Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Габсбург монархиясының құлдырауымен, тәуелсіз Чехословакия мемлекеті (чех, словак: Československo) АҚШ президенті Вудро Вильсон және басқалардың шешуші араласуының нәтижесінде құрылды. Чехтер мен словактар экономикалық және технологиялық даму деңгейі жағынан бірдей болмаған, бірақ тәуелсіз Чехословакиядағы бостандық пен мүмкіндіктер оларға осы теңсіздіктерді жоюға қадам жасауға мүмкіндік берді. Дегенмен, мәдениеттер арасындағы қашықтық толыққанды түрде жойылған жоқ, және осы келіспеушілік одақтың жетпіс бес жылдық тарихында бұзылыс тудырды.

1918 жылға дейінгі тарихи негіз

Чехтер мен словактар өте ұқсас тілдерде сөйлегенімен, 19-ғасырдың соңында чех және словак халықтарының саяси және әлеуметтік жағдайы мүлдем өзгеше болды. Бұның себебі – олардың үстемдіктерінің әртүрлі көзқарасы мен ұстанымы: Богемия мен Моравиядағы австриялықтар және Словакиядағы венгрлер – Австрия-Венгрия құрамында. Богемия Австрияның ең өнеркәсіптік дамыған бөлігі болды, ал Словакия – Венгрияның ең өнеркәсіптік дамыған бөлігі, бірақ даму деңгейлері әлдеқайда ерекшеленді. 1917 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Томаш Масарик Эдвард Бенеш және Милан Штефаник (словакиялық астроном және соғыс батыры) бірлесіп Чехословакия Ұлттық Кеңесін құрды. Масарик АҚШ-та (сондай-ақ Ұлыбритания мен Ресейде де), Штефаник Францияда, ал Бенеш Франция мен Ұлыбританияда одақтастардың мойындауын алу үшін тынымсыз еңбек етті. Бірінші дүниежүзілік соғыста шамамен 1,4 миллион чех сарбазы соғысты, олардың 150 мыңы қаза тапты. 90 мыңнан астам чех және словак еріктілері Ресей, Франция және Италияда Чехословакия легиондарын құрды, онда олар Орталық державаларға қарсы, кейіннен Ақ гвардия күштерімен бірге большевиктерге қарсы күресті. Олар кейде Транссибір темір жолының үлкен бөлігін бақылады және 1918 жылы Ресей патшасы мен оның отбасының атылуына тікелей қатысты. Олардың мақсаты – Чехословакияның тәуелсіздігіне одақтастардың қолдауын алу болды. Бұл оқиға Сметана залындағы Мүшелер үйінде, ұлттық сезіммен тығыз байланысты орынға айналды. Словакиялықтар екі күннен кейін Мартин қаласында мемлекетке ресми түрде қосылды. Уақытша конституция қабылданды және 14 қарашада Томаш Масарик президент болып жарияланды. Карпат Рутениясы кейіннен 1920 жылғы маусымда Трианон келісімі бойынша қосылды. Сонымен қатар, Польша мен Чехословакия арасында Транс-Ольза аймағын аннексиялауға байланысты бірнеше шекаралық қақтығыстар болды. Жаңа мемлекет этникалық әртүрлілігімен, чех және словак халықтарының бөлек тарихымен және олардың әртүрлі діни, мәдени және әлеуметтік дәстүрлерімен ерекшеленді. Чехословакиядағы немістер мен венгрлер аумақтық шешімдерге қарсы ашық түрде агитация жасады. Дегенмен, жаңа республика тұрғын үй, әлеуметтік қамсыздандыру және жұмысшылардың құқықтары салаларында бірқатар прогрессивті реформалардың қабылдануын қамтамасыз етті. 1929 жылы жалпы ішкі өнім 1913 жылмен салыстырғанда 52%-ға, ал өнеркәсіптік өндіріс 41%-ға өсті. 1938 жылы Чехословакия өнеркәсіптік өндіріс бойынша әлемде 10-орынды иеленді. Чехословакия мемлекеті өкілді демократия ретінде құрылды. Ол елдегі неміс азшылығының ең ірі бөлігін құрайтын венгрлер, поляктар және судет немістері сияқты этникалық азшылықтармен күресті. Немістер 3%-ды құрады және көбінесе Судет аймағы деп аталатын Богемия мен Моравия шекаралық аймақтарында шоғырланды. 1933 жылы Адольф Гитлер мен нацистік Германияның күшеюі, 1938 жылы Австрияны Германияның аннексиялауы (Аншлюс), Венгриядағы ревизионизмнің қайта жандануы, Словакияда автономия талаптары және Франция мен Ұлыбританияның батыс державаларының татуласу саясаты Чехословакияны тиімді одақтастарсыз қалдырды. Чехословакиядағы неміс ұлтшыл азшылығы, Конрад Хенлайн басшылығымен және Гитлердің ынталы қолдауымен, елдің негізінен неміс аудандарының Германиямен бірігуін талап етті. 1938 жылдың 17 қыркүйегінде Гитлер Судет-Неміс Фрейкорпсын құруға бұйрық берді, бұл әскери ұйым Чехословакиядағы этносшыл немістердің ұйымы болған Орднерсгруппенің құрылымын қабылдады. Бұл ұйым Германия билігімен қорғалды, жаттықтырылды және жабдықталды, сондай-ақ Чехословакия аумағына шекарадан тыс террористік операциялар жүргізді. Агрессияны анықтау туралы конвенцияға сүйене отырып, Чехословакия президенті Эдвард Бенеш және эмиграциядағы үкімет 1938 жылдың 17 қыркүйегін жарияланбаған неміс-чехословакия соғысының басталуы деп санады. Бұл түсінікті қазіргі Чехия Конституциялық соты да қабылдады. Гитлер 1938 жылдың 29 қыркүйегінде Германия, Италия, Франция және Ұлыбритания қол қойған Мюнхен келісімі арқылы Богемия, Моравия және Чехияның Силезия шекаралық аймақтарын беруге мәжбүр етті. Батыс державалары өздерін тастап кеткен Чехословакия үкіметі келісімге сәйкес әрекет етуге келісті. Бенеш 1938 жылдың 5 қазанында президенттік лауазымынан кетіп, Лондонға қашып кетті, ал оның орнын Эмил Хача басты. 1938 жылдың қараша айының басында Бірінші Веналық келісім бойынша Чехословакия негізінен венгрлер тұратын Оңтүстік Словакияны (Словакияның үштен бірін) Венгрияға беруге мәжбүр болды. 