Кіріспе

Австралияның оңтүстік-шығысында мекендейтін құстар түрі – сары құйрықты қара какаду (Zanda funerea) – Австралияның оңтүстік-шығысында таралған, өлшемдерімен ерекшеленетін ірі какаду. Басының үстіңгі бөлігінде қысқа шоқысы бар. Қауырсындары көбінесе қоңыр қара түсті, жақтарында айқын сары дақтар мен сары құйрық жолағы бар. Дене қауырсындары сары жиектелген, бұл оларға қабыршақты көрініс береді. Ересектегі аталықтарының қара қоңыр тұмсығы және қызғылт қызыл көз айналасы бар, ал аналықтарының сүйек түсті тұмсығы мен сұр көз айналасы бар. Ұшқанда сары құйрықты қара какадулар терең және баяу қанат қағады, ерекше ауыр, сұйық қозғалыспен. Олардың дауысты, зарлы айқайлары алысқа таралады. Сары құйрықты қара какаду оңтүстік және орталық-шығыс Квинслендтен Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығысына дейінгі қоңыржай ормандар мен орманды аймақтарда кездеседі, оның ішінде Эйр түбегінде өте аз саны сақталған. Екі түршесі бар, бірақ оңтүстік түршесінің тасманиялық және материктік популяциялары ксантанотус бір-бірінен айқын ерекшеленеді, бұл олардың жалпы санын үшке жеткізеді. Funereus түршесінің құстары (Квинслендтен шығыс Викторияға дейін) ұзын қанаттары мен құйрықтарына және жалпы қараңғырақ қауырсын түсіне ие, ал xanthanotus (батыс Виктория, Оңтүстік Австралия және Тасмания) көбірек қабыршақты. Whiteae түршесі Викторияның оңтүстігінен Оңтүстік Австралияның шығысына дейін таралған және кішірек мөлшерде болады. Сары құйрықты қара какадудың негізгі тағамы – жергілікті және әкелінген өсімдіктердің тұқымдары, сондай-ақ ағаштарды тесіп жейтін жәндіктердің личинкалары. Француз зоологы Ансельм Гаэтан Десмарест 1826 жылы оны жаңа Calyptorhynchus туысына жіктеді. Орнитолог Джон Гулд осы құсты «жерлеу какадуы» деп білген. Халықаралық орнитологтар одағы (IOC) «сары құйрықты қара какаду» атауын ресми атау деп белгілеген. Басқа кең таралған атаулары – «сары құлақты қара какаду» және «вилах». Ғалым және какадулар туралы білімі бар Мэтт Кэмерон «қара» деген сөзді алып тастап, атауын «сары құйрықты какаду» деп қысқартуды ұсынды, себебі қысқа атаулар жиірек қабылданады. Қара какадулардың арасында Батыс Австралияның екі ақ құйрықты түрі (Карнабидің және Бодиннің қара какадулары) шығыс Австралияның сары құйрықты қара какадуымен (Z. funerea) бірге Занда туысын құрайды. Қызыл құйрықты қара какаду (C. banksii) және жылтыр қара какаду (C. lathami) екі түрі Calyptorhynchus туысын құрайды. Занда туысының үш түрі бұрын Калипторхинхке кіретін (кейбір билік өкілдері әлі де солай санайды), бірақ қазір екі топ арасындағы терең генетикалық айырмашылықтарға байланысты өздерінің жеке туысына орналастырылған. Екі туыс құйрық түсі, бас пішіні, жас құстардың тамақ сұрауы және жыныстық ерекшеліктерінің дәрежесі бойынша ерекшеленеді. Calyptorhynchus туысының аталықтары мен аналықтары сыртқы түрінде айқын ерекшеленеді, ал Занда туысының құстарының қауырсындары ұқсас. Занда туысының үш түрі көп жылдар бойы екі түр ретінде, содан кейін бір түр ретінде қарастырылған. 1979 жылғы мақаласында австралиялық орнитолог Денис Сондерс қысқа тұмсықты және сары құйрықты оңтүстік расасы ксантанота арасындағы ұқсастықты атап өтті және оларды бір түр ретінде қарастырды, ал ұзын тұмсықты – жеке түр. Ол Батыс Австралия екі рет отарланғанын болжады, біріншісі үш түрдің де ортақ ата-бабасы (ұзын тұмсықты қара какаду), екіншісі – қысқа тұмсықты қара какаду. Алайда 1984 жылы жарияланған ақуыз аллозимдер талдауы екі Батыс Австралия түрінің сары құйрықты түрге қарағанда бір-біріне жақын екенін көрсетті, содан бері оларды үш жеке түр ретінде қарастыруға келісті. Сондерс 1979 жылы тасманиялық еркек құстардың құрлықтағы туыстарына қарағанда кеңірек тұмсықтары бар екенін және тасманиялық аналық құстардың еркектерден үлкен екенін хабарлады.

