Кіріспе
Компания «Фелпс Додж» корпорациясы – 1834 жылы Ансон Грин Фелпс және оның екі күйеу баласы Уильям Эрл Додж, аға, және Дэниел Джеймспен импорт-экспорт фирмасы ретінде құрылған американдық тау-кен компаниясы. Екеуі де «Phelps, James & Co.» фирмасын басқарды, ол Ұлыбританияның Ливерпуль қаласындағы ұйымның бөлімшесі болды. Бастапқыда бұл фирма АҚШ-тың Оңтүстік штаттарынан Англияға мақта экспорттады және АҚШ-тың индустрияландыруы үшін қажетті түрлі металдарды импорттады. Солтүстік Американың батыс шекарасы кеңейген кезде корпорация Аризона штатының Кочиз округіндегі «Мыс патшайымы» кені және Нью-Мексико штатының Доусон қаласындағы көмір шахталары сияқты кен орындарын және тау-кен компанияларын сатып алды. Компания өз шахталарын пайдаланды және өнімдерін тасымалдау үшін теміржол желілерін иеленді. XIX ғасырдың соңында ол тау-кен компаниясы ретінде танымал болды. 2007 жылдың 19 наурызында «Фрипорт МакМоран» компаниясы «Фелпс Додж» корпорациясын 25,9 миллиард долларға сатып алды.
Phelps Dodge Corporation was an American mining company founded in 1834 as an import export firm by Anson Greene Phelps and his two sons in law William Earle Dodge, Sr. and Daniel James. The latter two ran Phelps, James & Co., the part of the organization based in Liverpool, England. The import export firm at first exported United States cotton from the Deep South to England and imported various metals to the US needed for industrialization. With the expansion of the Western frontier in North America, the corporation acquired mines and mining companies, including the Copper Queen Mine in Cochise County, Arizona and the Dawson, New Mexico coal mines. It operated its own mines and acquired railroads to carry its products. By the late 19th century, it was known as a mining company. On March 19, 2007, Freeport McMoRan completed a $25.9 billion acquisition of Phelps Dodge Corporation.
Тарих
1821 жылы Ансон Г. Фелпс Нью-Йорк қаласында Берлинде (Коннектикут штаты) саудамен айналысқан саудагер Элиша Пекпен серіктестік құрды. Пек өзінің бизнесінің британдық бөлігін басқару үшін Ливерпульге көшіп барды, бұл импорт-экспорт компаниясы АҚШ-тың оңтүстігінен Англияға американдық мақта жөнелтіп, Америка Құрама Штаттарының өнеркәсіптік өсуі мен дамуы үшін қажетті қалайы, темір, мыс және басқа да металдарды импорттады. 1834 жылы Пек бизнестен шығып, оның орнын Ливерпульде 1876 жылы қайтыс болғанға дейін қалған Дэниел Джеймс басқарды. Осы кезде «Фелпс Додж энд Компани» компаниясы құрылды. 1917-1919 жылдар аралығында Фелпс Додж Аризона штатының Бисби қаласындағы кендерде жұмыс істейтін 1300 шахтерді депортациялауға қатысты, бұл кәсіби одақты жоюға бағытталған шара болды. Бірінші дүниежүзілік соғысты қимылға түсуге себеп ретінде пайдаланып, Фелпс Додж жергілікті шерифпен сөз байласып, ереуілдегі шахтерлерді заңсыз ұрлап, елден шығарып жіберді.