30 қыркүйектегі ультиматумнан кейін (бірақ басқа елдермен кеңеспей) Польша 2 қазанда Мюнхен келісімінен кейін Транс-Ольза аймағын аумақтық иелік ретінде алды. Ультиматум чехтердің өтініші бойынша ғана жіберілді. Үлкен бұзылған Чехословакиядағы чехтер елдегі чех емес тұрғындарға маңызды жеңілдіктер беруге мәжбүр болды. Словакиялық Халық партиясының атқару комитеті 1938 жылдың 5 қазанында Жилинада кездесіп, барлық словак партияларының келісімімен (әлеуметтік демократтардан басқа) Йозеф Тисо басшылығымен автономиялық словак үкіметін құрды. Сол сияқты, Карпат Рутениясындағы екі ірі фракция, русофилдер мен украинофилдер, 1938 жылдың 8 қазанында құрылған автономиялық үкіметті құруға келісті. 1938 жылдың қараша айының соңында қысқартылған мемлекет, Чехо-Словакия деп қайта аталды (соққан екінші республика), үш автономиялық бірлікке бөлінді: чех жерлері (яғни Богемия мен Моравия), Словакия және Рутения. 1939 жылдың 14 наурызында Словак мемлекеті Йозеф Тисо басшылығымен тәуелсіздігін жариялады. Гитлер Хача 1939 жылдың 15 наурызында Богемия мен Моравияның қалған бөлігін Германияның бақылауына беруге мәжбүр етті, осылайша Богемия және Моравияның неміс протекторатын құрды. Сол күні Карпат Украинасы (Карпат Рутениясы) тәуелсіздігін жариялады және дереу Венгриямен оккупацияланды және аннексияланды. Соңында, Словак-Венгрияның кішкентай соғысынан кейін Словакия Венгрияға шығыс жер жолағын берді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Бенеш және Лондондағы басқа чехословакиялық эмигранттар Чехословакияның эмигранттық үкіметін құрып, үкіметке халықаралық мойындықты алу және Мюнхен келісімінен бас тарту үшін келіссөздер жүргізді. Үкімет 1940 жылғы 18 шілдеде Сыртқы істер министрі лорд Галифакстың мақұлдауымен Ұлыбритания үкіметі тарапынан мойындалды. 1941 жылғы шілдеде және желтоқсанда КСРО және АҚШ да эмигранттық үкіметті мойындады. Чехословакия әскери бөлімдері одақтас күштермен бірге соғысты. 1943 жылғы желтоқсанда Бенеш үкіметі КСРО-мен келісім жасады. Бенеш Ұлыбританиядағы чехословакиялық коммунистерді өз үкіметімен белсенді ынтымақтастыққа тарту үшін жұмыс істеді, соғыс аяқталғанда ауыр өнеркәсіпті ұлттандыру және жергілікті халық комитеттерін құру сияқты кең ауқымды жеңілдіктер ұсынды (әрине, осылай болды). 1945 жылғы наурызда ол Мәскеудегі чехословакиялық коммунистерге кабинеттік лауазымдардың көп бөлігін берді. 1942 жылы Ян Кубиш және Йозеф Габчик басқарған, Ұлыбританияда оқытылған чех және словак коммандостарының Рейхспротектор Райнхард Гейдрихті өлтіруі, Лидице ауылын жоюды қоса алғанда, жазалау шараларына әкелді. Барлық ересек ер адамдар атылып тасталды, ал әйелдер мен балалар концлагерлерге жіберілді. Лежаки және кейін, соғыс аяқталғаннан кейін Яворичко ауылдары да осындай тағдырға ұшырады. 1944 жылғы 8 мамырда Эдвард Бенеш КСРО басшыларымен Кеңес әскерлері азат еткен бұрынғы чехословакиялық аумақтың чехословакиялық азаматтық басқаруға берілетінін көздейтін келісімге қол қойды. 1944 жылғы 21 қыркүйектен бастап Чехословакияны Қызыл Армия мен Румыния армиясы, сондай-ақ чех және словак қарсыласының қолдауымен шығыстан батысқа қарай азат етті; оңтүстік-батыс Богемияны батыстан басқа одақтас әскерлер (яғни АҚШ армиясы) ғана азат етті. Одақтастардың келісімімен олардың мүлігі мен құқықтары Бенеш жарлықтарымен жойылды. Чехословакия жақын арада КСРО-ның ықпал аймағына кірді. Кеңес әскерлерінің азат етуіне байланысты халықтың ынтасы (1944 жылы Ялта конференциясында одақтастар мен Иосиф Сталинның келісімімен шешілді) КСЧ-ге пайда келтірді. 1938 жылғы Мюнхен келісімінен батыстан қатты көңілі қалған чехословакиялықтар КСЧ-ке де, кеңестік одаққа да жағымды жауап берді. Соғыстан кейін чехтер мен словактар бірігіп, 1946 жылдың көктемінде ұлттық сайлаулар өткізді. Президент Эдвард Бенеш басқаратын демократиялық күштер КСРО-ның Чехословакияға өз үкіметін таңдау еркіндігін беретініне үміттенді және Шығыс пен Батыс арасындағы көпір болатын Чехословакияны құруға ұмтылды. Коммунистер жергілікті басқарудың жаңа органдары – халық сайлаған Ұлттық комитеттерде күшті өкілдік алды. 1946 жылғы мамыр сайлауында КСЧ екі ұлтты елдің чех бөлігінде көпшілік дауыспен (40,17%) жеңіске жетті, ал Словакияда коммунизмге қарсы Демократиялық партия жеңіске жетті (62%). Алайда, жалпы алғанда КСЧ ел бойынша 38 пайыз дауыс жинады. Эдвард Бенеш республика президенті болып қалды, ал коммунистік көшбасшы Клемент Готвальд премьер-министр болды. Ең бастысы, коммунистер портфельдердің аз бөлігін ғана иеленсе де, олар негізгі министрліктердің көпшілігін (Ішкі істер министрлігі және т.б.) бақылауға алды. Коммунистік үкімет бастапқыда Маршалл жоспарына қатысуға ниеттенгенімен, Кремль оны бас тартуға мәжбүр етті. 1947 жылы Сталин Готвальдты Мәскеуге шақырды; Прагаға оралғаннан кейін КСЧ өзінің тактикасында елеулі радикалданғанын көрсетті. 1948 жылғы 20 ақпанда он екі коммунистік емес министр отставкаға кетті, Бенешті мерзімінен бұрын сайлау шақыруға итермелеу мақсатында болды. Алайда Бенеш кабинет отставкасын қабылдаудан бас тартты және сайлау шақырмады. Осы уақытта КСЧ 1948 жылғы Чехословакия төңкерісіне күшін жинады. Коммунистер бақылаған Ішкі істер министрлігі полиция полктерін маңызды аймақтарға орналастырды және жұмысшылар жасақтарын қаруландырды. 25 ақпанда Бенеш, кеңестік араласудан қорқып, капитуляциялады. Ол наразы министрлердің отставкасын қабылдады және Готвальдтан жаңа кабинет тізімін алды, осылайша үстінде заңдылық жамылғысымен коммунистердің билікті басып алуын аяқтады. 1948 жылғы 10 наурызда үкіметтің орташа сыртқы істер министрі Ян Масарик күмәнді жағдайда қайтыс тапты, оның өзіне-өзі өлтіру ме, саяси құйрық болды ма, әлі анықталған жоқ.