Сипаттама

Сары құйрықты қара какадудың ұзындығы 750–900 граммға жетеді. Ересектеген аталықтың жоғарғы өсігі екі жасқа келгенде қараңғылана бастайды, мұратының түбінен басталып, он аптаға созылады. Төменгі өсігі төрт жасқа келгенде қаралайды. Аталықтардың көз айналысының сұрдан қызғылт түске өзгеру уақыты туралы мәліметтер аз, бірақ бірден төрт жасқа дейін тіркелген жағдайлар бар. Австралиялық фермер және әуесқой орнитолог Джон Кортни жас және ұрғашы құстардың көз айналысының ұқсастығы ересек аталықтардың жас құстарға қатысты агрессивтілік танытуына кедергі келтіреді деп болжады. Ол сондай-ақ агрессивті аталықтардың көз айналысының жарқырап, қызыл түске боялғанын байқады. Құс түлеуі бір жыл бойы кезең-кезеңмен жүреді және оның механизмі толыққанды түсініксіз. Қара қарғалар алыстан ұшқанда ұқсас көрінуі мүмкін, бірақ олардың құйрықтары қысқа, қанат соғуы жылдам және дауыстары әртүрлі болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Сары құйрықты қара какаду Тасмания аралы мен Басс бұғазының аралдары (Кинг, Флиндер, Кейп Баррен аралдары) және Кенгуру аралымен қоса, оңтүстік-шығыс Австралияда теңіз деңгейінен жоғары орналасқан жерлерде кездеседі. Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік жағалауындағы құстардың қыс айларында биік жерлерден жағалауға жақын төмен жатқан аймақтарға көшетініне куәліктер бар. Олар әдетте кең ауқымды орталарда көптеп кездеседі немесе жергілікті жерде өте көптеп таралған, бірақ ареалдарының шегінде жергілікті түрде сирек кездеседі. Сонымен қатар, олар Сиднейдің қалалық аймақтарына, әсіресе гольф алаңдарына, қарағай тоғайларына және Centennial Park сияқты шығыс жаққа орналасқан парктерге тарады. Бұл олардың бейімделу қабілетінен болып келе ме, әлде басқа жерлерде мекендеу ортасының жоғалуына байланысты ма, әлі белгісіз. 2009 жылғы "Қара сенбідегі" өрттер олардың табиғи мекендеу ортасының жеткілікті түрде жоғалуына себеп болды, нәтижесінде Мельбурн қаласының басқа аудандарында да оларды көруге болады. Сонымен қатар, климаттың өзгеруі Австралия материгінде мекендеу ортасының кең ауқымда жоғалуына алып келеді деп күтілуде. Көбею маусымынан тыс, күз және қыс айларында олар жүз немесе одан да көп құстардан тұратын топтарға бірігіп, жұп немесе үштік құрамындағы отбасылық байланыстарын сақтайды және алыстан естіледі.

Өсіру

Ұрықтану кезеңі ендікке байланысты өзгеріп отырады, Квинслендте сәуірден шілдеге дейін, Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігінде қаңтардан мамырға дейін, Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстігінде желтоқсаннан ақпанға дейін, Викторияда, Оңтүстік Австралияда және Тасманияда қазаннан ақпанға дейін жүзеге асады. Еркек сары құйрықты қара какату, өзінің сары қауырсындарын көрсету үшін, басын тіктеп, құйрық қауырсындарын жаяды. Жұмсақ қырылдап, аналыққа жақындап, оған үш-төрт рет иіліп құрмет көрсетеді. 1994 жылы Викторияның шығысындағы Стрезелецкий тауларындағы Eucalyptus regnans ормандарындағы ұялар зерттелгенде, сары құйрықты қара какатудың ұя салу үшін пайдаланатын ағаштардың орташа жасы 228 жыл екені анықталды. Авторлар, басқарылатын ормандар үшін ұсынылған 80-150 жылдық айналым мерзімі, қолайлы ағаштардың санына әсер ететінін атап өтті. Ұялар терең және кең болуы мүмкін, түбінде ағаш қиыршықтары болады. Еркек және әйел екеуі де көбею үшін ұяны дайындайды. Табиғаттағы құстардың көбеюі туралы мәліметтер жеткіліксіз, алайда, тұтқында инкубация кезеңі 28-31 күнге созылады. Жаңадан туған балапандар сары түсті жұмсақ қауырсындармен жабылады және олардың мүңкілері қызғылт түсті болып, ұшқан кезде сұрғылт ақ түске өзгереді. Құстар 4-6 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі, осы жас шамасы тұтқында көбейтілген құстарда да кездеседі.

