Кіріспе

Оңтүстік Африка аңшысы, отарлаушысы және дипломаты (1834–1895)

Джон Роберт Данн (1834 – 5 тамыз 1895) – британдық тегі бар Оңтүстік Африка отарлаушысы, аңшы және дипломат. 1834 жылы Порт-Альфредте дүниеге келген ол балалық шағын Порт-Натал/Дурбанда өткізді. Ол жасөспірім кезінде жетім қалды және Тугела өзені маңындағы жерде, зулулар сияқты киініп өмір сүрді. Зулу әдет-ғұрыптары мен тілін білуі оның зулу ханзадалары арасындағы ықпалын арттырды. Зулу соғысына дейін британдықтар оған және Четшвайоға бірдей ультиматум қойды. Ол бейтараптықтан бас тартып, британдықтардың жағына қосылды. Соғыстан кейін оған колония мен Зулуланд арасындағы бейтарап аймақта жер берілді. Бірінші әйелі Кэтриннен басқа, ол көптеген зулу әйелдерін әйелдікке алды және 60-61 жасында қайтыс болғанда көптеген христиан ұрпақтарын қалдырды.

Ерте өмір

Данн 1834 жылы Порт-Альфредте дүниеге келген. Ол Роберт Ньютон Данннің ұлы еді. Порт-Елизавета тұрғыны Роберт Данн Порт-Наталдың алғашқы қоныстанушыларының бірі болды. Анасының жағынан ол Александр Биггардың немересі еді. Роберт Данн саудагер болып жұмыс істеді және Си-Вьюде жер иелігіне ие болды.

Данн ерте жасында ата-анасынан айырылды. 14 жасында әкесі пілдің астында қалып қайтыс болды. Анасы Анна үш жылдан кейін дүние салды. Данн зулу Индуналарымен бірге Пирсон бекінісіне барып, Бульвердің Цетшвайоға жолдаған ультиматумын қабылдады. Өміріне қауіптенгендіктен, ол Цетшвайоға ультиматумды жеткізбеді және ағылшындар мен зулулар арасындағы қақтығыста бейтарап болу үшін Емангетеге шегінді. Осылайша ағылшын-зулу соғысы басталды. Лорд Челмсфорд оны британдық жаққа өтуге көндірді және ол барлау бөлімінің басшысы болды. Ол және оның тыңшылары британдық әскерге үлкен қызмет етті, Гингиндлов шайқасына және Эшоуге көмектесуге қатысты. Зуллулар Исандлуана шайқасында жеңіске жеткенімен, олар өздері Улунди шайқасында жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Цетшвайо тұтқындалды. 1879 жылдың 1 қыркүйегінде Зулуланд Наталға қосылды. 1879 жылғы Улунди келісімінде Данн Зулуландтың барлық он үш билеушісінің арасында ең үлкен жер теліміне ие болды, ол Дурбанға ең жақын орналасқандықтан, оны ағылшындар мен сенімсіз билеушілер арасындағы буферлік аймаққа тағайындады. Бұл бөліністер 1883 жылдың қаңтарында Цетшвайо жер аударылудан оралғанша сақталды. Содан кейін он үш басшының билігі алынып, Данн өзінің билігі мен табысын жоғалтты және ағылшын командирі сэр Гарнет Уолслидің бақылауындағы үлкен туған жерлік резерватқа қосылды.

Неке

Ол бұрын ақ қоныс аударған әкесі мен Кейп-Малая тегінен келген анасы Кэтрин Пирске үйленгенімен, өмірі бойы 48 зулу әйелін қабылдады, бұл Кэтриннің наразылығын тудырды. Екі мылтық сыйлағаннан кейін Сетшвайодан алған екі әйелден басқа, ол зулулардың дәстүріне сәйкес, қалған қырық алты әйелі үшін тоғыздан он беске дейін мал төледі. Зулу әйелдері негізінен оңтүстік және орталық жағалау аймақтарынан шыққан 23 түрлі рудан болды. Барлығы зулулардың дәстүрлі рәсімімен үйленді, бірақ кейбіреулері христиан дініне өтіп, католик немесе англикан болып қайта дін қабылдады, ал барлық балалары христиандық рухта тәрбиеленіп, білім алды. Даннның үйлері зулулардың дәстүрлі краалдарының үлгісімен салынған. Оның батыс үлгісіндегі үйі ортасында тұрды, ал әйелдері, сарбаздары, қызметшілері және зулу қонақтары үшін жеке-жеке ара қоралары, мал қоралары, сарайлар мен азық-түлік сақтау орындары тікенді қоршаумен қоршалған. Ол Маңгете, Эмоyени және Нгояда краалдар ұстады, әр жерде әйелдері болды. Ол бірнеше әйелін үй ережелерін бұзғаны үшін қуды, ал кем дегенде екеуін адалдыққа қиянат жасағаны үшін өлім жазасына кесті. Оның әйелдері мен балаларына ақ қонақтармен әлеуметтік қарым-қатынас жасауға рұқсат берілмеді, ал оның аралас текті балаларына қара түсті бауырларымен жақын қарым-қатынас жасауға кеңес берілмеді.

Кейінгі жылдары және мұрасы

Джон Данн 1895 жылғы 5 тамызда сусырау және жүрек ауруынан қайтыс болды. Ол 48 әйелге үйленіп, 117 баланың әкесі болғаннан кейін Наталь колониясындағы Эмоениде жерленді. Оның 23 әйелі, соның ішінде Екатерина, 33 ұлы мен 46 қызы болды. Екатерина 1905 жылғы 27 қаңтарда 72 жасында дүние салды. Даннның барлық тәуелділері Тугела өзенінің жанындағы 40 км² резерватқа орналастырылды. Олардың жерге иелік құқығы 1902 және 1935 жылдарғы Джон Данн жер бөлу актілерімен расталды. Дегенмен, Данн отбасы Даннслендке, яғни Мангете мен Эмоениге меншік құжаттарын тек 1974 жылы, апартеид жылдарында және Джон Даннның қайтыс болғанына 84 жыл өткен соң ғана ала алды. Бұл процесті нәсілдік заңнама қиындатты, оны Джонның шөбересі және сол кездегі Данн ұрпақтары қауымдастығының төрағасы Дэниел Данн бастады. Алайда 1971 жылдан бастап көршілес зулу басшысы 68 шаруашылыққа талап қоя бастады. 1996 жылдан бастап жағдай ушықты, өйткені бас ұлт басшысы Нкоси Матхаба өзінің Макамбини руының мүшелерін Данн шаруашылықтарына қоныстандыра бастады, ал шамамен 2000 шаршы құрылыс салып, қант плантацияларына орналасты. 2004 жылы сегіз жылдық сот таласынан кейін жер Данн отбасына қайтарылды, олардың шамамен 1000-ы әлі де шаруашылықтарда тұрып жатқан.

Шығармалар

Марк Деробертис, Джон Данн: Зулудың жүрегі, Нокс Робинсон баспасы, 2017.