Чехословакия Социалистік Республикасы (1948-1989)

1948 жылдың ақпанында коммунистер 1948 жылғы Чехословакия төңкерісі кезінде билікті қолға алды, ал Эдвард Бенеш Клемент Готвальд басқаратын жаңа кабинет құрды. Чехословакия "халық демократиясы" деп жарияланды (1960 жылға дейін) – социализмге және, әрі қарай, коммунизмге жасалған алғашқы қадам. KSČ жетекшілігімен бюрократиялық орталықтандыру енгізілді. Қоғамның барлық деңгейлерінен, соның ішінде Рим-католик шіркеуінен де наразылық білдіргендер тазартылды. Марксизм-ленинизм мен социалистік реализмнің идеологиялық принциптері мәдени және рухани өмірге енді. Экономика толыққанды орталық жоспарлауға және капиталдың жеке меншігін жоюға бағытталды. Чехословакия Кеңес Одағының марионеттік мемлекетіне айналды; ол 1949 жылы Өзара экономикалық көмек жөніндегі кеңес (ҚЭК) және 1955 жылы Варшава шартының құрылтайшы мүшесі болды. Кеңес үлгісіндегі командалық социализмге қол жеткізу үкіметтің ашық саясатына айналды. Словакияның автономиясы шектелді; Словакия Коммунистік партиясы (КСС) КСЧ (Чехословакия Коммунистік партиясы)мен қайта біріктірілді, бірақ өзіндік ерекшелігін сақтап қалды. Кеңес үлгісін ұстандыра отырып, Чехословакия ауыр өнеркәсіптің қарқынды дамуына баса назар аудара бастады. Чехословакияның 1948 жылдан 1957 жылға дейінгі 170 пайыздық өнеркәсіптік өсімі әсерлі болғанымен, ол Жапонияның (300 пайыз) және Германия Федеративтік Республикасының (шамамен 300 пайыз) өсімінен әлдеқайда төмен болды, сондай-ақ Австрия мен Грекияның көрсеткіштерімен де салыстырылды. Бенеш 1948 жылғы Коммунистік Конституцияға (9 мамыр Конституциясы) қол қоюдан бас тарды және президенттік лауазымынан кетті; оның орнын Клемент Готвальд басты. Готвальд 1953 жылдың наурыз айында қайтыс болды. Оның орнын президенттік лауазымға Антонин Запотоцкий, ал КСЧ басшылығына Антонин Новотный иеленді. 1953 жылдың маусым айында Пльзеньде мыңдаған жұмысшылар Чехословакияда кеңестік социализмді бекітуге бағытталған валюта реформасына наразылық білдірді. Наразылықтар қан төгілмей аяқталды, бұл АҚШ Орталық барлау қызметінің директоры Аллен Даллеске көңіл бөлді, ол чехословакиялықтарға кеңеске қарсы тұруға көмектесу үшін сылтау іздеді. Содан кейін он жылдан астам уақыт бойы Чехословакияның коммунистік саяси құрылымы партия басшысы Антонин Новотныйдың догматизмімен сипатталды, ол 1957 жылы Запотоцкий қайтыс болғаннан кейін президент болды. 1950 жылдары сталинистер өз қарсыластарын биліктен ығыстыру үшін "халықтық демократиялық тәртіпке қарсы қастандық" және "елге опасыздық" жасады деп айыптады. 1952 жылдың қарашасында Коммунистік партия өзінің бұрынғы 14 жетекшісін соттап, 11-ін өлім жазасына кесті. "Халықаралық" байланыстары бар коммунистер мен социалистердің, яғни соғыс кезінде Батыспен байланысы болғандардың, Испания азамат соғысының қатысушыларының, еврейлердің және словак "буржуазиялық ұлтшылдарының" кең ауқымды тұтқындалуынан кейін көрсеткіштік сот процестері өтті. Бұл сот процестерінің нәтижесі, коммунистік пропагандаға қызмет еткен, көбінесе алдын ала белгілі болды және жазалар өте қатал болды, мысалы, Милада Хоракованың ісі, ол Ян Бухал, Завиш Каландра және Олдрих Пецлмен бірге өлім жазасына кесілді. 1960 жылғы Конституция социализмнің жеңісін жариялап, Чехословакия Социалистік Республикасын (ЧССР) жариялады. Десталинизация Чехословакияда кеш басталды. 1960 жылдардың басында Чехословакия экономикасы күрт тоқырады. Өнеркәсіптік өсім Шығыс Еуропадағы ең төменгі көрсеткішті көрсетті. Нәтижесінде 1965 жылы партия экономикаға еркін нарық элементтерін енгізетін Жаңа экономикалық модельді бекітті. 1965 жылғы желтоқсандағы КСЧ "Тезистері" саяси реформа талабына партияның жауабын ұсынды. Демократиялық орталықтандыру қайта қаралып, демократияға көбірек мән берілді. КСЧ-тің жетекші рөлі расталды, бірақ шектелді. Словактар федерализацияны талап етті. 1968 жылдың 5 қаңтарында КСЧ Орталық комитеті словак реформаторы Александр Дубчекті КСЧ бірінші хатшысы лауазымына Новотныйдың орнына сайлады. 1968 жылдың 22 наурызында Новотный президенттік лауазымынан кетті, оның орнын генерал Людвик Свобода басты.

Прага көктемі (1968)

