім қабылдады, оны Рим құдайлары Юпитер, Юнона және Минерва (Капитолий үшеуі) есімімен атады. Көптеген Рим колониялары сияқты, Aelia Capitolina да тар көшелер мен кең даңғылдардың Гипподамиялық желілік жоспарымен салынды. Бұл шешім Бар-Кохба көтерілісінің басты себептерінің бірі болды, ол көп ұзамай аймақты қамтыды. Бастапқыда солтүстік-оңтүстік бағыттағы негізгі көше, cardo maximus, шамамен 22,5 метр (алты жолақты автомобиль жолының ені) енімен, тас төселген даңғыл болды. Ол Дамаск қақпасы орнынан оңтүстікке қарай созылып, қай жерде аяқталар екені белгісіз. VI ғасырда Юстиниан тұсында салынған кардоның оңтүстік бөлігі, киелі қабір шіркеуін жаңадан салынған Сион қақпасымен байланыстыратын жолды оңтүстікке қарай ұзартты. Жолдың бойы үшке бөлінген: екі бағаналы жабық галерея 12 метрлік жолды екі жағынан алып тұрды. Көлеңкелі галереялар жаяу жүргіншілерді дөңгелекті көліктерден бөліп, ауа райынан қорғады, шағын сауда-саттық үшін орын жасады, сондай-ақ тұрғындар мен келушілерге жиналып, әңгімелесуге мүмкіндік берді. Орталық ашық алаң саудаға және діни рәсімдерге қолданылды. Кардоның ең көрнекті ерекшелігі – оның бағаналы галереясы, ол Мадаба картасында анық бейнеленген. Қарапайым негіздер 5,77 метр ара қашықтықта орналасқан монолитті бағаналарды тіктеді. Бағаналар византия стиліндегі Коринфтік бас қалашықтарын ұстады – күрделі өрнектелген, бірақ классикалық үлгілерінен стильді жаңартылған нұсқалары. Бұл элементтердің үйлесімі біркелкі болғанымен, сақталған мысалдар негіздердің пішіні мен мөлшері, сондай-ақ бас қалашықтарының өрнегінде кейбір айырмашылықтарды көрсетеді. Эстетикалық айырмашылықтарға қарамастан, галереяның негізінің, бағанасының және бас қалашығының биіктігі шамамен бес метрді құрады, бұл кеңістіктің кеңдігіне үлкен үлес қосты. Кардоның шығыс галереясының қабырғасында шеберлер мен саудагерлер жалға алған түрлі дүкендер мен шеберханалар орналасқан. Cardo maximus жолының сызығы бүгінде еврей кварталы көшесінде көрінеді, бірақ бастапқы төсеме қазіргі көше деңгейінен бірнеше метр төмен жатыр. VII ғасырда Иерусалим мұсылман билігіне өткеннен кейін, кардо араб стиліндегі базарға айналды. Византиялық кардоның қалдықтары 1969 жылы еврей кварталындағы қазба жұмыстары кезінде табылған. 1971 жылы сәулетшілер Питер Богод, Эстер Крендел және Шломо Аронсон ежелгі көшені сақтау жоспарын ұсынды. Олардың ұсынысы 1897 жылы Иорданияның Мадаба қаласында табылған Иерусалимнің мозаикалық картасы – VI ғасырғы Мадаба картасына негізделген. Картада Римнің кардосы ескі қала арқылы өтетін негізгі артерия ретінде нақты көрсетілген. Архитекторлар заманауи материалдарды қолдана отырып, ежелгі Рим көшесінің стилін сақтайтын жабық сауда галереясын салуды ұсынды. Олардың жоспары археологтар Византия дәуірінде (324-638) салынған солтүстік-оңтүстік Рим жолының жалғасы болған кардоның оңтүстік бөлігінен қалдықтар табады деген үмітке негізделген. Уақыт өте қиын болды және еврей кварталын қайта жандандыруға қысым артқандықтан, жоғары құрылыс салуға шешім қабылданды, бұл тұрғын үйлерді салуға мүмкіндік берді, ал археологтар төмендегі жұмыстарын жалғастырды. Жобаның жалпы ұзындығы 180 метрді құрады және құрылыс бригадалары бір бөлімнен екіншісіне жылдам өтуі үшін сегіз бөлікке бөлінді. 1980 жылға қарай 37 тұрғын үй және 35 дүкен салынды, олардың ішінде б.з.д. II ғасырдан қалған Хасмоней қабырғасы және византия бағаналарының қатары сияқты археологиялық жаңалықтар да болды. Ескі мен жаңаның үйлесімі еврейлер көшесінде де көрінеді, онда дүкендер ескі жертөлелерге орналастырылған, ал галерея табиғи жарық беру үшін кішкентай тесіктері бар доғалы шатырмен жабылған.

Бейт-Шеан, Израиль

Бейт-Шеан Сирия мен Яһудеядағы Рим империясының шығыс шекарасында орналасқан, Декаполис деп аталатын 10 эллиндік қаланың бірі болды. Римдіктер өздерінің мәдениетін тарату үшін құрған, өзін-өзі басқаратын қала еді. Ол орталық кардо, ғибадатханалар, театрлар, моншалар және басқа да қоғамдық ғимараттармен салынды, сондай-ақ өз монеталарын шығарды.

Бейрут, Ливан

Cardo maximus – римдік Беритустың негізгі солтүстік-оңтүстік көшесі. Көшенің шамамен 100 метрлік бөлігі қазба жұмыстары барысында табылған, екі жағы әк тастан жасалған тұғырлармен шектеледі. Бұл тұғырларда бұрын көшенің екі жағында 6 метрлік бағаналар тіреліп тұрған, олардың үстінде жабық галереялар орналасқан. Шығыс галереядағы баспалдақ үлкен ғимарат кешеніне жол ашқан. Cardo maximus форумды қазіргі Аль-Азариях ғимаратынан Риад Аль-Солх алаңына дейін созылған тағы бір кешенмен байланыстырған. Археологиялық қазбалар көшеде екі деңгейді анықтады, ең ескісі біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жатады. Кейінірек, кеңейтілген көше біздің заманымыздың 4-ші ғасырында салынған. Cardo maximus-тың екі деңгейіндегі галереялардың едендері мозаикалық өрнектермен безендірілген. Біздің заманымыздың 6-шы ғасырында олардың үстіне ақ әктас жабынған. Едендердің фрагменттері 19-шы ғасырға дейін пайдаланылып келген. Римдік бағаналар кейінірек кардо төсенішінде салынған ғимараттардың негізінде қайта қолданылып, Римдік Беритустың басты көшесін шағын көшеге айналдырды.

Пореч, Хорватия

Хорватияның Пореч теңіз жағалауындағы курортында cardo maximus және decumanus екеуі де бастапқы аттарын сақтап, қазірге дейін тарихи қала орталығының басты көшелері болып табылады.