Тамақтандыру

Сары құйрықты қара какадудың тамақтануы алуан түрлі және оның таралған жеріндегі әртүрлі орталардан тұрады, бұл олардың мекендеу орындарының нашарлауына немесе өзгеруіне бейімділігін азайтады. Дәндің көп бөлігі жергілікті ағаштардың тұқымдарынан құралады, әсіресе шегіршін (Allocasuarina және Casuarina, соның ішінде A. torulosa және A. verticillata), сондай-ақ эвкалипт (оның ішінде E. maculata гүлдері және E. nitida тұқымдары), акация (оның ішінде сағыз шырыны және галлдар), банксия (оның ішінде жасыл тұқымдық қабықшалары және B. serrata, B. integrifolia және B. marginata тұқымдары) және Hakea түрлері (оның ішінде H. gibbosa, H. rugosa, H. nodosa, H. sericea, H. cycloptera және H. dactyloides). Олар сондай-ақ, енгізілген Pinus radiata егістіктеріндегі қарағай конустарына және Cupressus torulosa, Betula pendula және Ulmus түрлерінің бүршіктерімен қатар, басқа енгізілген ағаштарға да құмар. Эйр түбегінде сары құйрықты қара какаду жергілікті түрлермен бірге, әкелінген Алеппо қарағайына (Pinus halepensis) тәуелді болды. Тамаққа сондай-ақ Гревиллия sp. және Lambertia formosa сияқты жергілікті бұталардан алынған нектар да кіреді. Сары құйрықты қара какаду ағашқа зиян келтіретін қоңыздардың дернәсілдерін, мысалы, ұзын мүйізді Tryphocaria acanthocera қоңызының және Xyleutes boisduvali коссид көбелегінің дернәсілдерін өте жақсы көреді. Тасманияның солтүстік-батысындағы Тогари маңындағы Acacia melanoxylon батпағында өлі Leptospermum ағашының діңінен қабық сыпырып алып жатқан сары құйрықты қара какаду байқалды. Содан кейін ол ішкі бетінен шамамен 0,5 мм қалыңдықтағы ақ материалды қармақпен сыпырып алады. Бұл ақ қабат – қабықтың камбиінде өскен гифомицет саңырауқұлақтары мен шырышты қабық екені анықталды. Сары құйрықты қара какадулар орман өртінен кейін он күн өткен соң, конустары ашылған банксия конустарына жиналады. Қарағай конустарында олар жасыл конустарды артық жақсы көреді, оларды сабағынан кесіп алып, бір аяғымен ұстап, содан кейін әр сегментін жүйелі түрде көтеріп, тұқымын шығарады. Какаду әр қарағай конусымен шамамен жиырма минут өткізеді. Олар әртүрлі жерлерде су ішеді, мал суарудан бастап, су толыған шұңқырларға дейін, көбінесе таңертең немесе кешке дейін. Дернәсілдер мен Fabaceae тұқымдары жас какадуларға берілетін тағамдардың қатарына жатады. Қауырсын паразитінің бір түрі, Psittophagus calyptorhynchi, сары құйрықты қара какадудан оқшауланды, ол оның қазіргі уақытқа дейінгі жалғыз қожайыны болып табылады.

Адамдармен қарым-қатынасы

Сары құйрықты қара көкқұйрықтар қарағай және эвкалипт плантацияларында ағаш сабақтарын әлсірету арқылы зақым келтіруі мүмкін, олардың үшін ағаш бөлшектерін қазып, көбелек личинкаларын алуға тырысады. Осы өсімдіктер өсетін жерлерде Xyleutes boisduvali коссид көбелегінің личинкаларының саны артады, бұл какадулардың жыртқыштық белсенділігінің күшеюіне (демек, ағаштарға зиян келтіруге) әкеледі. Сонымен қатар, плантацияларда көбінесе жас ағаштарды зақымдаудың алдын алуға болатын төменгі жапырақ қабаттары болмайды. Оңтүстік Австралияда Аделаида және Маунт-Лофти тауларында санының азаюына байланысты, сондай-ақ Айр түбегіндегі шағын, оқшауланған популяцияның осал жағдайына байланысты, ол еуропалық қоныстанғаннан бері күрт азайды, бәлкім, қолайлы мекендеу ортасын жоғалту салдарынан. Нәтижесінде, 1998 жылы 19-21 жеке құстан тұратын популяция қазірге дейін артқан. Олар үшін ақуыз басқа какадуларға қарағанда маңыздырақ болуы мүмкін деген дәлелдер бар, ал ақуыздың жетіспеуі тұтқында сарысы жоқ жұмыртқалардың түзілуімен байланысты. Әйелдер әсіресе ұн құрттарын жақсы көреді. Олар көбінесе тыныш мінезді болады және кішігірім попугайлармен бірге ұя салуға төзімді, бірақ көбейген кезде бұзылыстарға шыдамайды. Басқа қара какадулар сияқты, сары құйрықты қара какадуларды еуропалық зообақтарда сирек кездестіруге болады, себебі Австралия 1959 жылдан бастап жабайы жануарларды экспорттауды шектеді, бірақ Германия, Нидерланды және Ұлыбританиядағы мемлекеттік органдар тәркілеген құстар Еуропалық зообақтар мен аквариумдар қауымдастығының (EAZA) мүшелеріне тиесілі зообақтарға берілді. 2000 жылы Испаниядағы Пуэрто-де-ла-Крус қаласындағы Лоро-Парк зообағында және Роттердамда сары құйрықты қара какадулар жұптары болды.