Дубчек реформа қозғалысын либерализм бағытында бір қадам алға жылжытты. Новотнының құлауынан кейін цензура жойылды. Баспасөз, радио және теледидар реформалық үгіт-насихат мақсатында жұмылдырылды. Чехословакияда социализмді демократияландыру қозғалысы, бұрын көбінесе партияның интеллигенциясымен шектелген, 1968 жылдың көктемінде ("Прага көктемі") жаңа және кең таралған күшке ие болды. Радикалды элементтер өзін-өзі көрсетті; баспасөзде кеңесқарысы пікірлер пайда болды; Социал-демократтар жеке партия құруға кірісті; және тәуелсіз саяси клубтар құрылды. Партия консерваторлары репрессивті шаралар қабылдауды талап етті, бірақ Дубчек мұнда модерацияны ұсынды және КСЧ басшылығын қайта баса көрсетті. Сонымен қатар, Дубчек басшылығы кеңестік үстемдікке бағынған Варшава шарты және Өзара экономикалық көмек жөніндегі кеңесте саяси-әскери өзгерістерді талап етті. Басшылық социализмге және Варшава шартына адалдығын растады, сонымен қатар әлеуметтік жүйесіне қарамастан, барлық елдермен қарым-қатынасты жақсартуға ниетті екенін білдірді. 1968 жылдың сәуір айында қабылданған бағдарламада қазіргі заманғы, гуманистік социалистік демократияның негізгі қағидалары белгіленді, ол басқалармен қатар дін, баспасөз, жиналыс, сөз және саяхат еркіндігін қамтамасыз ететін, Дубчек сөзімен айтқанда, социализмге "адамдық бейне" беретін бағдарлама болды. 20 жыл бойы халықтың қатысуы шектеулі болғаннан кейін, халық үкіметке қызығушылық таныта бастады, ал Дубчек халыққа кең танымал тұлғаға айналды. Ішкі реформалар мен Дубчек басшылығының сыртқы саясаттағы ұстанымдары Варшава шартының кейбір елдерінің арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Нәтижесінде, Варшава шарты елдерінің әскерлері (Румыниядан басқа) 1968 жылдың 20-21 тамызы түнде Чехословакияға кеңестік басқыншылық жасады. КСЧ Орталық Комитетінің үштен екі бөлігі кеңестік араласуға қарсы болды. Халықтың қарсылығы зорлықсыз қарсылықтың көптеген спонтанды әрекеттерінде көрінді. Прага және республикадағы басқа қалаларда чехтар мен словактар Варшава шартының әскерлерін аргументтермен және айыптаулармен қарсы алды. Чехословакия үкіметі Варшава шартының әскерлері елге шақырылмағанын және олардың басқыншылығы социалистік принциптерді, халықаралық құқықты және БҰҰ хартасын бұзу болып табылатынын мәлімдеді. 20 тамыз күні түнде тұтқындалған Дубчек келіссөздер жүргізу үшін Мәскеуге апарылды. Нәтижесінде, шектелген егемендік туралы Брежнев доктринасы қалыптасты, ол КСЧ-ті нығайтуды, БАҚ-ты қатаң партиялық бақылауда ұстауды және Чехословакияның Социал-демократиялық партиясын таратуды көздеді. Чехословакияның негізгі реформаторлары күшпен және жасырын түрде Кеңес Одағына апарылды, онда олар Чехословакияда кеңес әскерлерінің белгісіз санын "уақытша орналастыруға" мүмкіндік беретін келісімге қол қойды. Дубчек 1969 жылдың 17 сәуірінде партияның бірінші хатшысы лауазымынан алынып, оның орнына басқа словак Густав Хусак тағайындалды. Кейін Дубчек және партиядағы оның көптеген одақтастары 1971 жылға дейін созылған тазалау кезінде партиялық лауазымдарынан шеттетілді, нәтижесінде партия мүшелігі үштен бір бөлігіне дейін азайды. 1969 жылдың 19 қаңтарында студент Ян Палах Чехословакияға Кеңес Одағының басқыншылығына наразылық білдіру үшін Праганың Вацлав алаңында өзін өртеп жіберді. Оның өлімі бүкіл әлемдегі көптеген бақылаушыларды дүрліксітті.

Салдары