Кеңейту
Ансон Г. Фелпс қайтыс болған кезде оның күйеу балалары компанияның үлесін сатып алды, бірақ атауын және импорт-экспорт бизнесін сақтады. 1880 жылы компания Аризона штатының Клифтон қаласындағы Детройт мыс компаниясына инвестиция жасады, сол кезде Аризонаның шығыс аймағындағы өте шағын мыс кеніші. Фелпс Додж Пенсильвания штатының Фениксвилл қаласынан доктор Джеймс Дугласты мүлікті тексеріп, ұсыныстар жасау үшін шақырды. Доктор Дуглас Моренсидегі Детройт мыс компаниясын тексерді және оңтүстікке қарай Уоррен ауданына сапарлады. Оның кеңесімен Фелпс Додж 1882 жылы Уоррен ауданындағы Атланта мыс кенішін сатып алып, өзінің кен өндіру жұмыстарын бастады, бұл кеніш Copper Queen кенішіне жақын орналасқан. Екі кеніште де бірдей кен қоры табылды, сондықтан олар онымен таласудың орнына 1885 жылы бірігіп, «Copper Queen Consolidated Mining Company» компаниясын құрды. Аризона аймағының Бисби қаласындағы Copper Queen кеніші 20 ғасырдың басында штаттың ең өнімді кеніштерінің біріне айналды. Компания өнеркәсіпке мыс сым мен кабельдерді жеткізуге баса назар аударды, бұл өнімдер өнеркәсіптік революция кезінде үлкен сұранысқа ие болды. Компанияның қызметі әртараптанған сайын, ол жаңа теміржолдарға инвестиция салуды бастады, бұл Аризона аймағындағы және басқа да аймақтардағы шығындарды барынша төмен ұстауға көмектесті. Компания өз желілерін өнімдерді ірі теміржолдарға және одан шығыс/солтүстік-шығыс жағалауларындағы нарықтарына тасымалдау үшін пайдаланды. 1895 жылы Фелпс Додж және Компания мен Nichols Copper Company (1891 жылы G. H. Nichols and Company деп аталған) арасында алғашқы келісімшартқа қол қойылды, бұл келісімшарт бойынша Фелпс Додж үш жыл ішінде белгілі бір көлемде мидалы балшық жеткізуге міндеттенді. Бұл экономикалық өзара байланыс 1922 жылға дейін сақталды, осы кезеңде Фелпс Додж Nichols Copper Company компаниясы 100% таза мыс өндіру үшін қолданған мидалы балшықтың 90% -ын жеткізді. 1908 жылы Фелпс Додж компаниясының иелері дүниеден өткеннен кейін компания акционерлік қоғам ретінде қайта ұйымдастырылды және оның атауы Phelps Dodge Corporation болып өзгертілді, ол барлық мүліктер мен операцияларды басқаратын холдингтік компанияға айналды. Доктор Дуглас компанияның алғашқы президенті болды.
Еңбек қатынастары
Компания кәсіподақтарға қарсы тактикасымен, ең алдымен 1917 жылғы Бисби депортациясымен әйгілі болды. Компания жергілікті азаматтар тобымен және округ шерифімен бірлесіп, 2000 шамасындағы қарулы жасақты ұйымдастырды. Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылар (IWW) мүшелерінің және басқа кеншілердің аттарын бергеннен кейін, олар таңертеңгі шабуылда Бисби, Лоуэлл және Уоррен қалаларында 1300-ге жуық ереуілдегі кеншіні қарумен ұстады. IWW-мен байланысты адамдарды соғысқа қатысты саботаж жасауға бейім деп көрсетіп, компания оларды юрисдикциядан қуды да, Нью-Мексико штатындағы Херманасқа депортациялады. Компания шенеуніктері мен шериф Гарри Уилер осы жаңалықтың таралуын болдырмау үшін телеграф және телефон желілерін бақылауға алды. 1983 жылдан 1986 жылға дейін Аризона штатының Моренси қаласындағы Фелпс Додж мыс кеніште зорлыққа толы ереуіл болды, ол американдық еңбек тарихындағы ең ірі кәсіподақтан айырылуға әкелді.
Бөлімшелер
Оңтүстік Америкада компанияның Перуде бірнеше өте ірі мыс кендерін өндіру операциялары болды. Африканың Конгосында Phelps Dodge Corporation компаниясы әлемдегі ең ірі игерілмеген мыс/кобальт кен орындарының бірі саналатын Tenke Fungurume жобасының басым үлесіне ие болды және оны басқарды. Phelps Dodge Corporation компаниясының еншілес кәсіпорны Climax Molybdenum әлемдегі молибденнің ең ірі бастапқы өндірушісі болып табылады. Колорадо штатының Империя қаласының батысында орналасқан Хендерсон кенішінде Climax Molybdenum 1976 жылы кеніш ашылғаннан бері 160 миллион тоннадан астам кен және 770 миллион фунт молибден өндірді. Climax Molybdenum сондай-ақ Колорадо штатының Лидвилл қаласының солтүстігіндегі Climax молибден кенішіне де ие. 1906 жылы Phelps Dodge Нью-Мексико штатының Доусон қаласындағы Dawson Fuel Company компаниясын мыс балқыту операциялары үшін көмір өндіру мақсатымен сатып алды. Маңызды апаттардың қатарында Даусон-Стег-Каньон №2 шахтасында болған жарылыс, салдарынан 264 адам қаза тауып, АҚШ тарихындағы ең ауыр көмір шахтасы апаттарының біріне айналды. Компания дүние жүзінде 13 500-ден астам адамды жұмысқа алды.