Чехословакияның словак бөлігі 1960 және 1970 жылдары өнеркәсіптік өндірісте елеулі табыстарға қол жеткізді. 1970 жылдары өнеркәсіптік өндірісінің деңгейі чех жерлерімен шамалас болды. Словакияның жан басына шаққандағы ұлттық табысының үлесі 1948 жылы Богемия мен Моравияның 60 пайызынан сәл ғана асып, 1968 жылы 80 пайызға жетті, ал 1971 жылы словактардың жан басына шаққандағы табысы чехтермен теңесті. Словакияның экономикалық өсу қарқыны 2003 жылға дейін чехтікінен жоғары болды. Дубчек 1969 жылдың сәуіріне дейін қызмет етті. Густав Хусак (орталықшыл, және 1950 жылдары өзінің КПЧ-сы тұтқындаған словак "буржуазиялық ұлтшылдарының" бірі) бірінші хатшы болып тағайындалды (1971 жылы лауазымы бас хатшы болып өзгертілді). "Нормалдастыру" бағдарламасы – реформаларға дейінгі кезеңмен үзіліссіздікті қалпына келтіру мақсатымен басталды. Нормалдастыру саяси репрессияны және идеологиялық тұрақтылыққа оралуды білдірді. Жаңа тазарту Чехословакия басшылығын барлық реформаторлық элементтерден тазартты. 1969 жылдың тамызында кеңестік үкіметке қарсы демонстрациялар қатал репрессия кезеңін бастады. 1970 және 1980 жылдар "нормалдастыру" кезеңі ретінде танылды, онда 1968 жылғы кеңестік басқынды қолдаушылар өз консервативті режиміне қарсы кез келген оппозицияны барынша болдырмауға тырысты. Саяси, әлеуметтік және экономикалық өмір тоқтап қалды. "Нормалдастыру" салдарынан халық үрейленді және үнсіз болды. Прага көктемі кезінде қол жеткізілген жалғыз нәтиже – елдің федерализациясы (1969 жылдан бастап) болды, бірақ нормалдастыру кезеңінде бұл көбінесе формалды сипатқа ие болды. Ұлттық жиналысты алмастырған жаңадан құрылған Федералды жиналыс (яғни федералды парламент) чех және словак Ұлттық кеңестерімен (яғни ұлттық парламенттермен) тығыз байланыста жұмыс істеуге тиіс болды. 1975 жылы Густав Хусак партия басшысы лауазымына қоса президенттік лауазымды да қосты. Хусак режимі өмірдің барлық саласында сәйкестік пен бағынуды талап етті. Хусак өмір сүру деңгейін жақсарту арқылы өзінің билігіне бағынушылықты қамтамасыз етуге де тырысты. Ол Чехословакияны орталық жоспарлауға баса назар аудара отырып, ортодоксалды командалық экономикаға қайтарды және индустрияландыруды жалғастырды. Біраз уақытқа дейін бұл саясат сәтті болғандай көрінді, бірақ 1980 жылдар экономикалық тұрақсыздық кезеңі болды. Хусак билігінің тағы бір ерекшелігі – Совет Одағына үнемі тәуелділік болды. 1980 жылдары Чехословакияның сыртқы саудасының шамамен 50 пайызы Совет Одағымен, ал 80 пайызы коммунистік елдермен жүзеге асты. 1970 және 1980 жылдары тәуелсіз ойлау мен іс-қимылға ұмтылған жеке адамдар мен ұйымдасқан топтар режиміне қарсы шықты. Алғашқы ұйымдасқан оппозиция "77 Хартия" аясында пайда болды. 1977 жылдың 6 қаңтарында Батыс Германия газеттерінде "Хартия 77" манифесті жарияланды. Бастапқы манифестке 243 адам қол қойған, олардың арасында суретшілер, бұрынғы мемлекеттік қызметкерлер және басқа да белгілі тұлғалар болды. 1977 жылдың соңына қарай Хартияға жұмысшылар мен жастарды қоса алғанда 800-ден астам адам қол қойды. Ол үкіметтің қол қойған құжаттарындағы адам құқықтары туралы ережелерді іске асыра алмағаны үшін сынға алды, оның ішінде мемлекеттің өзінің конституциясы, саяси, азаматтық, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімдер және Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференцияның қорытынды актісі де бар. "Хартия 77" қол қоюшылары нақты ұйымдастырылмаған болғамен, олар Чехословакия үкіметін өз азаматтарының адам құқықтарын құрметтеу жөніндегі міндеттемелерін орындауға итермелеуге бағытталған азаматтардың бастамасын құрады. Қол қоюшылар тұтқындалып, тексерілді, көбінесе жұмыстан босатылды. Діни сенім мемлекеттен тәуелсіз ойлау мен іс-қимылға мүмкіндік бергендіктен, ол да қатаң шектеулерге және бақылауға алынды. Діни қызметкерлерге лицензия алу қажет болды. Польшадан айырмашылығы, Чехословакиядағы наразылық пен тәуелсіз іс-қимыл халықтың салыстырмалы түрде аз бөлігіне ғана қатысты. Көптеген чехтер мен словактар батысқа эмиграциялады.

Коммунистік дәуірдің соңғы жылдары

1987 жылдың наурыз айында Хусак Чехословакияны Михаил Горбачевтің «перестройка» бағдарламасын орындауға формалды түрде міндеттегенімен, бұл іс жүзінде көп өзгеріс тудырмады. 1987 жылдың 17 желтоқсанында Хусак, жетпіс бесінші мерейтойына бір ай қалғанда, Чехословакия Коммунистік партиясының (ЧКП) басшысы лауазымынан қанағаттанды. Дегенмен, ол Чехословакия президенті қызметін және ЧКП Президиумының толық құрамындағы мүшелігін сақтап қалды. Хусактың орнына ЧКП бірінші хатшысы болып тағайындалған Милош Якеш ештеңе өзгерте қоймады. Чехословакиядағы реформа қозғалысының баяу дамуы Кеңес басшылығын наразылыққа толы қылды. 1988 жылдың 25 наурызында Братислава қаласында алғашқы антикоммунистік демонстрация өтті («Братислава шамдары» демонстрациясы). Бұл шамамен 2000 (кейбір деректер бойынша 10000) католиктің рұхсатсыз, бейбіт жиналысы болды. 1988 жылдың 21 тамызында (1968 жылғы Кеңес интервенциясының жылдығы) Прагада, 1988 жылдың 28 қазанында (1918 жылы Чехословакияның құрылуы) Прагада, Братиславада және басқа да бірнеше қалаларда, 1989 жылдың қаңтарында (1969 жылдың 16 қаңтарында Ян Палахтың қазасы), 1989 жылдың 21 тамызында (жоғарыда көрсетілгендей) және 1989 жылдың 28 қазанында (жоғарыда көрсетілгендей) да демонстрациялар өтті.

"Қоқырман төңкеріс" (1989)

Антикоммунистік революция 1989 жылы 16 қарашада Братиславада словакиялық университет студенттерінің демократия үшін өткізген демонстрациясымен басталды және 17 қарашада Прагада чех студенттерінің сол сияқты белгілі демонстрациясымен жалғасты. 1989 жылы 17 қарашада коммунистік полиция бейбіт демократияны қолдайтын демонстрацияны күшпен таратып, көптеген студент-қатысушыларды қатыгездікпен ұрып-соқты. Келесі күндері "Хартия-77" және басқа да ұйымдар бірігіп, бюрократиялық реформалар мен азаматтық еркіндіктерді жақтаған "Азаматтық форум" деген үлкен ұйым құрды. Оның жетекшісі диссидент драматург Вацлав Гавел болды. Бұрынғы режимде жағымсыз сипатқа ие болған "партия" деген атаудан мұқият бас тартып, Азаматтық форум тез арада миллиондаған чехтардың қолдауын алды, сондай-ақ оның словак әріптесі "Зорлық-зомбылыққа қарсы қоғамдық қозғалыс" та қолдау тапты. Халықтың наразылығына тап болған коммунистік партия дерлік құлап кетті. Оның басшылары Хусак және партия төрағасы Милош Якеш 1989 жылы желтоқсан айында отставкаға кетті, ал Гавел 29 желтоқсанда Чехословакия президенті болып сайланды. Осы оқиғалардың үлкен жылдамдығының себебі, бір жағынан, коммунистік режимнің беделсіздігіне, кеңес кепілдігі саясатындағы өзгерістерге және екінші жағынан, осы қоғамдық бастамалардың тиімді оппозицияға жылдам және тиімді ұйымдастырылуына байланысты болды.