Кеңейту және сатып алу
2006 жылдың 19 қарашасында Freeport McMoRan компаниясы әлемдегі ең ірі, биржада саудаланатын мыс өндіруші компания құру мақсатында Phelps Dodge компаниясын 25,9 миллиард долларға ақша және акциялар арқылы сатып алу жоспарын жариялады. Екі компанияның акционерлері бұл ұсынысқа 2007 жылдың 14 наурызында дауыс берді. 2007 жылдың 19 наурызында Phelps Dodge Corporation компаниясы Freeport McMoRan (NYSE: FCX) компаниясымен сатып алынды, нәтижесінде әлемдегі ең ірі, биржада саудаланатын мыс компаниясы құрылды, оның құрамында 25 000 қызметкер жұмыс істеді. 2007 жылы сатып алынған кезде Phelps Dodge Corporation Аризона штатындағы Багдад, Моренси, Сахарита, Саффорд және Майами қалаларында ірі мыс өндіру операцияларын жүргізді. Нью-Мексико штатында Тайрон (Лордсбург пен Сильвер-Сити арасында) және Эль-Чино кені (Байардтың солтүстік-шығысында) орналасқан. Осы локациялардың бірнешеуі молибденге бай кендерді де қамтиды. Компания жақында Аризона штатының Саффорд қаласының жанында Саффорд кенішін дамытуға кіріскен еді. 2006 жылы компанияның кірісі 11,910 миллиард АҚШ долларын, операциялық кірісі 4,226 миллиард долларды, ал таза кірісі 3,017 миллиард долларды құрады.
Экологиялық дерек
2013 жылы Саяси экономика зерттеу институты Фелпс Доджді АҚШ-тағы ауа ластағыштарының ең ірі 41-ші корпоративтік өндірушісі деп атады, ол жылына шамамен 4,50 миллион фунт мөлшерінде зиянды заттарды ауаға шығарады. Басты ластаушы заттардың ішінде күкірт қышқылы, хром қосылыстары, қорғасын қосылыстары және хлор бар. Қоғамдық адалдық орталығы Фелпс Додж компаниясы кем дегенде 13 Superfund токсикалық қалдықтар орнында жауапты тарап ретінде тіркелгенін хабарлады.
Жұмысшының өлімі
1998 жылдың маусымында Рейнальдо Дельгадо екі жыл бойы Нью-Мексико штатының Хёрли қаласындағы Фелпс-Додж қорыту зауытында жұмыс істеді. Зауыт жақында 10 күнге тоқтатылған еді, ал 1998 жылдың 30 маусымында Дельгадо мырзаға бекітілген бригадада жұмысшылар жетіспеді. Бригада "қашу" деп аталатын төтенше жағдайға тап болғанда, Дельгадо мырзаның басшылары оған жалғыз өзі балқыған шлакқа толы қазанды алып тастау үшін туннельге кіруді бұйырды. Дельгадо мырза бұл жұмысты орындауға лайықты емес еді және оны "қашу" жағдайында ешқашан орындаған емес, бұл туралы ол басшыларына бірнеше рет айтқан. Наразылық білдіріп, көмек сұраған сайын басшылары бас тартқаннан кейін, Дельгадо мырзаны осы жұмысты орындауға жіберді. Туннель ішінде жарылыс болды, ол кейіннен денесі отқа оранған күйде туннельден шығып, оқиға орнында құлап қалды. Денесінің барлық жері үшінші дәрежелі күйік шалдықты, кейін Аризонадағы ауруханада қайтыс болды.