Демократиялық Чехословакия (1989-1992)

1989 жылдың желтоқсанында коммунистік партияның министрлік лауазымдары аздығымен коалициялық үкімет құрылды. 1946 жылдан бергі Чехословакиядағы алғашқы еркін сайлау 1990 жылдың маусым айында ешқандай оқиғасыз өтті және халықтың 95 пайызынан астамы қатысты. Күтілгендей, "Азаматтық форум" және "Зорлық-зомбылыққа қарсы азаматтар" партиялары тиісінше республикаларында үлкен жеңіске жетіп, федералды парламентте сенімді көпшілікке ие болды. Парламент Чехословакияның демократиялық жолмен дамуын қамтамасыз ету үшін маңызды қадамдар жасады. 1990 жылдың қарашасында аудандық және қалалық деңгейде түбегейлі өзгерістерді қамтамасыз ететін әділ жергілікті сайлаулар сәтті өткізілді. Дегенмен, "Азаматтық форум" өзінің басты мақсатын – коммунистік режимді құлатуды – сәтті орындағанына қарамастан, үкіметтік партия ретінде тиімді емес екенін анықтады. Көпшілік "Азаматтық форумның" тарауы қажетті және сөзсіз болатын жағдай деп қарады. 1990 жылдың соңына қарай парламентте нақты саяси бағдарламалары бар ресми емес "клубтар" пайда болды. Ең ықпалдысы Вацлав Клаус басқарған Азаматтық демократиялық партия болды. Бөлінуден кейін құрылған басқа да маңызды партиялар – Чехияның әлеуметтік-демократиялық партиясы, Азаматтық қозғалысы және Азаматтық демократиялық одақ.

Чехословакияның таралуы

1992 жылға қарай, словактардың үлкен автономия талаптары федералды үкіметтің күнделікті жұмысын тиімсіз етіп тоқтатты. 1992 жылғы маусым айында өткен сайлауда Клаустың Азаматтық Демократиялық партиясы экономикалық реформалар бағдарламасымен Чехия аймағында айқын жеңіске жетті. Владимир Мечиардың Демократиялық Словакия үшін қозғалысы Словакиядағы жетекші партия болып қалыптасты, оның үгіті словактардың автономия талаптарына қатысты әділдікке негізделді. Хавел сияқты федералистер бұл бөліну процесін тоқтатуға күш жеткізбеді. 1992 жылғы шілдеде президент Гавел отставкаға кетті. 1992 жылдың екінші жартысында Клаус пен Мечиар екі республиканың жыл соңына дейін дербес жолға түсуі туралы келісімге келді. Чехословакия парламентінің (Федералдық Ассамблея) мүшелері ұлттық принцип бойынша бөлініп, 1992 жылдың соңында екі ұлтты ресми түрде бөлу туралы заңды қабылдау үшін жеткілікті ынтымақтастық таныта алмады. 1993 жылғы 1 қаңтарда Чехия және Словакия бірдей уақытта бейбіт түрде тәуелсіз мемлекеттер болып құрылды. Екі мемлекет арасындағы қарым-қатынас, федералдық мүлікті бөлу және шекараны басқару мәселелеріндегі кейбір дау-жанжалдарға қарамастан, бейбіт қалды. Екі мемлекет те АҚШ және Еуропалық көршілерінен дереу мойындау алды.

Экономикалық тарих

Коммунистер билікті басып алған кезде Чехословакия Екінші дүниежүзілік соғыстан қирап қалған еді. Соғысқа дейінгі 15 миллион халқының шамамен 1 миллионы қаза тапты. 1946 жылы тағы 3 миллион неміс елден қуылды. 1948 жылы үкімет ауыл шаруашылығы және тұтыну тауарлары мен қызметтерінен гөрі ауыр өнеркәсіпке басымдық берді. Коммунистер билікке келгенге дейін көптеген негізгі өнеркәсіптер мен сыртқы сауда, сондай-ақ ішкі көтерме сауда мемлекеттік меншікке берілді. Бөлшек сауданың көп бөлігі 1950–1951 жылдары мемлекеттендірілді. 1950-ші жылдары ауыр өнеркәсіпке үлкен экономикалық көмек көрсетілді. Еңбек күші дәстүрлі түрде білікті және тиімді болғанымен, еңбек және басқарушылық қызметкерлерге арналған жеткіліксіз ынталандырулар еңбек айналымының жоғары болуына, өнімділіктің төмендеуіне және өнім сапасының нашарлауына себеп болды. Экономикалық сәтсіздіктер 1960 жылдары өте қиын кезеңге жетті, содан кейін түрлі реформалар талпынысы жасалды, бірақ ешқандай қанағаттанарлық нәтижелерге қол жеткізілмеді. Александр Дубчек 1968 жылдың қаңтарында билікке келген кезде кең ауқымды экономикалық реформаларға үміт болды. Бірақ, жаңа күш салуларға қарамастан, Чехословакия инфляциялық күштермен күресе алмады, тіпті экономиканың негізгі проблемаларын түзетудің ауыр жұмысын бастауға да мүмкіндік болмады. Экономика 1970-ші жылдары өсті, бірақ 1978 мен 1982 жылдар аралығында тоқтап қалды. 1980-ші жылдары басқару және жұмысшыларды ынталандыру бағдарламалары арқылы оны жандандыруға жасалған әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды. Экономика 1982 жылдан кейін өсті, 1983 және 1985 жылдар аралығында жылдық орташа өнім өсімі 3%-дан асып түсті. Батыс елдерінен импорт шектелді, экспорт көбейтілді және валюталық қарыз едәуір төмендетілді. 1980-ші жылдардың ортасында Шығыс Еуропадағы өнеркәсіптік лидерлер болған электрондық, химиялық және фармацевтикалық секторларға жаңа инвестициялар жасалды.

1918 жылға дейінгі

Вышны, Пол. Неославизм және чехтар 1898–1914 (Кембридж университетінің баспасы, 1977).

1939-1989 жылдар

Брайант, Чад. "Прага қара түсте: нацистік үкім және чех ұлтшылдығы", Гарвард университеті баспасы, 2007. Дуглас, Р. М.: Ретті және адами. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін немістердің қуылғандығы. Йель университеті баспасы, 2012. Вольчик, Шарон Л. Чехословакияның өзгеру кезеңіндегі саясат, экономика және қоғам (Burns & Oates, 1991).

1989 жылдан кейін

Эш, Тимоти Гартон. «Біз – халық». Granta Books, 1990.
Эчиксон, Уильям. «Түнді жарықтандыру: Шығыс Еуропадағы революция». Pan Books, 1990.
Симпсон, Джон. «Баррикадалардан жіберілген хабарламалар». Hutchinson, 1990.
Хайманн, Мэри. «Чехословакия: сәтсіздікке ұшыраған мемлекет». 2009.
Скиллинг, Гордон. «Чехословакияның тоқтап қалған революциясы». Princeton University Press, 1976.
Таучен, Яромир – Шелле, Карел және т.б. «Чехия Республикасындағы құқықты демократияландыру процесі (1989–2009)». Ринкон (АҚШ), Орталық Еуропа құқығын зерттеу жөніндегі американ институты, 2009. 204 б.

Экономикалық, әлеуметтік және мәдени зерттеулер

Абрамс, Брэдли Ф. Ұлт жаны үшін күрес: Чех мәдениеті және коммунизмнің өрлеуі (Rowman & Littlefield, 2004). Агню, Хью Ле Кейн. Чех ұлттық қайта өрлеуінің бастауы (Питтсбург университетінің баспасы, 1994). Бек, Денис С. "Революцияға дайындық: 1975–1989 жылдардағы чех театрының тиімділігі." Театр зерттеуі 44.2 (2003): 199–219. Бек, Денис С. "Диссиденттік патриотизм: «нормализацияланған» Чехословакияда ұлтты іздеу арқылы мемлекеттің құлатуы." Торонто славян тоқсаны 9: 200+ онлайн. Коэн, Гэри Б. "Прагадағы мәдени тоғысулар, 1900: соңғы Императорлық Австриядан көріністер." Австрия тарихының жылнамасы 45 (2014): 1–30. Филипова, Марта. "Чех өнері тарихында ұлттық идентитінің құрылысы." (PhD диссертациясы, Глазго университеті, 2009). Кэтц, Дерек. Яначек шекарасынан әрі (U of Rochester Press, 2009). Кохак, Эразим. Ошақ және көкжиең: Чех философиясындағы мәдени идентиті және жаһандық адамзат (Filosofia 2008). МакФадден, Бека. "Қазіргі чех театрындағы ұрлық, дау және растау: Крепсконың «Ұрланған аплодисменттер»." Өнімділік зерттеуі 19.2 (2014): 126–134. МакШейн, Роджер Бернхэм және Стэнли Бухольц Кимболл. Чех ұлтшылдығы: ұлттық театр қозғалысын зерттеу, 1845–83 (U of Illinois Press, 1964). Нолте, Клэр. 1914 жылға дейінгі Чех жерлеріндегі «Сокол»: ұлт үшін жаттығу (Springer, 2002). Пейс, Синтия Джин. "Чех идентитінің қалыптасуындағы діни бейнелер мен ұлттық символдар, 1890–1938" (PhD диссертациясы, Колумбия университеті, 1998). Сетон Уотсон, Роберт Уильям. Венгриядағы нәсілдік мәселелер (1908) толық мәтіні онлайн. Тейхова, Алиса. Чехословакия экономикасы 1918–1980 (1988). Уингфилд, Нэнси М. Ту соғыстары және тас қасиеттілер: Богемия жерлері қалай чех болды (2007), 353 бет.